૧. ઉત્તરત્થેરગાથાવણ્ણના

ખન્ધા મયા પરિઞ્ઞાતાતિ આયસ્મતો ઉત્તરત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સાસને લદ્ધપ્પસાદો હુત્વા ઉપાસકત્તં પટિવેદેસિ. સો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે અત્તનો ઞાતકે સન્નિપાતેત્વા બહું પૂજાસક્કારં સમ્ભરિત્વા ધાતુપૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાકેતે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉત્તરોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો કેનચિદેવ કરણીયેન સાવત્થિં ગતો કણ્ડમ્બમૂલે કતં યમકપાટિહારિયં દિસ્વા પસીદિત્વા પુન કાળકારામસુત્તદેસનાય (અ. નિ. ૪.૨૪) અભિવડ્ઢમાનસદ્ધો પબ્બજિત્વા સત્થારા સદ્ધિં રાજગહં ગન્ત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા તત્થેવ વસન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૯.૧૦૬-૧૧૦) –

‘‘નિબ્બુતે લોકનાથમ્હિ, સિદ્ધત્થે લોકનાયકે;

મમ ઞાતી સમાનેત્વા, ધાતુપૂજં અકાસહં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં ધાતુમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ધાતુપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા સત્થરિ સાવત્થિયં વિહરન્તે બુદ્ધુપટ્ઠાનત્થં રાજગહતો સાવત્થિં ઉપગતો ભિક્ખૂહિ ‘‘કિં, આવુસો, પબ્બજ્જાકિચ્ચં તયા મત્થકં પાપિત’’ન્તિ પુટ્ઠો અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૧૬૧. ‘‘ખન્ધા મયા પરિઞ્ઞાતા, તણ્હા મે સુસમૂહતા;

ભાવિતા મમ બોજ્ઝઙ્ગા, પત્તો મે આસવક્ખયો.

૧૬૨. ‘‘સોહં ખન્ધે પરિઞ્ઞાય, અબ્બહિત્વાન જાલિનિં;

ભાવયિત્વાન બોજ્ઝઙ્ગે, નિબ્બાયિસ્સં અનાસવો’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ ખન્ધાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. પરિઞ્ઞાતાતિ ‘‘ઇદં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ પરિચ્છિજ્જ ઞાતા ભાવિતા. તેન દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયમાહ. તણ્હાતિ તસતિ પરિતસતીતિ તણ્હા. સુસમૂહતાતિ સમુગ્ઘાટિતા. એતેન સમુદયસચ્ચસ્સ પહાનાભિસમયં વદતિ. ભાવિતા મમ બોજ્ઝઙ્ગાતિ બોધિસઙ્ખાતાય સતિઆદિધમ્મસામગ્ગિયા, તંસમઙ્ગિનો વા બોધિસઙ્ખાતસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતા મગ્ગપરિયાપન્ના ધમ્મા મયા ભાવિતા ઉપ્પાદિતા વડ્ઢિતા. બોજ્ઝઙ્ગગ્ગહણેનેવ ચેત્થ તંસહચરિતતાય સબ્બે મગ્ગધમ્મા, સબ્બે ચ બોધિપક્ખિયધમ્મા ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. એતેનેવ મગ્ગસચ્ચસ્સ ભાવનાભિસમયં દસ્સેતિ. પત્તો મે આસવક્ખયોતિ કામાસવાદયો આસવા ખીયન્તિ એત્થાતિ આસવક્ખયોતિ લદ્ધનામો અસઙ્ખતધમ્મો મયા પત્તો અધિગતો. એતેન નિરોધસચ્ચસ્સ સચ્છિકિરિયાભિસમયં કથેતિ. એત્તાવતા અત્તનો સઉપાદિસેસનિબ્બાનસમ્પત્તિં દસ્સેતિ.

ઇદાનિ પન અનુપાદિસેસનિબ્બાનસમ્પત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘સોહ’’ન્તિઆદિના દુતિયં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – સોહં એવં વુત્તનયેન ખન્ધે પરિઞ્ઞાય પરિજાનિત્વા, તથા પરિજાનન્તો એવ સકઅત્તભાવપરઅત્તભાવેસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનેસુ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ સંસિબ્બનાકારં પુનપ્પુનં પવત્તિસઙ્ખાતં જાલં એતસ્સ અત્થીતિ જાલિનીતિ લદ્ધનામં તણ્હં અબ્બહિત્વાન મમ ચિત્તસન્તાનતો ઉદ્ધરિત્વા, તથા નં ઉદ્ધરન્તોયેવ વુત્તપ્પભેદે બોજ્ઝઙ્ગે ભાવયિત્વાન તે ભાવનાપારિપૂરિં પાપેત્વા તતો એવ અનાસવો હુત્વા ઠિતો ઇદાનિ ચરિમકચિત્તનિરોધેન અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયિસ્સં પરિનિબ્બાયિસ્સામીતિ.

ઉત્તરત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.