૨. ભદ્દજિત્થેરગાથાવણ્ણના

પનાદો નામ સો રાજાતિ આયસ્મતો ભદ્દજિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ પારં ગન્ત્વા કામે પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞાયતને અસ્સમં કારેત્વા વસન્તો એકદિવસં સત્થારં આકાસેન ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા આકાસતો ઓતરિ. ઓતિણ્ણસ્સ પન ભગવતો મધુઞ્ચ ભિસમુળાલઞ્ચ સપ્પિઞ્ચ ખીરઞ્ચ ઉપનામેસિ, તસ્સ તં ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય પટિગ્ગહેત્વા અનુમોદનં વત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તુસિતે નિબ્બત્તો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે મહદ્ધનો સેટ્ઠિ હુત્વા અટ્ઠસટ્ઠિભિક્ખુસહસ્સં ભોજેત્વા તિચીવરેન અચ્છાદેસિ.

એવં બહું કુસલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચવિત્વા મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્નો બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે પઞ્ચ પચ્ચેકબુદ્ધસતાનિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિત્વા તતો ચુતો રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા રજ્જં અનુસાસન્તો પુત્તં પચ્ચેકબોધિં અધિગન્ત્વા ઠિતં ઉપટ્ઠહિત્વા તસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં કત્વા પૂજેસિ. એવં તત્થ તત્થ તાનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ભદ્દિયનગરે અસીતિકોટિવિભવસ્સ ભદ્દિયસેટ્ઠિસ્સ એકપુત્તકો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ભદ્દજીતિસ્સ નામં અહોસિ. તસ્સ કિર ઇસ્સરિયભોગપરિવારાદિસમ્પત્તિ ચરિમભવે બોધિસત્તસ્સ વિય અહોસિ.

તદા સત્થા સાવત્થિયં વસ્સં વસિત્વા ભદ્દજિકુમારં સઙ્ગણ્હિતું મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ભદ્દિયનગરં ગન્ત્વા જાતિયાવને વસિ તસ્સ ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો. સોપિ ઉપરિ પાસાદે નિસિન્નો સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા ઓલોકેન્તો ભગવતો સન્તિકે ધમ્મં સોતું ગચ્છન્તં મહાજનં દિસ્વા ‘‘કત્થાયં મહાજનો ગચ્છતી’’તિ પુચ્છિત્વા તં કારણં સુત્વા સયમ્પિ મહતા પરિવારેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતોવ સબ્બકિલેસે ખેપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૬.૯૮-૧૧૬) –

‘‘ઓગ્ગય્હ યં પોક્ખરણિં, નાનાકુઞ્જરસેવિતં;

ઉદ્ધરામિ ભિસં તત્થ, ઘાસહેતુ અહં તદા.

‘‘ભગવા તમ્હિ સમયે, પદુમુત્તરસવ્હયો;

રત્તમ્બરધરો બુદ્ધો, ગચ્છતે અનિલઞ્જસે.

‘‘ધુનન્તો પંસુકૂલાનિ, સદ્દં અસ્સોસહં તદા;

ઉદ્ધં નિજ્ઝાયમાનોહં, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘તત્થેવ ઠિતકો સન્તો, આયાચિં લોકનાયકં;

મધું ભિસેહિ સહિતં, ખીરં સપ્પિં મુળાલિકં.

‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ મે બુદ્ધો, અનુકમ્પાય ચક્ખુમા;

તતો કારુણિકો સત્થા, ઓરોહિત્વા મહાયસો.

‘‘પટિગ્ગણ્હિ મમં ભિક્ખં, અનુકમ્પાય ચક્ખુમા;

પટિગ્ગહેત્વા સમ્બુદ્ધો, અકા મે અનુમોદનં.

‘‘સુખી હોતુ મહાપુઞ્ઞ, ગતિ તુય્હં સમિજ્ઝતુ;

ઇમિના ભિસદાનેન, લભસ્સુ વિપુલં સુખં.

‘‘ઇદં વત્વાન સમ્બુદ્ધો, જલજુત્તમનામકો;

ભિક્ખમાદાય સમ્બુદ્ધો, આકાસેનાગમા જિનો.

‘‘તતો ભિસં ગહેત્વાન, આગચ્છિં મમ અસ્સમં;

ભિસં રુક્ખે લગ્ગેત્વાન, મમ દાનં અનુસ્સરિં.

‘‘મહાવાતો ઉટ્ઠહિત્વા, સઞ્ચાલેસિ વનં તદા;

આકાસો અભિનાદિત્થ, અસની ચ ફલી તદા.

‘‘તતો મે અસનીપાતો, મત્થકે નિપતી તદા;

સોહં નિસિન્નકો સન્તો, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘પુઞ્ઞકમ્મેન સઞ્ઞુત્તો, તુસિતં ઉપપજ્જહં;

કળેવરં મે પતિતં, દેવલોકે રમામહં.

‘‘છળસીતિસહસ્સાનિ, નારિયો સમલઙ્કતા;

સાયં પાતં ઉપટ્ઠન્તિ, ભિસદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘મનુસ્સયોનિમાગન્ત્વા, સુખિતો હોમહં તદા;

ભોગે મે ઊનતા નત્થિ, ભિસદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘અનુકમ્પિતકો તેન, દેવદેવેન તાદિના;

સબ્બાસવા પરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં ભિસં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ભિસદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તે પન તેન અધિગતે સત્થા ભદ્દિયસેટ્ઠિં આમન્તેસિ – ‘‘તવ પુત્તો અલઙ્કતપટિયત્તો ધમ્મં સુણન્તો અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ, તેનસ્સ ઇદાનેવ પબ્બજિતું યુત્તં, નો ચે પબ્બજતિ, પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ. સેટ્ઠિ ‘‘ન મય્હં પુત્તસ્સ દહરસ્સેવ સતો પરિનિબ્બાનેન કિચ્ચં અત્થિ, પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ આહ. તં સત્થા પબ્બાજેત્વા ઉપસમ્પાદેત્વા તત્થ સત્તાહં વસિત્વા કોટિગામં પાપુણિ, સો ચ ગામો ગઙ્ગાતીરે. કોટિગામવાસિનો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં પવત્તેસું. ભદ્દજિત્થેરો સત્થારા અનુમોદનાય આરદ્ધમત્તાય બહિગામં ગન્ત્વા ‘‘ગઙ્ગાતીરે મગ્ગસમીપે સત્થુ આગતકાલે વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. મહાથેરેસુ આગચ્છન્તેસુપિ અવુટ્ઠહિત્વા સત્થુ આગતકાલેયેવ વુટ્ઠહિ. પુથુજ્જનભિક્ખૂ, ‘‘અયં અધુના પબ્બજિતો મહાથેરેસુ આગચ્છન્તેસુ માનત્થદ્ધો હુત્વા ન વુટ્ઠાસી’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ. કોટિગામવાસિનો સત્થુ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ બહૂ નાવાસઙ્ઘાટે બન્ધિંસુ, સત્થા ‘‘હન્દસ્સ આનુભાવં પકાસેમી’’તિ નાવાસઙ્ઘાટે ઠત્વા, ‘‘કહં, ભદ્દજી’’તિ પુચ્છિ. ભદ્દજિત્થેરો ‘‘એસોહં, ભન્તે’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અઞ્જલિં કત્વા અટ્ઠાસિ. સત્થા, ‘‘એહિ, ભદ્દજિ, અમ્હેહિ સદ્ધિં એકનાવં અભિરુહા’’તિ. સો ઉપ્પતિત્વા સત્થુ ઠિતનાવાયં અટ્ઠાસિ. સત્થા ગઙ્ગામજ્ઝં ગતકાલે, ‘‘ભદ્દજિ, તયા મહાપનાદરાજકાલે અજ્ઝાવુટ્ઠરતનપાસાદો કહ’’ન્તિ આહ. ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને નિમુગ્ગો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભદ્દજિ, સબ્રહ્મચારીનં કઙ્ખં છિન્દા’’તિ. તસ્મિં ખણે થેરો સત્થારં વન્દિત્વા ઇદ્ધિબલેન ગન્ત્વા પાસાદથૂપિકં પાદઙ્ગુલન્તરેન સન્નિરુમ્ભિત્વા પઞ્ચવીસતિયોજનં પાસાદં ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિ, ઉપ્પતન્તો ચ પઞ્ઞાસ યોજનાનિ પાસાદં ઉદકતો ઉક્ખિપિ. અથસ્સ પુરિમભવે ઞાતકા પાસાદગતેન લોભેન મચ્છકચ્છપમણ્ડૂકા હુત્વા તસ્મિં પાસાદે ઉટ્ઠહન્તે પરિવત્તિત્વા ઉદકે પતિંસુ. સત્થા તે પતન્તે દિસ્વા ‘‘ઞાતકા તે, ભદ્દજિ, કિલમન્તી’’તિ આહ. થેરો સત્થુ વચનેન પાસાદં વિસ્સજ્જેસિ. પાસાદો યથાઠાને એવ પતિટ્ઠહિ. સત્થા પારઙ્ગતો ભિક્ખૂહિ ‘‘કદા, ભન્તે, ભદ્દજિત્થેરેન અયં પાસાદો અજ્ઝાવુટ્ઠો’’તિ પુટ્ઠો મહાપનાદજાતકં (જા. ૧.૩.૪૦-૪૧) કથેત્વા મહાજનં ધમ્મામતં પાયેસિ. થેરો પન અત્તનો અજ્ઝાવુટ્ઠપુબ્બં સુવણ્ણપાસાદં દસ્સેત્વા –

૧૬૩. ‘‘પનાદો નામ સો રાજા, યસ્સ યૂપો સુવણ્ણયો;

તિરિયં સોળસુબ્બેધો, ઉબ્ભમાહુ સહસ્સધા.

૧૬૪. ‘‘સહસ્સકણ્ડો સતગેણ્ડુ, ધજાલુ હરિતામયો;

અનચ્ચું તત્થ ગન્ધબ્બા, છ સહસ્સાનિ સત્તધા’’તિ. –

દ્વીહિ ગાથાહિ વણ્ણેન્તો અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

તત્થ પનાદો નામ સો રાજાતિ અતીતે પનાદો નામ સો રાજા અહોસીતિ અત્તભાવઅન્તરહિતતાય અત્તાનં પરં વિય નિદ્દિસતિ. સો એવ હિ રજ્જે ઠિતકાલતો પટ્ઠાય સદા ઉસ્સાહસમ્પત્તિઆદિના મહતા રાજાનુભાવેન મહતા ચ કિત્તિસદ્દેન સમન્નાગતત્તા ‘‘રાજા મહાપનાદો’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. યસ્સ યૂપો સુવણ્ણયોતિ યસ્સ રઞ્ઞો અયં યૂપો પાસાદો સુવણ્ણમયો. તિરિયં સોળસુબ્બેધોતિ વિત્થારતો સોળસકણ્ડપાતપ્પમાણો. સો પન અડ્ઢયોજનમત્તો હોતિ. ઉબ્ભામાહુ સહસ્સધાતિ ઉબ્ભં ઉચ્ચં એવમસ્સ પાસાદસ્સ સહસ્સધા સહસ્સકણ્ડપ્પમાણમાહુ. સો પન યોજનતો પઞ્ચવીસતિયોજનપ્પમાણો હોતિ. કેચિ પનેત્થ ગાથાસુખત્થં ‘‘આહૂ’’તિ દીઘં કતં. આહુ અહોસીતિ અત્થં વદન્તિ.

સહસ્સકણ્ડોતિ સહસ્સભૂમિકો. સતગેણ્ડૂતિ અનેકસતનિય્યૂહકો. ધજાલૂતિ તત્થ તત્થ નિય્યૂહસિખરાદીસુ પતિટ્ઠાપિતેહિ યટ્ઠિધજપટાકધજાદિધજેહિ સમ્પન્નો. હરિતામયોતિ ચામીકરસુવણ્ણમયો. કેચિ પન ‘‘હરિતજાતિમણિસરિક્ખકો’’તિ વદન્તિ. ગન્ધબ્બાતિ નટા. છ સહસ્સાનિ સત્તધાતિ છમત્તાનિ ગન્ધબ્બસહસ્સાનિ સત્તધા તસ્સ પાસાદસ્સ સત્તસુ ઠાનેસુ રઞ્ઞો અભિરમાપનત્થં નચ્ચિંસૂતિ અત્થો. તે એવં નચ્ચન્તાપિ રાજાનં હાસેતું નાસક્ખિંસુ. અથ સક્કો દેવરાજા દેવનટે પેસેત્વા સમજ્જં કારેસિ, તદા રાજા હસીતિ.

ભદ્દજિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.