૬. મહાકાળત્થેરગાથાવણ્ણના

કાળી ઇત્થીતિ આયસ્મતો મહાકાળત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો કેનચિદેવ કરણીયેન અરઞ્ઞં ગતો તત્થ અઞ્ઞતરસ્સ રુક્ખસ્સ સાખાય ઓલમ્બમાનં પંસુકૂલચીવરં દિસ્વા ‘‘અરિયદ્ધજો ઓલમ્બતી’’તિ પસન્નચિત્તો કિઙ્કણિપુપ્ફાનિ ગહેત્વા પંસુકૂલં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સેતબ્યનગરે સત્થવાહકુલે નિબ્બત્તિત્વા મહાકાળોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્વા ઘરાવાસં વસન્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભણ્ડં ગહેત્વા વાણિજ્જવસેન સાવત્થિં ગતો એકમન્તં સકટસત્થં નિવેસેત્વા અદ્ધાનપરિસ્સમં વિનોદેત્વા અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં નિસિન્નો સાયન્હસમયં ગન્ધમાલાદિહત્થે ઉપાસકે જેતવનં ગચ્છન્તે દિસ્વા સયમ્પિ તેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સોસાનિકઙ્ગં અધિટ્ઠાય સુસાને વસતિ. અથેકદિવસં કાળી નામ એકા ઇત્થી છવડાહિકા થેરસ્સ કમ્મટ્ઠાનત્થાય અચિરમતસરીરં ઉભો સત્થી ભિન્દિત્વા ઉભો ચ બાહૂ ભિન્દિત્વા સીસઞ્ચ દધિથાલકં વિય ભિન્દિત્વા સબ્બં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં સમ્બન્ધમેવ કત્વા થેરસ્સ ઓલોકેતું યોગ્યટ્ઠાને ઠપેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. થેરો તં દિસ્વા અત્તાનં ઓવદન્તો –

૧૫૧. ‘‘કાળી ઇત્થી બ્રહતી ધઙ્કરૂપા, સત્થિઞ્ચ ભેત્વા અપરઞ્ચ સત્થિં;

બાહઞ્ચ ભેત્વા અપરઞ્ચ બાહં, સીસઞ્ચ ભેત્વા દધિથાલકંવ;

એસા નિસિન્ના અભિસન્દહિત્વા.

૧૫૨. ‘‘યો વે અવિદ્વા ઉપધિં કરોતિ, પુનપ્પુનં દુક્ખમુપેતિ મન્દો;

તસ્મા પજાનં ઉપધિં ન કયિરા, માહં પુન ભિન્નસિરો સયિસ્સ’’ન્તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ કાળીતિ તસ્સા નામં, કાળવણ્ણત્તા વા એવં વુત્તં. બ્રહતીતિ મહાસરીરા આરોહપરિણાહવતી. ધઙ્કરૂપાતિ કાળવણ્ણત્તા એવ કાકસદિસરૂપા. સત્થિઞ્ચ ભેત્વાતિ મતસરીરસ્સ સત્થિં જણ્ણુભેદનેન ભઞ્જિત્વા. અપરઞ્ચ સત્થિન્તિ ઇતરઞ્ચ સત્થિં ભઞ્જિત્વા. બાહઞ્ચ ભેત્વાતિ બાહટ્ઠિઞ્ચ અગ્ગબાહટ્ઠાનેયેવ ભઞ્જિત્વા. સીસઞ્ચ ભેત્વા દધિથાલકંવાતિ મતસરીરસ્સ સીસં ભિન્દિત્વા ભિન્નત્તા એવ લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પગ્ઘરન્તં દધિથાલકં વિય, પગ્ઘરન્તં મત્થલુઙ્ગં કત્વાતિ અત્થો. એસા નિસિન્ના અભિસન્દહિત્વાતિ છિન્નભિન્નાવયવં મતસરીરં તે અવયવે યથાઠાનેયેવ ઠપનેન સન્દહિત્વા સહિતં કત્વા મંસાપણં પસારેન્તી વિય એસા નિસિન્ના.

યો વે અવિદ્વા ઉપધિં કરોતીતિ યો ઇમાય ઉપટ્ઠાપિતં કમ્મટ્ઠાનં દિસ્વાપિ અવિદ્વા અકુસલો કમ્મટ્ઠાનં છડ્ડેત્વા અયોનિસોમનસિકારેન કિલેસૂપધિં ઉપ્પાદેતિ, સો મન્દો મન્દપઞ્ઞો સંસારસ્સ અનતિવત્તનતો પુનપ્પુનં અપરાપરં નિરયાદીસુ દુક્ખં ઉપેતિ. તસ્મા પજાનં ઉપધિં ન કયિરાતિ તસ્માતિ યસ્મા ચેતદેવં, તસ્મા. પજાનં ઉપધિન્તિ ‘‘ઇધ યં દુક્ખં સમ્ભોતી’’તિ પજાનન્તો યોનિસો મનસિકરોન્તો કિલેસૂપધિં ન કયિરા ન ઉપ્પાદેય્ય. કસ્મા? માહં પુન ભિન્નસિરો સયિસ્સન્તિ યથયિદં મતસરીરં ભિન્નસરીરં સયતિ, એવં કિલેસૂપધીહિ સંસારે પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિયા કટસિવડ્ઢકો હુત્વા ભિન્નસિરો અહં મા સયિસ્સન્તિ. એવં વદન્તો એવ થેરો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૮-૧૪) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, ઉદઙ્ગણો નામ પબ્બતો;

તત્થદ્દસં પંસુકૂલં, દુમગ્ગમ્હિ વિલમ્બિતં.

‘‘તીણિ કિઙ્કણિપુપ્ફાનિ, ઓચિનિત્વાનહં તદા;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, પંસુકૂલમપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પૂજિત્વા અરહદ્ધજં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

મહાકાળત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.