૨. દુતિયવગ્ગો

૧. મહાચુન્દત્થેરગાથાવણ્ણના

સુસ્સૂસાતિ આયસ્મતો મહાચુન્દત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુમ્ભકારકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો કુમ્ભકારકમ્મેન જીવન્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો એકં મત્તિકાપત્તં સ્વાભિસઙ્ખતં કત્વા ભગવતો અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે નાલકગામે રૂપસારિયા બ્રાહ્મણિયા પુત્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતા હુત્વા નિબ્બત્તિ, ચુન્દોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો ધમ્મસેનાપતિં અનુપબ્બજિત્વા તં નિસ્સાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૧.૩૯-૫૦) –

‘‘નગરે હંસવતિયા, કુમ્ભકારો અહોસહં;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, ઓઘતિણ્ણમનાસવં.

‘‘સુકતં મત્તિકાપત્તં, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં;

પત્તં દત્વા ભગવતો, ઉજુભૂતસ્સ તાદિનો.

‘‘ભવે નિબ્બત્તમાનોહં, સોણ્ણથાલે લભામહં;

રૂપિમયે ચ સોવણ્ણે, તટ્ટિકે ચ મણીમયે.

‘‘પાતિયો પરિભુઞ્જામિ, પુઞ્ઞકમ્મસ્સિદં ફલં;

યસાનઞ્ચ ધનાનઞ્ચ, અગ્ગભૂતો ચ હોમહં.

‘‘યથાપિ ભદ્દકે ખેત્તે, બીજં અપ્પમ્પિ રોપિતં;

સમ્માધારં પવેચ્છન્તે, ફલં તોસેતિ કસ્સકં.

‘‘તથેવિદં પત્તદાનં, બુદ્ધખેત્તમ્હિ રોપિતં;

પીતિધારે પવસ્સન્તે, ફલં મં તોસયિસ્સતિ.

‘‘યાવતા ખેત્તા વિજ્જન્તિ, સઙ્ઘાપિ ચ ગણાપિ ચ;

બુદ્ધખેત્તસમો નત્થિ, સુખદો સબ્બપાણિનં.

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

એકપત્તં દદિત્વાન, પત્તોમ્હિ અચલં પદં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પત્તમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પત્તદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા અત્તના પટિલદ્ધસમ્પત્તિયા કારણભૂતં ગરૂપનિસ્સયં વિવેકવાસઞ્ચ કિત્તેન્તો –

૧૪૧. ‘‘સુસ્સૂસા સુતવદ્ધની, સુતં પઞ્ઞાય વદ્ધનં;

પઞ્ઞાય અત્થં જાનાતિ, ઞાતો અત્થો સુખાવહો.

૧૪૨. ‘‘સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનિ, ચરેય્ય સંયોજનવિપ્પમોક્ખં;

સચે રતિં નાધિગચ્છેય્ય તત્થ, સઙ્ઘે વસે રક્ખિતત્તો સતીમા’’તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ સુસ્સૂસાતિ સોતબ્બયુત્તસ્સ સબ્બસુતસ્સ સોતુમિચ્છા, ગરુસન્નિવાસોપિ. દિટ્ઠધમ્મિકાદિભેદઞ્હિ અત્થં સોતુમિચ્છન્તેન કલ્યાણમિત્તે ઉપસઙ્કમિત્વા વત્તકરણેન પયિરુપાસિત્વા યદા તે પયિરુપાસનાય આરાધિતચિત્તા કઞ્ચિ ઉપનિસીદિતુકામા હોન્તિ, અથ ને ઉપનિસીદિત્વા અધિગતાય સોતુમિચ્છાય ઓહિતસોતેન સોતબ્બં હોતીતિ ગરુસન્નિવાસોપિ સુસ્સૂસાહેતુતાય ‘‘સુસ્સૂસા’’તિ વુચ્ચતિ. સા પનાયં સુસ્સૂસા સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિપટિસંયુત્તં સુતં તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ વડ્ઢેતિ બ્રૂહેતીતિ સુતવદ્ધની, બાહુસચ્ચકારીતિ અત્થો. સુતં પઞ્ઞાય વદ્ધનન્તિ યં તં ‘‘સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૩૯; અ. નિ. ૪.૨૨) ‘‘ઇધેકચ્ચસ્સ બહુકં સુતં હોતિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૬) ચ એવમાદિના નયેન વુત્તં બાહુસચ્ચં, તં અકુસલપ્પહાનકુસલાધિગમનહેતુભૂતં પઞ્ઞં વદ્ધેતીતિ સુતં પઞ્ઞાય વદ્ધનં, વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સુતાવુધો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭).

પઞ્ઞાય અત્થં જાનાતીતિ બહુસ્સુતો સુતમયઞાણે ઠિતો તં પટિપત્તિં પટિપજ્જન્તો સુતાનુસારેન અત્થૂપપરિક્ખાય ધમ્મનિજ્ઝાનેન ભાવનાય ચ લોકિયલોકુત્તરભેદં દિટ્ઠધમ્માદિવિભાગં દુક્ખાદિવિભાગઞ્ચ અત્થં યથાભૂતં પજાનાતિ ચ પટિવિજ્ઝતિ ચ, તેનાહ ભગવા –

‘‘સુતસ્સ યથાપરિયત્તસ્સ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૬).

‘‘ધતાનં ધમ્માનં અત્થં ઉપપરિક્ખતિ, અત્થં ઉપપરિક્ખતો ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમન્તિ, ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા સતિ છન્દો જાયતિ, છન્દજાતો ઉસ્સહતિ, ઉસ્સહિત્વા તુલેતિ, તુલયિત્વા પદહતિ, પહિતત્તો સમાનો કાયેન ચેવ પરમસચ્ચં સચ્છિકરોતિ, પઞ્ઞાય ચ નં અતિવિજ્ઝ પસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૩૨) ચ.

ઞાતો અત્થો સુખાવહોતિ યથાવુત્તો દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થો ચેવ દુક્ખાદિઅત્થો ચ યાથાવતો ઞાતો અધિગતો લોકિયલોકુત્તરભેદં સુખં આવહતિ નિપ્ફાદેતીતિ અત્થો.

ઠિતાય ભાવનાપઞ્ઞાય સુતમત્તેનેવ ન સિજ્ઝતીતિ તસ્સા પટિપજ્જનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સેવેથ…પે…વિપ્પમોક્ખ’’ન્તિ આહ. તત્થ સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનીતિ કાયવિવેકમાહ. તેન સંયોજનપ્પહાનસ્સ ચ વક્ખમાનત્તા વિવેકારહસ્સેવ વિવેકવાસોતિ સીલસંવરાદયો ઇધ અવુત્તસિદ્ધા વેદિતબ્બા. ચરેય્ય સંયોજનવિપ્પમોક્ખન્તિ યથા સંયોજનેહિ ચિત્તં વિપ્પમુચ્ચતિ, તથા વિપસ્સનાભાવનં મગ્ગભાવનઞ્ચ ચરેય્ય પટિપજ્જેય્યાતિ અત્થો. સચે રતિં નાધિગચ્છેય્ય તત્થાતિ તેસુ પન્તસેનાસનેસુ યથાલદ્ધેસુ અધિકુસલધમ્મેસુ ચ રતિં પુબ્બેનાપરં વિસેસસ્સ અલાભતો અભિરતિં ન લભેય્ય, સઙ્ઘે ભિક્ખુસમૂહે રક્ખિતત્તો કમ્મટ્ઠાનપરિગણ્હનતો રક્ખિતચિત્તો છસુ દ્વારેસુ સતિઆરક્ખાય ઉપટ્ઠપનેન સતિમા વસેય્ય વિહરેય્ય, એવં વિહરન્તસ્સ ચ અપિ નામ સંયોજનવિપ્પમોક્ખો ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

મહાચુન્દત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. જોતિદાસત્થેરગાથાવણ્ણના

યે ખો તેતિ આયસ્મતો જોતિદાસત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં પિણ્ડાય ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો કાસુમારિકફલં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે પાદિયત્થજનપદે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, જોતિદાસોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્વા ઘરમાવસન્તો એકદિવસં મહાકસ્સપત્થેરં અત્તનો ગામે પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ભોજેત્વા થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અત્તનો ગામસમીપે પબ્બતે મહન્તં વિહારં કારેત્વા થેરં તત્થ વાસેત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તો થેરસ્સ ધમ્મદેસનાય પટિલદ્ધસંવેગો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૧.૫૧-૫૬) –

‘‘કણિકારંવ જોતન્તં, નિસિન્નં પબ્બતન્તરે;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, લોકજેટ્ઠં નરાસભં.

‘‘પસન્નચિત્તો સુમનો, સિરે કત્વાન અઞ્જલિં;

કાસુમારિકમાદાય, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગહેત્વા વિસેસતો વિનયપિટકે સુકુસલભાવં પત્વા દસવસ્સિકો પરિસુપટ્ઠાકો ચ હુત્વા બહૂહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ભગવન્તં વન્દિતું સાવત્થિં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અદ્ધાનપરિસ્સમવિનોદનત્થં તિત્થિયાનં આરામં પવિસિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો એકં પઞ્ચતપં તપન્તં બ્રાહ્મણં દિસ્વા, ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, અઞ્ઞસ્મિં તપનીયે અઞ્ઞં તપતી’’તિ આહ. તં સુત્વા બ્રાહ્મણો કુપિતો, ‘‘ભો, મુણ્ડક, કિં અઞ્ઞં તપનીય’’ન્તિ આહ. થેરો તસ્સ –

‘‘કોપો ચ ઇસ્સા પરહેઠના ચ, માનો ચ સારમ્ભમદો પમાદો;

તણ્હા અવિજ્જા ભવસઙ્ગતી ચ, તે તપ્પનીયા ન હિ રૂપખન્ધો’’તિ. –

ગાથાય ધમ્મં દેસેસિ. તં સુત્વા સો બ્રાહ્મણો તસ્મિં તિત્થિયારામે સબ્બે અઞ્ઞતિત્થિયા ચ થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. થેરો તેહિ સદ્ધિં સાવત્થિં ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા કતિપાહં તત્થ વસિત્વા અત્તનો જાતિભૂમિંયેવ ગતો દસ્સનત્થં ઉપગતેસુ ઞાતકેસુ નાનાલદ્ધિકે યઞ્ઞસુદ્ધિકે ઓવદન્તો –

૧૪૩. ‘‘યે ખો તે વેઠમિસ્સેન, નાનત્તેન ચ કમ્મુના;

મનુસ્સે ઉપરુન્ધન્તિ, ફરુસૂપક્કમા જના;

તેપિ તત્થેવ કીરન્તિ, ન હિ કમ્મં પનસ્સતિ.

૧૪૪. ‘‘યં કરોતિ નરો કમ્મં, કલ્યાણં યદિ પાપકં;

તસ્સ તસ્સેવ દાયાદો, યં યં કમ્મં પકુબ્બતી’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ યેતિ અનિયમુદ્દેસો. તેતિ અનિયમતો એવ પટિનિદ્દેસો. પદદ્વયસ્સાપિ ‘‘જના’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ખોતિ નિપાતમત્તં. વેઠમિસ્સેનાતિ વરત્તખણ્ડાદિના સીસાદીસુ વેઠદાનેન. ‘‘વેધમિસ્સેના’’તિપિ પાળિ, સો એવત્થો. નાનત્તેન ચ કમ્મુનાતિ હનનઘાતનહત્થપાદાદિચ્છેદનેન ખુદ્દકસેળદાનાદિના ચ નાનાવિધેન પરૂપઘાતકમ્મેન. મનુસ્સેતિ નિદસ્સનમત્તં, તસ્મા યે કેચિ સત્તેતિ અધિપ્પાયો. ઉપરુન્ધન્તીતિ વિબાધેન્તિ. ફરુસૂપક્કમાતિ દારુણપયોગા, કુરૂરકમ્મન્તાતિ અત્થો. જનાતિ સત્તા. તેપિ તત્થેવ કીરન્તીતિ તે વુત્તપ્પકારા પુગ્ગલા યાહિ કમ્મકારણાહિ અઞ્ઞે બાધિંસુ. તત્થેવ તાસુયેવ કારણાસુ સયમ્પિ કીરન્તિ પક્ખિપીયન્તિ, તથારૂપંયેવ દુક્ખં અનુભવન્તીતિ અત્થો. ‘‘તથેવ કીરન્તી’’તિ ચ પાઠો, યથા સયં અઞ્ઞેસં દુક્ખં અકંસુ, તથેવ અઞ્ઞેહિ કરીયન્તિ, દુક્ખં પાપીયન્તીતિ અત્થો, કસ્મા? ન હિ કમ્મં પનસ્સતિ કમ્મઞ્હિ એકન્તં ઉપચિતં વિપાકં અદત્વા ન વિગચ્છતિ, અવસેસપચ્ચયસમવાયે વિપચ્ચતેવાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ ‘‘ન હિ કમ્મં પનસ્સતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિભજિત્વા સત્તાનં કમ્મસ્સકતં વિભાવેતું ‘‘યં કરોતી’’તિ ગાથં અભાસિ. તસ્સત્થો યં કમ્મં કલ્યાણં કુસલં, યદિ વા પાપકં અકુસલં સત્તો કરોતિ, કરોન્તો ચ તત્થ યં કમ્મં યથા ફલદાનસમત્થં હોતિ, તથા પકુબ્બતિ ઉપચિનોતિ. તસ્સ તસ્સેવ દાયાદોતિ તસ્સ તસ્સેવ કમ્મફલસ્સ ગણ્હનતો તેન તેન કમ્મેન દાતબ્બવિપાકસ્સ ભાગી હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ભગવા – ‘‘કમ્મસ્સકા, માણવ, સત્તા કમ્મદાયાદા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૨૮૯). ઇમા ગાથા સુત્વા થેરસ્સ ઞાતકા કમ્મસ્સકતાયં પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

જોતિદાસત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. હેરઞ્ઞકાનિત્થેરગાથાવણ્ણના

અચ્ચયન્તિ અહોરત્તાતિ આયસ્મતો હેરઞ્ઞકાનિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો પરેસં ભતકો હુત્વા જીવન્તો એકદિવસં સુજાતસ્સ નામ સત્થુસાવકસ્સ પંસુકૂલં પરિયેસન્તસ્સ ઉપડ્ઢદુસ્સં પરિચ્ચજિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલરઞ્ઞો ગામભોજકસ્સ ચોરવોસાસકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, હેરઞ્ઞકાનીતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન રઞ્ઞા તસ્મિંયેવ ગામભોજકટ્ઠાને ઠપિતો જેતવનપટિગ્ગહણે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો અત્તનો કનિટ્ઠસ્સ તં ઠાનન્તરં દાપેત્વા રાજાનં આપુચ્છિત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૩૧-૪૦) –

‘‘પદુમુત્તરભગવતો, સુજાતો નામ સાવકો;

પંસુકૂલં ગવેસન્તો, સઙ્કારે ચરતે તદા.

‘‘નગરે હંસવતિયા, પરેસં ભતકો અહં;

ઉપડ્ઢદુસ્સં દત્વાન, સિરસા અભિવાદયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તેત્તિંસક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં;

સત્તસત્તતિક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં.

‘‘પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં;

ઉપડ્ઢદુસ્સદાનેન, મોદામિ અકુતોભયો.

‘‘ઇચ્છમાનો ચહં અજ્જ, સકાનનં સપબ્બતં;

ખોમદુસ્સેહિ છાદેય્યં, અડ્ઢદુસ્સસ્સિદં ફલં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, અડ્ઢદુસ્સસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો કનિટ્ઠભાતરં તતો કમ્મતો નિવત્તેતુકામો તસ્મિંયેવ કમ્મે અભિરતં દિસ્વા તં ચોદેન્તો –

૧૪૫. ‘‘અચ્ચયન્તિ અહોરત્તા, જીવિતં ઉપરુજ્ઝતિ;

આયુ ખીયતિ મચ્ચાનં, કુન્નદીનંવ ઓદકં.

૧૪૬. ‘‘અથ પાપાનિ કમ્માનિ, કરં બાલો ન બુજ્ઝતિ;

પચ્છાસ્સ કટુકં હોતિ, વિપાકો હિસ્સ પાપકો’’તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ અચ્ચયન્તીતિ અતિક્કમન્તિ, લહું લહું અપગચ્છન્તીતિ અત્થો. અહોરત્તાતિ રત્તિન્દિવા. જીવિતં ઉપરુજ્ઝતીતિ જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ ખણિકનિરોધવસેન નિરુજ્ઝતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ખણે ખણે, ત્વં ભિક્ખુ, જાયસિ ચ જિય્યસિ ચ મિય્યસિ ચ ચવસિ ચ ઉપપજ્જસિ ચા’’તિ. આયુ ખીયતિ મચ્ચાનન્તિ મરિતબ્બસભાવત્તા મચ્ચાતિ લદ્ધનામાનં ઇમેસં સત્તાનં આયુ ‘‘યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૧; સં. નિ. ૨.૧૪૩; અ. નિ. ૭.૭૪) એવં પરિચ્છિન્નકાલપરમાયુ ખીયતિ ખયઞ્ચ સમ્ભેદઞ્ચ ગચ્છતિ, યથા કિં? કુન્નદીનંવ ઓદકં યથા નામ કુન્નદીનં પબ્બતેય્યાનં ખુદ્દકનદીનં ઉદકં ચિરં ન તિટ્ઠતિ, લહુતરં ખીયતિ, આગતમત્તંયેવ વિગચ્છતિ, એવં સત્તાનં આયુ લહુતરં ખીયતિ ખયં ગચ્છતિ. એત્થ ચ ઉદકમેવ ‘‘ઓદક’’ન્તિ વુત્તં, યથા મનોયેવ માનસન્તિ.

અથ પાપાનિ કમ્માનિ, કરં બાલો ન બુજ્ઝતીતિ એવં સંસારે અનિચ્ચેપિ સમાને બાલો લોભવસેન વા કોધવસેન વા પાપાનિ કમ્માનિ કરોતિ, કરોન્તોપિ ન બુજ્ઝતિ, પાપં કરોન્તો ચ ‘‘પાપં કરોમી’’તિ અબુજ્ઝનકો નામ નત્થિ, ‘‘ઇમસ્સ કમ્મસ્સ એવરૂપો દુક્ખો વિપાકો’’તિ પન અજાનનતો ‘‘ન બુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. પચ્છાસ્સ કટુકં હોતીતિ યદિપિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ આયૂહનક્ખણે ‘‘ઇમસ્સ કમ્મસ્સ એવરૂપો વિપાકો’’તિ ન બુજ્ઝતિ, તતો પચ્છા પન નિરયાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ અસ્સ બાલસ્સ કટુકં અનિટ્ઠં દુક્ખમેવ હોતિ. વિપાકો હિસ્સ પાપકો યસ્મા અસ્સ પાપકમ્મસ્સ નામ વિપાકો પાપકો નિહીનો અનિટ્ઠો એવાતિ. ઇમં પન ઓવાદં સુત્વા થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતા રાજાનં આપુચ્છિત્વા પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ સદત્થં નિપ્ફાદેસિ.

હેરઞ્ઞકાનિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સોમમિત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

પરિત્તં દારુન્તિ આયસ્મતો સોમમિત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો બુદ્ધગુણે સુત્વા પસન્નમાનસો એકદિવસં કિંસુકરુક્ખં પુપ્ફિતં દિસ્વા પુપ્ફાનિ ગહેત્વા સત્થારં ઉદ્દિસ્સ આકાસે ખિપિત્વા પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે બારાણસિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા સોમમિત્તોતિ લદ્ધનામો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ હુત્વા વિમલેન નામ થેરેન કતપરિચયત્તા અભિણ્હં તસ્સ સન્તિકં ગચ્છન્તો ધમ્મં સુત્વા સાસને લદ્ધપ્પસાદો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો વત્તપટિવત્તં પૂરેન્તો વિચરતિ. વિમલત્થેરો પન કુસીતો મિદ્ધબહુલો રત્તિન્દિવં વીતિનામેતિ. સોમમિત્તો ‘‘કુસીતં નામ નિસ્સાય કો ગુણો’’તિ તં પહાય મહાકસ્સપત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૨૫-૩૦) –

‘‘કિંસુકં પુપ્ફિતં દિસ્વા, પગ્ગહેત્વાન અઞ્જલિં;

બુદ્ધસેટ્ઠં સરિત્વાન, આકાસે અભિપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

નાગોવ બન્ધનં છેત્વા, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘સ્વાગતં વત મે આસિ, મમ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા વિમલત્થેરં ઓવાદેન તજ્જેન્તો –

૧૪૭. ‘‘પરિત્તં દારુમારુય્હ, યથા સીદે મહણ્ણવે;

એવં કુસીતમાગમ્મ, સાધુજીવીપિ સીદતિ;

તસ્મા તં પરિવજ્જેય્ય, કુસીતં હીનવીરિયં.

૧૪૮. ‘‘પવિવિત્તેહિ અરિયેહિ, પહિતત્તેહિ ઝાયિભિ;

નિચ્ચં આરદ્ધવીરિયેહિ, પણ્ડિતેહિ સહાવસે’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ પરિત્તં દારુમારુય્હ, યથા સીદે મહણ્ણવેતિ પેસલોપિ કુલપુત્તો કુસીતં અલસપુગ્ગલં નિસ્સાય સીદતિ સંસારે પતતિ, ન તસ્સ પારં નિબ્બાનં ગચ્છતિ. યસ્મા એતદેવં, તસ્મા તં અધિકુસલધમ્મવસેન સીસં અનુક્ખિપિત્વા કુચ્છિતં સીદનતો કુસીતં વીરિયારમ્ભાભાવતો હીનવીરિયં પુગ્ગલં સબ્બથા વજ્જેય્ય, ન તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યાતિ અત્થો.

એવં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય ગાથાય કોસજ્જે આદીનવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વીરિયારમ્ભે આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘પવિવિત્તેહી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યે પન કાયવિવેકસમ્ભવેન પવિવિત્તા, તતો એવ કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયા, નિબ્બાનં પતિપેસિતત્તતાય પહિતત્તા આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનવસેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનવસેન ચ ઝાયિનો, સબ્બકાલં પગ્ગહિતવીરિયતાય આરદ્ધવીરિયા, લોકિયલોકુત્તરભેદાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા પણ્ડિતા, તેહિયેવ સહ આવસેય્ય સદત્થં નિપ્ફાદેતુકામો સંવસેય્યાતિ. તં સુત્વા વિમલત્થેરો સંવિગ્ગમાનસો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સદત્થં આરાધેસિ. સ્વાયમત્થો પરતો આગમિસ્સતિ.

સોમમિત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સબ્બમિત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

જનો જનમ્હિ સમ્બદ્ધોતિ આયસ્મતો સબ્બમિત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો દ્વાનવુતે કપ્પે તિસ્સસ્સ ભગવતો કાલે નેસાદકુલે નિબ્બત્તિત્વા વનચારિકો હુત્વા વને મિગે વધિત્વા મંસં ખાદન્તો જીવતિ. અથસ્સ ભગવા અનુગ્ગણ્હનત્થં વસનટ્ઠાનસમીપે તીણિ પદચેતિયાનિ દસ્સેત્વા પક્કામિ. સો અતીતકાલે સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ કતપરિચયત્તા ચક્કઙ્કિતાનિ દિસ્વા પસન્નમાનસો કોરણ્ડપુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિનગરે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, સબ્બમિત્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો જેતવનપટિગ્ગહણે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો વસ્સં ઉપગન્ત્વા વુટ્ઠવસ્સો ભગવન્તં વન્દિતું સાવત્થિં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે માગવિકેહિ ઓડ્ડિતે પાસે મિગપોતકં બદ્ધં અદ્દસ. માતા પનસ્સ મિગી પાસં અપ્પવિટ્ઠાપિ પુત્તસિનેહેન દૂરં ન ગચ્છતિ, મરણભયેન પાસસમીપમ્પિ ન ઉપગચ્છતિ મિગપોતકો ચ ભીતો ઇતો ચિતો ચ પરિવત્તેન્તો કરુણં વિલપતિ, તં દિસ્વા થેરો, ‘‘અહો સત્તાનં સ્નેહહેતુકં દુક્ખ’’ન્તિ ગચ્છન્તો તતો પરં સમ્બહુલે ચોરે એકં પુરિસં જીવગાહં ગહેત્વા પલાલવેણિયા સરીરં વેઠેત્વા ઝાપેન્તે, તઞ્ચ મહાવિરવં વિરવન્તં દિસ્વા તદુભયં નિસ્સાય સઞ્જાતસંવેગો તેસં ચોરાનં સુણન્તાનંયેવ –

૧૪૯. ‘‘જનો જનમ્હિ સમ્બદ્ધો, જનમેવસ્સિતો જનો;

જનો જનેન હેઠીયતિ, હેઠેતિ ચ જનો જનં.

૧૫૦. ‘‘કો હિ તસ્સ જનેનત્થો, જનેન જનિતેન વા;

જનં ઓહાય ગચ્છં તં, હેઠયિત્વા બહું જન’’ન્તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ જનોતિ અન્ધબાલજનો. જનમ્હીતિ અઞ્ઞે જને. સમ્બદ્ધોતિ તણ્હાબન્ધનેન બદ્ધો. ‘‘અયં મે પુત્તો, માતા’’તિઆદિના પટિબદ્ધો. અયમેવ વા પાઠો, ‘‘ઇમે મં પોસેન્તિ, અહં ઇમે નિસ્સાય જીવામી’’તિ પટિબદ્ધચિત્તોતિ અત્થો. જનમેવસ્સિતો જનોતિ ‘‘અયં મે પુત્તો, ધીતા’’તિઆદિના અઞ્ઞમેવ જનં અઞ્ઞો જનો અસ્સિતો તણ્હાય અલ્લીનો પરિગ્ગય્હ ઠિતો. જનો જનેન હેઠીયતિ, હેઠેતિ ચ જનો જનન્તિ કમ્મસ્સકતાય યથાભૂતાવબોધસ્સ ચ અભાવતો અજ્ઝુપેક્ખનં અકત્વા લોભવસેન યથા જનો જનં અસ્સિતો, એવં દોસવસેન જનો જનેન હેઠીયતિ વિબાધીયતિ. ‘‘તયિદં મય્હંવ ઉપરિ હેઠનફલવસેન પરિપતિસ્સતી’’તિ અજાનન્તો હેઠેતિ ચ જનો જનં.

કો હિ તસ્સ જનેનત્થોતિ તસ્સ અઞ્ઞજનસ્સ અઞ્ઞેન જનેન તણ્હાવસેન અસ્સિતેન દોસવસેન હેઠિતેન વા કો અત્થો. જનેન જનિતેન વાતિ માતાપિતા હુત્વા તેન અઞ્ઞેન જનેન જનિતેન વા કો અત્થો. જનં ઓહાય ગચ્છં તં, હેઠયિત્વા બહું જનન્તિ યસ્મા સંસારે ચરતો જનસ્સ અયમેવાનુરૂપા પટિપત્તિ, તસ્મા તં જનં, તસ્સ ચ બાધિકા યા સા તણ્હા ચ, યો ચ સો દોસો એવ બહું જનં બાધયિત્વા ઠિતો, તઞ્ચ ઓહાય સબ્બસો પહાય પરિચ્ચજિત્વા ગચ્છં, તેહિ અનુપદ્દુતં ઠાનં ગચ્છેય્યં પાપુણેય્યન્તિ અત્થો. એવં પન વત્વા થેરો તાવદેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તમપાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૧૫-૨૪) –

‘‘વનકમ્મિકો પુરે આસિં, પિતુમાતુમતેનહં;

પસુમારેન જીવામિ, કુસલં મે ન વિજ્જતિ.

‘‘મમ આસયસામન્તા, તિસ્સો લોકગ્ગનાયકો;

પદાનિ તીણિ દસ્સેસિ, અનુકમ્પાય ચક્ખુમા.

‘‘અક્કન્તે ચ પદે દિસ્વા, તિસ્સનામસ્સ સત્થુનો;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, પદે ચિત્તં પસાદયિં.

‘‘કોરણ્ડં પુપ્ફિતં દિસ્વા, પાદપં ધરણીરુહં;

સકોસકં ગહેત્વાન, પદસેટ્ઠમપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

કોરણ્ડકછવિ હોમિ, સુપ્પભાસો ભવામહં.

‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પદપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

તે પન ચોરા થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સંવેગજાતા પબ્બજિત્વા ધમ્માનુધમ્મં પટિપજ્જિંસૂતિ.

સબ્બમિત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. મહાકાળત્થેરગાથાવણ્ણના

કાળી ઇત્થીતિ આયસ્મતો મહાકાળત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો કેનચિદેવ કરણીયેન અરઞ્ઞં ગતો તત્થ અઞ્ઞતરસ્સ રુક્ખસ્સ સાખાય ઓલમ્બમાનં પંસુકૂલચીવરં દિસ્વા ‘‘અરિયદ્ધજો ઓલમ્બતી’’તિ પસન્નચિત્તો કિઙ્કણિપુપ્ફાનિ ગહેત્વા પંસુકૂલં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સેતબ્યનગરે સત્થવાહકુલે નિબ્બત્તિત્વા મહાકાળોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્વા ઘરાવાસં વસન્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભણ્ડં ગહેત્વા વાણિજ્જવસેન સાવત્થિં ગતો એકમન્તં સકટસત્થં નિવેસેત્વા અદ્ધાનપરિસ્સમં વિનોદેત્વા અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં નિસિન્નો સાયન્હસમયં ગન્ધમાલાદિહત્થે ઉપાસકે જેતવનં ગચ્છન્તે દિસ્વા સયમ્પિ તેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સોસાનિકઙ્ગં અધિટ્ઠાય સુસાને વસતિ. અથેકદિવસં કાળી નામ એકા ઇત્થી છવડાહિકા થેરસ્સ કમ્મટ્ઠાનત્થાય અચિરમતસરીરં ઉભો સત્થી ભિન્દિત્વા ઉભો ચ બાહૂ ભિન્દિત્વા સીસઞ્ચ દધિથાલકં વિય ભિન્દિત્વા સબ્બં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં સમ્બન્ધમેવ કત્વા થેરસ્સ ઓલોકેતું યોગ્યટ્ઠાને ઠપેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. થેરો તં દિસ્વા અત્તાનં ઓવદન્તો –

૧૫૧. ‘‘કાળી ઇત્થી બ્રહતી ધઙ્કરૂપા, સત્થિઞ્ચ ભેત્વા અપરઞ્ચ સત્થિં;

બાહઞ્ચ ભેત્વા અપરઞ્ચ બાહં, સીસઞ્ચ ભેત્વા દધિથાલકંવ;

એસા નિસિન્ના અભિસન્દહિત્વા.

૧૫૨. ‘‘યો વે અવિદ્વા ઉપધિં કરોતિ, પુનપ્પુનં દુક્ખમુપેતિ મન્દો;

તસ્મા પજાનં ઉપધિં ન કયિરા, માહં પુન ભિન્નસિરો સયિસ્સ’’ન્તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ કાળીતિ તસ્સા નામં, કાળવણ્ણત્તા વા એવં વુત્તં. બ્રહતીતિ મહાસરીરા આરોહપરિણાહવતી. ધઙ્કરૂપાતિ કાળવણ્ણત્તા એવ કાકસદિસરૂપા. સત્થિઞ્ચ ભેત્વાતિ મતસરીરસ્સ સત્થિં જણ્ણુભેદનેન ભઞ્જિત્વા. અપરઞ્ચ સત્થિન્તિ ઇતરઞ્ચ સત્થિં ભઞ્જિત્વા. બાહઞ્ચ ભેત્વાતિ બાહટ્ઠિઞ્ચ અગ્ગબાહટ્ઠાનેયેવ ભઞ્જિત્વા. સીસઞ્ચ ભેત્વા દધિથાલકંવાતિ મતસરીરસ્સ સીસં ભિન્દિત્વા ભિન્નત્તા એવ લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પગ્ઘરન્તં દધિથાલકં વિય, પગ્ઘરન્તં મત્થલુઙ્ગં કત્વાતિ અત્થો. એસા નિસિન્ના અભિસન્દહિત્વાતિ છિન્નભિન્નાવયવં મતસરીરં તે અવયવે યથાઠાનેયેવ ઠપનેન સન્દહિત્વા સહિતં કત્વા મંસાપણં પસારેન્તી વિય એસા નિસિન્ના.

યો વે અવિદ્વા ઉપધિં કરોતીતિ યો ઇમાય ઉપટ્ઠાપિતં કમ્મટ્ઠાનં દિસ્વાપિ અવિદ્વા અકુસલો કમ્મટ્ઠાનં છડ્ડેત્વા અયોનિસોમનસિકારેન કિલેસૂપધિં ઉપ્પાદેતિ, સો મન્દો મન્દપઞ્ઞો સંસારસ્સ અનતિવત્તનતો પુનપ્પુનં અપરાપરં નિરયાદીસુ દુક્ખં ઉપેતિ. તસ્મા પજાનં ઉપધિં ન કયિરાતિ તસ્માતિ યસ્મા ચેતદેવં, તસ્મા. પજાનં ઉપધિન્તિ ‘‘ઇધ યં દુક્ખં સમ્ભોતી’’તિ પજાનન્તો યોનિસો મનસિકરોન્તો કિલેસૂપધિં ન કયિરા ન ઉપ્પાદેય્ય. કસ્મા? માહં પુન ભિન્નસિરો સયિસ્સન્તિ યથયિદં મતસરીરં ભિન્નસરીરં સયતિ, એવં કિલેસૂપધીહિ સંસારે પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિયા કટસિવડ્ઢકો હુત્વા ભિન્નસિરો અહં મા સયિસ્સન્તિ. એવં વદન્તો એવ થેરો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૮-૧૪) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, ઉદઙ્ગણો નામ પબ્બતો;

તત્થદ્દસં પંસુકૂલં, દુમગ્ગમ્હિ વિલમ્બિતં.

‘‘તીણિ કિઙ્કણિપુપ્ફાનિ, ઓચિનિત્વાનહં તદા;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, પંસુકૂલમપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પૂજિત્વા અરહદ્ધજં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

મહાકાળત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તિસ્સત્થેરગાથાવણ્ણના