૪. સોમમિત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

પરિત્તં દારુન્તિ આયસ્મતો સોમમિત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો બુદ્ધગુણે સુત્વા પસન્નમાનસો એકદિવસં કિંસુકરુક્ખં પુપ્ફિતં દિસ્વા પુપ્ફાનિ ગહેત્વા સત્થારં ઉદ્દિસ્સ આકાસે ખિપિત્વા પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે બારાણસિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા સોમમિત્તોતિ લદ્ધનામો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ હુત્વા વિમલેન નામ થેરેન કતપરિચયત્તા અભિણ્હં તસ્સ સન્તિકં ગચ્છન્તો ધમ્મં સુત્વા સાસને લદ્ધપ્પસાદો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો વત્તપટિવત્તં પૂરેન્તો વિચરતિ. વિમલત્થેરો પન કુસીતો મિદ્ધબહુલો રત્તિન્દિવં વીતિનામેતિ. સોમમિત્તો ‘‘કુસીતં નામ નિસ્સાય કો ગુણો’’તિ તં પહાય મહાકસ્સપત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૨૫-૩૦) –

‘‘કિંસુકં પુપ્ફિતં દિસ્વા, પગ્ગહેત્વાન અઞ્જલિં;

બુદ્ધસેટ્ઠં સરિત્વાન, આકાસે અભિપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

નાગોવ બન્ધનં છેત્વા, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘સ્વાગતં વત મે આસિ, મમ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા વિમલત્થેરં ઓવાદેન તજ્જેન્તો –

૧૪૭. ‘‘પરિત્તં દારુમારુય્હ, યથા સીદે મહણ્ણવે;

એવં કુસીતમાગમ્મ, સાધુજીવીપિ સીદતિ;

તસ્મા તં પરિવજ્જેય્ય, કુસીતં હીનવીરિયં.

૧૪૮. ‘‘પવિવિત્તેહિ અરિયેહિ, પહિતત્તેહિ ઝાયિભિ;

નિચ્ચં આરદ્ધવીરિયેહિ, પણ્ડિતેહિ સહાવસે’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ પરિત્તં દારુમારુય્હ, યથા સીદે મહણ્ણવેતિ પેસલોપિ કુલપુત્તો કુસીતં અલસપુગ્ગલં નિસ્સાય સીદતિ સંસારે પતતિ, ન તસ્સ પારં નિબ્બાનં ગચ્છતિ. યસ્મા એતદેવં, તસ્મા તં અધિકુસલધમ્મવસેન સીસં અનુક્ખિપિત્વા કુચ્છિતં સીદનતો કુસીતં વીરિયારમ્ભાભાવતો હીનવીરિયં પુગ્ગલં સબ્બથા વજ્જેય્ય, ન તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યાતિ અત્થો.

એવં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય ગાથાય કોસજ્જે આદીનવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વીરિયારમ્ભે આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘પવિવિત્તેહી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યે પન કાયવિવેકસમ્ભવેન પવિવિત્તા, તતો એવ કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયા, નિબ્બાનં પતિપેસિતત્તતાય પહિતત્તા આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનવસેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનવસેન ચ ઝાયિનો, સબ્બકાલં પગ્ગહિતવીરિયતાય આરદ્ધવીરિયા, લોકિયલોકુત્તરભેદાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા પણ્ડિતા, તેહિયેવ સહ આવસેય્ય સદત્થં નિપ્ફાદેતુકામો સંવસેય્યાતિ. તં સુત્વા વિમલત્થેરો સંવિગ્ગમાનસો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સદત્થં આરાધેસિ. સ્વાયમત્થો પરતો આગમિસ્સતિ.

સોમમિત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.