૩. હેરઞ્ઞકાનિત્થેરગાથાવણ્ણના

અચ્ચયન્તિ અહોરત્તાતિ આયસ્મતો હેરઞ્ઞકાનિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો પરેસં ભતકો હુત્વા જીવન્તો એકદિવસં સુજાતસ્સ નામ સત્થુસાવકસ્સ પંસુકૂલં પરિયેસન્તસ્સ ઉપડ્ઢદુસ્સં પરિચ્ચજિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલરઞ્ઞો ગામભોજકસ્સ ચોરવોસાસકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, હેરઞ્ઞકાનીતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન રઞ્ઞા તસ્મિંયેવ ગામભોજકટ્ઠાને ઠપિતો જેતવનપટિગ્ગહણે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો અત્તનો કનિટ્ઠસ્સ તં ઠાનન્તરં દાપેત્વા રાજાનં આપુચ્છિત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૩૧-૪૦) –

‘‘પદુમુત્તરભગવતો, સુજાતો નામ સાવકો;

પંસુકૂલં ગવેસન્તો, સઙ્કારે ચરતે તદા.

‘‘નગરે હંસવતિયા, પરેસં ભતકો અહં;

ઉપડ્ઢદુસ્સં દત્વાન, સિરસા અભિવાદયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તેત્તિંસક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં;

સત્તસત્તતિક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં.

‘‘પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં;

ઉપડ્ઢદુસ્સદાનેન, મોદામિ અકુતોભયો.

‘‘ઇચ્છમાનો ચહં અજ્જ, સકાનનં સપબ્બતં;

ખોમદુસ્સેહિ છાદેય્યં, અડ્ઢદુસ્સસ્સિદં ફલં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, અડ્ઢદુસ્સસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો કનિટ્ઠભાતરં તતો કમ્મતો નિવત્તેતુકામો તસ્મિંયેવ કમ્મે અભિરતં દિસ્વા તં ચોદેન્તો –

૧૪૫. ‘‘અચ્ચયન્તિ અહોરત્તા, જીવિતં ઉપરુજ્ઝતિ;

આયુ ખીયતિ મચ્ચાનં, કુન્નદીનંવ ઓદકં.

૧૪૬. ‘‘અથ પાપાનિ કમ્માનિ, કરં બાલો ન બુજ્ઝતિ;

પચ્છાસ્સ કટુકં હોતિ, વિપાકો હિસ્સ પાપકો’’તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ અચ્ચયન્તીતિ અતિક્કમન્તિ, લહું લહું અપગચ્છન્તીતિ અત્થો. અહોરત્તાતિ રત્તિન્દિવા. જીવિતં ઉપરુજ્ઝતીતિ જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ ખણિકનિરોધવસેન નિરુજ્ઝતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ખણે ખણે, ત્વં ભિક્ખુ, જાયસિ ચ જિય્યસિ ચ મિય્યસિ ચ ચવસિ ચ ઉપપજ્જસિ ચા’’તિ. આયુ ખીયતિ મચ્ચાનન્તિ મરિતબ્બસભાવત્તા મચ્ચાતિ લદ્ધનામાનં ઇમેસં સત્તાનં આયુ ‘‘યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૧; સં. નિ. ૨.૧૪૩; અ. નિ. ૭.૭૪) એવં પરિચ્છિન્નકાલપરમાયુ ખીયતિ ખયઞ્ચ સમ્ભેદઞ્ચ ગચ્છતિ, યથા કિં? કુન્નદીનંવ ઓદકં યથા નામ કુન્નદીનં પબ્બતેય્યાનં ખુદ્દકનદીનં ઉદકં ચિરં ન તિટ્ઠતિ, લહુતરં ખીયતિ, આગતમત્તંયેવ વિગચ્છતિ, એવં સત્તાનં આયુ લહુતરં ખીયતિ ખયં ગચ્છતિ. એત્થ ચ ઉદકમેવ ‘‘ઓદક’’ન્તિ વુત્તં, યથા મનોયેવ માનસન્તિ.

અથ પાપાનિ કમ્માનિ, કરં બાલો ન બુજ્ઝતીતિ એવં સંસારે અનિચ્ચેપિ સમાને બાલો લોભવસેન વા કોધવસેન વા પાપાનિ કમ્માનિ કરોતિ, કરોન્તોપિ ન બુજ્ઝતિ, પાપં કરોન્તો ચ ‘‘પાપં કરોમી’’તિ અબુજ્ઝનકો નામ નત્થિ, ‘‘ઇમસ્સ કમ્મસ્સ એવરૂપો દુક્ખો વિપાકો’’તિ પન અજાનનતો ‘‘ન બુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. પચ્છાસ્સ કટુકં હોતીતિ યદિપિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ આયૂહનક્ખણે ‘‘ઇમસ્સ કમ્મસ્સ એવરૂપો વિપાકો’’તિ ન બુજ્ઝતિ, તતો પચ્છા પન નિરયાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ અસ્સ બાલસ્સ કટુકં અનિટ્ઠં દુક્ખમેવ હોતિ. વિપાકો હિસ્સ પાપકો યસ્મા અસ્સ પાપકમ્મસ્સ નામ વિપાકો પાપકો નિહીનો અનિટ્ઠો એવાતિ. ઇમં પન ઓવાદં સુત્વા થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતા રાજાનં આપુચ્છિત્વા પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ સદત્થં નિપ્ફાદેસિ.

હેરઞ્ઞકાનિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.