૨. જોતિદાસત્થેરગાથાવણ્ણના

યે ખો તેતિ આયસ્મતો જોતિદાસત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં પિણ્ડાય ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો કાસુમારિકફલં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે પાદિયત્થજનપદે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, જોતિદાસોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્વા ઘરમાવસન્તો એકદિવસં મહાકસ્સપત્થેરં અત્તનો ગામે પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ભોજેત્વા થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અત્તનો ગામસમીપે પબ્બતે મહન્તં વિહારં કારેત્વા થેરં તત્થ વાસેત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તો થેરસ્સ ધમ્મદેસનાય પટિલદ્ધસંવેગો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૧.૫૧-૫૬) –

‘‘કણિકારંવ જોતન્તં, નિસિન્નં પબ્બતન્તરે;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, લોકજેટ્ઠં નરાસભં.

‘‘પસન્નચિત્તો સુમનો, સિરે કત્વાન અઞ્જલિં;

કાસુમારિકમાદાય, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગહેત્વા વિસેસતો વિનયપિટકે સુકુસલભાવં પત્વા દસવસ્સિકો પરિસુપટ્ઠાકો ચ હુત્વા બહૂહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ભગવન્તં વન્દિતું સાવત્થિં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અદ્ધાનપરિસ્સમવિનોદનત્થં તિત્થિયાનં આરામં પવિસિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો એકં પઞ્ચતપં તપન્તં બ્રાહ્મણં દિસ્વા, ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, અઞ્ઞસ્મિં તપનીયે અઞ્ઞં તપતી’’તિ આહ. તં સુત્વા બ્રાહ્મણો કુપિતો, ‘‘ભો, મુણ્ડક, કિં અઞ્ઞં તપનીય’’ન્તિ આહ. થેરો તસ્સ –

‘‘કોપો ચ ઇસ્સા પરહેઠના ચ, માનો ચ સારમ્ભમદો પમાદો;

તણ્હા અવિજ્જા ભવસઙ્ગતી ચ, તે તપ્પનીયા ન હિ રૂપખન્ધો’’તિ. –

ગાથાય ધમ્મં દેસેસિ. તં સુત્વા સો બ્રાહ્મણો તસ્મિં તિત્થિયારામે સબ્બે અઞ્ઞતિત્થિયા ચ થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. થેરો તેહિ સદ્ધિં સાવત્થિં ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા કતિપાહં તત્થ વસિત્વા અત્તનો જાતિભૂમિંયેવ ગતો દસ્સનત્થં ઉપગતેસુ ઞાતકેસુ નાનાલદ્ધિકે યઞ્ઞસુદ્ધિકે ઓવદન્તો –

૧૪૩. ‘‘યે ખો તે વેઠમિસ્સેન, નાનત્તેન ચ કમ્મુના;

મનુસ્સે ઉપરુન્ધન્તિ, ફરુસૂપક્કમા જના;

તેપિ તત્થેવ કીરન્તિ, ન હિ કમ્મં પનસ્સતિ.

૧૪૪. ‘‘યં કરોતિ નરો કમ્મં, કલ્યાણં યદિ પાપકં;

તસ્સ તસ્સેવ દાયાદો, યં યં કમ્મં પકુબ્બતી’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ યેતિ અનિયમુદ્દેસો. તેતિ અનિયમતો એવ પટિનિદ્દેસો. પદદ્વયસ્સાપિ ‘‘જના’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ખોતિ નિપાતમત્તં. વેઠમિસ્સેનાતિ વરત્તખણ્ડાદિના સીસાદીસુ વેઠદાનેન. ‘‘વેધમિસ્સેના’’તિપિ પાળિ, સો એવત્થો. નાનત્તેન ચ કમ્મુનાતિ હનનઘાતનહત્થપાદાદિચ્છેદનેન ખુદ્દકસેળદાનાદિના ચ નાનાવિધેન પરૂપઘાતકમ્મેન. મનુસ્સેતિ નિદસ્સનમત્તં, તસ્મા યે કેચિ સત્તેતિ અધિપ્પાયો. ઉપરુન્ધન્તીતિ વિબાધેન્તિ. ફરુસૂપક્કમાતિ દારુણપયોગા, કુરૂરકમ્મન્તાતિ અત્થો. જનાતિ સત્તા. તેપિ તત્થેવ કીરન્તીતિ તે વુત્તપ્પકારા પુગ્ગલા યાહિ કમ્મકારણાહિ અઞ્ઞે બાધિંસુ. તત્થેવ તાસુયેવ કારણાસુ સયમ્પિ કીરન્તિ પક્ખિપીયન્તિ, તથારૂપંયેવ દુક્ખં અનુભવન્તીતિ અત્થો. ‘‘તથેવ કીરન્તી’’તિ ચ પાઠો, યથા સયં અઞ્ઞેસં દુક્ખં અકંસુ, તથેવ અઞ્ઞેહિ કરીયન્તિ, દુક્ખં પાપીયન્તીતિ અત્થો, કસ્મા? ન હિ કમ્મં પનસ્સતિ કમ્મઞ્હિ એકન્તં ઉપચિતં વિપાકં અદત્વા ન વિગચ્છતિ, અવસેસપચ્ચયસમવાયે વિપચ્ચતેવાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ ‘‘ન હિ કમ્મં પનસ્સતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિભજિત્વા સત્તાનં કમ્મસ્સકતં વિભાવેતું ‘‘યં કરોતી’’તિ ગાથં અભાસિ. તસ્સત્થો યં કમ્મં કલ્યાણં કુસલં, યદિ વા પાપકં અકુસલં સત્તો કરોતિ, કરોન્તો ચ તત્થ યં કમ્મં યથા ફલદાનસમત્થં હોતિ, તથા પકુબ્બતિ ઉપચિનોતિ. તસ્સ તસ્સેવ દાયાદોતિ તસ્સ તસ્સેવ કમ્મફલસ્સ ગણ્હનતો તેન તેન કમ્મેન દાતબ્બવિપાકસ્સ ભાગી હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ભગવા – ‘‘કમ્મસ્સકા, માણવ, સત્તા કમ્મદાયાદા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૨૮૯). ઇમા ગાથા સુત્વા થેરસ્સ ઞાતકા કમ્મસ્સકતાયં પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

જોતિદાસત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.