૧૦. સિરિમત્થેરગાથાવણ્ણના

પરે ચ નં પસંસન્તીતિ આયસ્મતો સિરિમત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતભવને ઠિતકાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં પદકો વેય્યાકરણો લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો નેક્ખમ્મજ્ઝાસયતાય કામે પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ચતુરાસીતિસહસ્સપરિમાણેન તાપસગણેન પરિવુતો હિમવન્તપ્પદેસે દેવતાભિનિમ્મિતે અસ્સમે ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા વસન્તો પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારતાય લક્ખણમન્તેસુ આગતનિયામેન ચ બુદ્ધગુણે અનુસ્સરિત્વા અતીતે બુદ્ધે ઉદ્દિસ્સ અઞ્ઞતરસ્મિં નદીનિવત્તને પુલિનચેતિયં કત્વા પૂજાસક્કારાભિરતો અહોસિ. તં દિસ્વા તાપસા, ‘‘કં ઉદ્દિસ્સ અયં પૂજાસક્કારો કરીયતી’’તિ પુચ્છિંસુ. સો તેસં લક્ખણમન્તે આહરિત્વા તત્થ આગતાનિ મહાપુરિસલક્ખણાનિ વિભજિત્વા તદનુસારેન અત્તનો બલે ઠત્વા બુદ્ધગુણે કિત્તેસિ. તં સુત્વા તેપિ તાપસા પસન્નમાનસા તતો પટ્ઠાય સમ્માસમ્બુદ્ધં ઉદ્દિસ્સ થૂપપૂજં કરોન્તા વિહરન્તિ.

તેન ચ સમયેન પદુમુત્તરબોધિસત્તો તુસિતકાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ. ચરિમભવે દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ પાતુરહેસું, સબ્બે ચ અચ્છરિયબ્ભૂતધમ્મા. તાપસો તાનિ અન્તેવાસિકાનં દસ્સેત્વા ભિય્યોસોમત્તાય સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ તેસં પસાદં વડ્ઢેત્વા કાલં કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિત્વા તેહિ અત્તનો સરીરસ્સ પૂજાય કરીયમાનાય દિસ્સમાનરૂપો આગન્ત્વા, ‘‘અહં તુમ્હાકં આચરિયો બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો, તુમ્હે અપ્પમત્તા પુલિનચેતિયપૂજમનુયુઞ્જથ, ભાવનાય ચ યુત્તપ્પયુત્તા હોથા’’તિ વત્વા બ્રહ્મલોકમેવ ગતો.

એવં સો દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ જાતદિવસતો પટ્ઠાય તસ્મિં કુલે સિરિસમ્પત્તિયા વડ્ઢમાનત્તા સિરિમાત્વેવ નામં અકંસુ. તસ્સ પદસા ગમનકાલે કનિટ્ઠભાતા નિબ્બત્તિ, તસ્સ ‘‘અયં સિરિં વડ્ઢેન્તો જાતો’’તિ સિરિવડ્ઢોતિ નામં અકંસુ. તે ઉભોપિ જેતવનપ્પટિગ્ગહણે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધા પબ્બજિંસુ. તેસુ સિરિવડ્ઢો ન તાવ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ લાભી અહોસિ, ચતુન્નં પચ્ચયાનં લાભી, ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં સક્કતો ગરુકતો, સિરિમત્થેરો પન પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય તાદિસેન કમ્મચ્છિદ્દેન અપ્પલાભી અહોસિ બહુજનાસમ્ભાવિતો, સમથવિપસ્સનાસુ કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૯.૧૧૧-૧૪૭) –

‘‘પબ્બતે હિમવન્તમ્હિ, દેવલો નામ તાપસો;

તત્થ મે ચઙ્કમો આસિ, અમનુસ્સેહિ માપિતો.

‘‘જટાભારેન ભરિતો, કમણ્ડલુધરો સદા;

ઉત્તમત્થં ગવેસન્તો, વિપિના નિક્ખમિં તદા.

‘‘ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ, સિસ્સા મય્હં ઉપટ્ઠહું;

સકકમ્માભિપસુતા, વસન્તિ વિપિને તદા.

‘‘અસ્સમા અભિનિક્ખમ્મ, અકં પુલિનચેતિયં;

નાનાપુપ્ફં સમાનેત્વા, તં ચેતિયમપૂજયિં.

‘‘તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, અસ્સમં પવિસામહં;

સબ્બે સિસ્સા સમાગન્ત્વા, એતમત્થં પુચ્છિંસુ મં.

‘‘પુલિનેન કતો થૂપો, યં ત્વં દેવ નમસ્સસિ;

મયમ્પિ ઞાતુમિચ્છામ, પુટ્ઠો આચિક્ખ નો તુવં.

‘‘નિદ્દિટ્ઠા નુ મન્તપદે, ચક્ખુમન્તો મહાયસા;

તે ખો અહં નમસ્સામિ, બુદ્ધસેટ્ઠે મહાયસે.

‘‘કીદિસા તે મહાવીરા, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકા;

કથંવણ્ણા કથંસીલા, કીદિસા તે મહાયસા.

‘‘બાત્તિંસલક્ખણા બુદ્ધા, ચત્તાલીસદિજાપિ ચ;

નેત્તા ગોપખુમા તેસં, જિઞ્જુકા ફલસન્નિભા.

‘‘ગચ્છમાના ચ તે બુદ્ધા, યુગમત્તઞ્ચ પેક્ખરે;

ન તેસં જાણુ નદતિ, સન્ધિસદ્દો ન સુય્યતિ.

‘‘ગચ્છમાના ચ સુગતા, ઉદ્ધરન્તાવ ગચ્છરે;

પઠમં દક્ખિણં પાદં, બુદ્ધાનં એસ ધમ્મતા.

‘‘અસમ્ભીતા ચ તે બુદ્ધા, મિગરાજાવ કેસરી;

નેવુક્કંસેન્તિ અત્તાનં, નો ચ વમ્ભેન્તિ પાણિનં.

‘‘માનાવમાનતો મુત્તા, સમા સબ્બેસુ પાણિસુ;

અનત્તુક્કંસકા બુદ્ધા, બુદ્ધાનં એસ ધમ્મતા.

‘‘ઉપ્પજ્જન્તા ચ સમ્બુદ્ધા, આલોકં દસ્સયન્તિ તે;

છપ્પકારં પકમ્પેન્તિ, કેવલં વસુધં ઇમં.

‘‘પસ્સન્તિ નિરયઞ્ચેતે, નિબ્બાતિ નિરયો તદા;

પવસ્સતિ મહામેઘો, બુદ્ધાનં એસ ધમ્મતા.

‘‘ઈદિસા તે મહાનાગા, અતુલા ચ મહાયસા;

વણ્ણતો અનતિક્કન્તા, અપ્પમેય્યા તથાગતા.

‘‘અનુમોદિંસુ મે વાક્યં, સબ્બે સિસ્સા સગારવા;

તથા ચ પટિપજ્જિંસુ, યથાસત્તિ યથાબલં.

‘‘પટિપૂજેન્તિ પુલિનં, સકકમ્માભિલાસિનો;

સદ્દહન્તા મમ વાક્યં, બુદ્ધસક્કતમાનસા.

‘‘તદા ચવિત્વા તુસિતા, દેવપુત્તો મહાયસો;

ઉપ્પજ્જિ માતુકુચ્છિમ્હિ, દસસહસ્સિ કમ્પથ.

‘‘અસ્સમસ્સાવિદૂરમ્હિ, ચઙ્કમમ્હિ ઠિતો અહં;

સબ્બે સિસ્સા સમાગન્ત્વા, આગચ્છું મમ સન્તિકે.

‘‘ઉસભોવ મહી નદતિ, મિગરાજાવ કૂજતિ;

સુસુમારોવ સળતિ, કિં વિપાકો ભવિસ્સતિ.

‘‘યં પકિત્તેમિ સમ્બુદ્ધં, સિકતાથૂપસન્તિકે;

સો દાનિ ભગવા સત્થા, માતુકુચ્છિમુપાગમિ.

‘‘તેસં ધમ્મકથં વત્વા, કિત્તયિત્વા મહામુનિં;

ઉય્યોજેત્વા સકે સિસ્સે, પલ્લઙ્કમાભુજિં અહં.

‘‘બલઞ્ચ વત મે ખીણં, બ્યાધિના પરમેન તં;

બુદ્ધસેટ્ઠં સરિત્વાન, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘સબ્બે સિસ્સા સમાગન્ત્વા, અકંસુ ચિતકં તદા;

કળેવરઞ્ચ મે ગય્હ, ચિતકં અભિરોપયું.

‘‘ચિતકં પરિવારેત્વા, સીસે કત્વાન અઞ્જલિં;

સોકસલ્લપરેતા તે, વિક્કન્દિંસુ સમાગતા.

‘‘તેસં લાલપ્પમાનાનં, અગમં ચિતકં તદા;

અહં આચરિયો તુમ્હં, મા સોચિત્થ સુમેધસા.

‘‘સદત્થે વાયમેય્યાથ, રત્તિન્દિવમતન્દિતા;

મા વો પમત્તા અહુત્થ, ખણો વો પટિપાદિતો.

‘‘સકે સિસ્સેનુસાસિત્વા, દેવલોકં પુનાગમિં;

અટ્ઠારસ ચ કપ્પાનિ, દેવલોકે રમામહં.

‘‘સતાનં પઞ્ચક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં;

અનેકસતક્ખત્તુઞ્ચ, દેવરજ્જમકારયિં.

‘‘અવસેસેસુ કપ્પેસુ, વોકિણ્ણો સંસરિં અહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઉપ્પાદસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘યથા કોમુદિકે માસે, બહૂ પુપ્ફન્તિ પાદપા;

તથેવાહમ્પિ સમયે, પુપ્ફિતોમ્હિ મહેસિના.

‘‘વીરિયં મે ધુરધોરય્હં, યોગક્ખેમાધિવાહનં;

નાગોવ બન્ધનં છેત્વા, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં બુદ્ધમભિકિત્તયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, કિત્તનાય ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞઞ્હિ સમાનં આયસ્મન્તં સિરિમત્થેરં ‘‘અરિયો’’તિ અજાનન્તા પુથુજ્જના ભિક્ખૂ સામણેરા ચ અપ્પલાભિતાય લોકસ્સ અનભિગતભાવેન અસમ્ભાવેન્તા યંકિઞ્ચિ કથેત્વા ગરહન્તિ. સિરિવડ્ઢત્થેરં પન પચ્ચયાનં લાભિભાવેન લોકસ્સ સક્કતગરુકતભાવતો સમ્ભાવેન્તા પસંસન્તિ. થેરો ‘‘અવણ્ણારહસ્સ નામ વણ્ણભણનં, વણ્ણારહસ્સ ચ અવણ્ણભણનં અસ્સ પુથુજ્જનભાવસ્સ દોસો’’તિ પુથુજ્જનભાવઞ્ચ ગરહન્તો –

૧૫૯. ‘‘પરે ચ નં પસંસન્તિ, અત્તા ચે અસમાહિતો;

મોઘં પરે પસંસન્તિ, અત્તા હિ અસમાહિતો.

૧૬૦. ‘‘પરે ચ નં ગરહન્તિ, અત્તા ચે સુસમાહિતો;

મોઘં પરે ગરહન્તિ, અત્તા હિ સુસમાહિતો’’તિ.

– ગાથાદ્વયમભાસિ.

તત્થ પરેતિ અત્તતો અઞ્ઞે પરે નામ, ઇધ પન પણ્ડિતેહિ અઞ્ઞે બાલા પરેતિ અધિપ્પેતા. તેસઞ્હિ અજાનિત્વા અપરિયોગાહેત્વા ભાસનતો ગરહા વિય પસંસાપિ અપ્પમાણભૂતા. નન્તિ નં પુગ્ગલં. પસંસન્તીતિ અવિદ્દસુભાવેન તણ્હાવિપન્નતાય વા, અથ વા અભૂતંયેવ પુગ્ગલં ‘‘અસુકો ભિક્ખુ ઝાનલાભી, અરિયો’’તિ વા અભૂતગુણરોપનેન કિત્તેન્તિ અભિત્થવન્તિ. યો પનેત્થ ચ-સદ્દો, સો અત્તૂપનયત્થો. તેન પરે નં પુગ્ગલં પસંસન્તિ ચ, તઞ્ચ ખો તેસં પસંસનમત્તં, ન પન તસ્મિં પસંસાય વત્થુ અત્થીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. અત્તા ચે અસમાહિતોતિ યં પુગ્ગલં પરે પસંસન્તિ, સો ચે સયં અસમાહિતો મગ્ગસમાધિના ફલસમાધિના ઉપચારપ્પનાસમાધિમત્તેનેવ વા ન સમાહિતો, સમાધાનસ્સ પટિપક્ખભૂતાનં કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા વિક્ખિત્તો વિબ્ભન્તચિત્તો હોતિ ચેતિ અત્થો. ‘‘અસમાહિતો’’તિ ચ એતેન સમાધિનિમિત્તાનં ગુણાનં અભાવં દસ્સેતિ. મોઘન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ વિય. પરે પસંસન્તીતિ યે તં અસમાહિતં પુગ્ગલં પસંસન્તિ, તે મોઘં મુધા અમૂલકં પસંસન્તિ. કસ્મા? અત્તા હિ અસમાહિતો યસ્મા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચિત્તં અસમાહિતં, તસ્માતિ અત્થો.

દુતિયગાથાયં ગરહન્તીતિ અત્તનો અવિદ્દસુભાવેન દોસન્તરાય વા અરિયં ઝાનલાભિઞ્ચ સમાનં ‘‘અસુકો ભિક્ખુ જાગરિયં નાનુયુઞ્જતિ અન્તમસો ગોદુહનમત્તમ્પિ કાલં કેવલં કાયદળ્હિબહુલો નિદ્દારામો ભસ્સારામો સઙ્ગણિકારામો વિહરતી’’તિઆદિના અપ્પટિપજ્જમાનતાવિભાવનેન વા ગુણપરિધંસનેન વા ગરહન્તિ નિન્દન્તિ, ઉપક્કોસન્તિ વાતિ અત્થો. સેસં પઠમગાથાય વુત્તપરિયાયેન વેદિતબ્બં. એવં થેરેન ઇમાહિ ગાથાહિ અત્તનો નિક્કિલેસભાવે સિરિવડ્ઢસ્સ ચ સકિલેસભાવે પકાસિતે તં સુત્વા સિરિવડ્ઢો સંવેગજાતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ સદત્થં પરિપૂરેસિ, ગરહકપુગ્ગલા ચ થેરં ખમાપેસું.

સિરિમત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.