૧. મહાચુન્દત્થેરગાથાવણ્ણના

સુસ્સૂસાતિ આયસ્મતો મહાચુન્દત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુમ્ભકારકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો કુમ્ભકારકમ્મેન જીવન્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો એકં મત્તિકાપત્તં સ્વાભિસઙ્ખતં કત્વા ભગવતો અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે નાલકગામે રૂપસારિયા બ્રાહ્મણિયા પુત્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતા હુત્વા નિબ્બત્તિ, ચુન્દોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો ધમ્મસેનાપતિં અનુપબ્બજિત્વા તં નિસ્સાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૧.૩૯-૫૦) –

‘‘નગરે હંસવતિયા, કુમ્ભકારો અહોસહં;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, ઓઘતિણ્ણમનાસવં.

‘‘સુકતં મત્તિકાપત્તં, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં;

પત્તં દત્વા ભગવતો, ઉજુભૂતસ્સ તાદિનો.

‘‘ભવે નિબ્બત્તમાનોહં, સોણ્ણથાલે લભામહં;

રૂપિમયે ચ સોવણ્ણે, તટ્ટિકે ચ મણીમયે.

‘‘પાતિયો પરિભુઞ્જામિ, પુઞ્ઞકમ્મસ્સિદં ફલં;

યસાનઞ્ચ ધનાનઞ્ચ, અગ્ગભૂતો ચ હોમહં.

‘‘યથાપિ ભદ્દકે ખેત્તે, બીજં અપ્પમ્પિ રોપિતં;

સમ્માધારં પવેચ્છન્તે, ફલં તોસેતિ કસ્સકં.

‘‘તથેવિદં પત્તદાનં, બુદ્ધખેત્તમ્હિ રોપિતં;

પીતિધારે પવસ્સન્તે, ફલં મં તોસયિસ્સતિ.

‘‘યાવતા ખેત્તા વિજ્જન્તિ, સઙ્ઘાપિ ચ ગણાપિ ચ;

બુદ્ધખેત્તસમો નત્થિ, સુખદો સબ્બપાણિનં.

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

એકપત્તં દદિત્વાન, પત્તોમ્હિ અચલં પદં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પત્તમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પત્તદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા અત્તના પટિલદ્ધસમ્પત્તિયા કારણભૂતં ગરૂપનિસ્સયં વિવેકવાસઞ્ચ કિત્તેન્તો –

૧૪૧. ‘‘સુસ્સૂસા સુતવદ્ધની, સુતં પઞ્ઞાય વદ્ધનં;

પઞ્ઞાય અત્થં જાનાતિ, ઞાતો અત્થો સુખાવહો.

૧૪૨. ‘‘સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનિ, ચરેય્ય સંયોજનવિપ્પમોક્ખં;

સચે રતિં નાધિગચ્છેય્ય તત્થ, સઙ્ઘે વસે રક્ખિતત્તો સતીમા’’તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ સુસ્સૂસાતિ સોતબ્બયુત્તસ્સ સબ્બસુતસ્સ સોતુમિચ્છા, ગરુસન્નિવાસોપિ. દિટ્ઠધમ્મિકાદિભેદઞ્હિ અત્થં સોતુમિચ્છન્તેન કલ્યાણમિત્તે ઉપસઙ્કમિત્વા વત્તકરણેન પયિરુપાસિત્વા યદા તે પયિરુપાસનાય આરાધિતચિત્તા કઞ્ચિ ઉપનિસીદિતુકામા હોન્તિ, અથ ને ઉપનિસીદિત્વા અધિગતાય સોતુમિચ્છાય ઓહિતસોતેન સોતબ્બં હોતીતિ ગરુસન્નિવાસોપિ સુસ્સૂસાહેતુતાય ‘‘સુસ્સૂસા’’તિ વુચ્ચતિ. સા પનાયં સુસ્સૂસા સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિપટિસંયુત્તં સુતં તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ વડ્ઢેતિ બ્રૂહેતીતિ સુતવદ્ધની, બાહુસચ્ચકારીતિ અત્થો. સુતં પઞ્ઞાય વદ્ધનન્તિ યં તં ‘‘સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૩૯; અ. નિ. ૪.૨૨) ‘‘ઇધેકચ્ચસ્સ બહુકં સુતં હોતિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૬) ચ એવમાદિના નયેન વુત્તં બાહુસચ્ચં, તં અકુસલપ્પહાનકુસલાધિગમનહેતુભૂતં પઞ્ઞં વદ્ધેતીતિ સુતં પઞ્ઞાય વદ્ધનં, વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સુતાવુધો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭).

પઞ્ઞાય અત્થં જાનાતીતિ બહુસ્સુતો સુતમયઞાણે ઠિતો તં પટિપત્તિં પટિપજ્જન્તો સુતાનુસારેન અત્થૂપપરિક્ખાય ધમ્મનિજ્ઝાનેન ભાવનાય ચ લોકિયલોકુત્તરભેદં દિટ્ઠધમ્માદિવિભાગં દુક્ખાદિવિભાગઞ્ચ અત્થં યથાભૂતં પજાનાતિ ચ પટિવિજ્ઝતિ ચ, તેનાહ ભગવા –

‘‘સુતસ્સ યથાપરિયત્તસ્સ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૬).

‘‘ધતાનં ધમ્માનં અત્થં ઉપપરિક્ખતિ, અત્થં ઉપપરિક્ખતો ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમન્તિ, ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા સતિ છન્દો જાયતિ, છન્દજાતો ઉસ્સહતિ, ઉસ્સહિત્વા તુલેતિ, તુલયિત્વા પદહતિ, પહિતત્તો સમાનો કાયેન ચેવ પરમસચ્ચં સચ્છિકરોતિ, પઞ્ઞાય ચ નં અતિવિજ્ઝ પસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૩૨) ચ.

ઞાતો અત્થો સુખાવહોતિ યથાવુત્તો દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થો ચેવ દુક્ખાદિઅત્થો ચ યાથાવતો ઞાતો અધિગતો લોકિયલોકુત્તરભેદં સુખં આવહતિ નિપ્ફાદેતીતિ અત્થો.

ઠિતાય ભાવનાપઞ્ઞાય સુતમત્તેનેવ ન સિજ્ઝતીતિ તસ્સા પટિપજ્જનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સેવેથ…પે…વિપ્પમોક્ખ’’ન્તિ આહ. તત્થ સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનીતિ કાયવિવેકમાહ. તેન સંયોજનપ્પહાનસ્સ ચ વક્ખમાનત્તા વિવેકારહસ્સેવ વિવેકવાસોતિ સીલસંવરાદયો ઇધ અવુત્તસિદ્ધા વેદિતબ્બા. ચરેય્ય સંયોજનવિપ્પમોક્ખન્તિ યથા સંયોજનેહિ ચિત્તં વિપ્પમુચ્ચતિ, તથા વિપસ્સનાભાવનં મગ્ગભાવનઞ્ચ ચરેય્ય પટિપજ્જેય્યાતિ અત્થો. સચે રતિં નાધિગચ્છેય્ય તત્થાતિ તેસુ પન્તસેનાસનેસુ યથાલદ્ધેસુ અધિકુસલધમ્મેસુ ચ રતિં પુબ્બેનાપરં વિસેસસ્સ અલાભતો અભિરતિં ન લભેય્ય, સઙ્ઘે ભિક્ખુસમૂહે રક્ખિતત્તો કમ્મટ્ઠાનપરિગણ્હનતો રક્ખિતચિત્તો છસુ દ્વારેસુ સતિઆરક્ખાય ઉપટ્ઠપનેન સતિમા વસેય્ય વિહરેય્ય, એવં વિહરન્તસ્સ ચ અપિ નામ સંયોજનવિપ્પમોક્ખો ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

મહાચુન્દત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.