૪. ગઙ્ગાતીરિયત્થેરગાથાવણ્ણના

તિણ્ણં મે તાલપત્તાનન્તિઆદિકા આયસ્મતો ગઙ્ગાતીરિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સાસને અભિપ્પસન્નો હુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાનીયમદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ ગહપતિસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ‘‘દત્તો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો ઘરાવાસં વસન્તો અગમનીયટ્ઠાનભાવં અજાનિત્વા વીતિક્કમં કત્વા પુન અગમનીયટ્ઠાનભાવં ઞત્વા સંવેગજાતો પબ્બજિત્વા તં કમ્મં જિગુચ્છિત્વા લૂખપટિપત્તિં અનુતિટ્ઠન્તો પંસુકૂલચીવરં છવસિત્તસદિસં મત્તિકાપત્તઞ્ચ ગહેત્વા ગઙ્ગાતીરે તીહિ તાલપત્તેહિ કુટિકં કત્વા વિહાસિ, તેનેવસ્સ ગઙ્ગાતીરિયોતિ સમઞ્ઞા અહોસિ. સો ‘‘અરહત્તં અપ્પત્વા ન કેનચિ સલ્લપિસ્સામી’’તિ ચિત્તં અધિટ્ઠાય પઠમં સંવચ્છરં તુણ્હીભૂતો વચીભેદં અકરોન્તોવ વિહાસિ. દુતિયે સંવચ્છરે ગોચરગામે અઞ્ઞતરાય ઇત્થિયા ‘‘મૂગો નુ ખો નો’’તિ વીમંસિતુકામાય પત્તે ખીરં આસિઞ્ચન્તિયા હત્થવિહારે કતેપિ ઓકિરિતે, ‘‘અલં, ભગિની’’તિ વાચં નિચ્છરિ. તતિયે પન સંવચ્છરે અન્તરવસ્સેવ ઘટયન્તો વાયમન્તો અરહત્તં પાપુણિ, તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૫૧-૫૬) –

‘‘પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ, ભિક્ખુસઙ્ઘે અનુત્તરે;

પસન્નચિત્તો સુમનો, પાનીઘટમપૂરયિં.

‘‘પબ્બતગ્ગે દુમગ્ગે વા, આકાસે વાથ ભૂમિયં;

યદા પાનીયમિચ્છામિ, ખિપ્પં નિબ્બત્તતે મમ.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, દકદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહા પન હુત્વા અત્તનો પુબ્બભાગપટિપત્તિયા વિભાવનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૧૨૭. ‘‘તિણ્ણં મે તાલપત્તાનં, ગઙ્ગાતીરે કુટી કતા;

છવસિત્તોવ મે પત્તો, પંસુકૂલઞ્ચ ચીવરં.

૧૨૮. ‘‘દ્વિન્નં અન્તરવસ્સાનં, એકા વાચા મે ભાસિતા;

તતિયે અન્તરવસ્સમ્હિ, તમોખન્ધો પદાલિતો’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ તિણ્ણં મે તાલપત્તાનં, ગઙ્ગાતીરે કુટી કતાતિ તાલરુક્ખતો પહિતેહિ તીહિ તાલપણ્ણેહિ મય્હં વસ્સનપરિહરણત્થં ગઙ્ગાય નદિયા તીરે કુટિકા કતા. તેન અત્તનો સેનાસનસન્તોસં દસ્સેતિ. વુત્તઞ્હિ ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘પલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ, જણ્ણુકે નાભિવસ્સતિ;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૫; મિ. પ. ૬.૧.૧);

‘‘તાલપત્તીન’’ન્તિપિ પાઠો, સો એવત્થો. છવસિત્તોવ મે પત્તોતિ મય્હં પત્તો છવસિત્તસદિસો, મતાનં ખીરસેચનકુણ્ડસદિસોતિ અત્થો. પંસુકૂલઞ્ચ ચીવરન્તિ ચીવરઞ્ચ મે અન્તરમગ્ગસુસાનાદીસુ છડ્ડિતનન્તકેહિ કતં પંસુકૂલં. પદદ્વયેન પરિક્ખારસન્તોસં દસ્સેતિ.

દ્વિન્નં અન્તરવસ્સાનન્તિ દ્વીસુ અન્તરવસ્સેસુ પબ્બજિતતો અરહત્તમપ્પત્તસંવચ્છરેસુ. એકા વાચા મે ભાસિતાતિ એકા, ‘‘અલં, ભગિની’’તિ ખીરપટિક્ખેપવાચા એવ મયા વુત્તા, અઞ્ઞો તત્થ વચીભેદો નાહોસિ. તેન ઉક્કંસગતં કાયવચીસંયમં દસ્સેતિ. તતિયે અન્તરવસ્સમ્હીતિ તતિયસ્સ સંવચ્છરસ્સ અબ્ભન્તરે, તસ્મિં અપરિપુણ્ણેયેવ. તમોખન્ધો પદાલિતોતિ અગ્ગમગ્ગેન તમોખન્ધો ભિન્નો, અવિજ્જાનુસયો સમુચ્છિન્નોતિ અત્થો. તેન તદેકટ્ઠતાય સબ્બકિલેસાનં અનવસેસપ્પહાનં વદતિ.

ગઙ્ગાતીરિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.