૩. વલ્લિયત્થેરગાથાવણ્ણના

મક્કટો પઞ્ચદ્વારાયન્તિઆદિકા આયસ્મતો વલ્લિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકતિંસે કપ્પે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં કેનચિદેવ કરણીયેન અરઞ્ઞં ગતો તત્થ નારદં નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં રુક્ખમૂલે વસન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો નળેહિ સાલં કત્વા તિણેહિ છાદેત્વા અદાસિ. ચઙ્કમનટ્ઠાનઞ્ચસ્સ સોધેત્વા વાલુકા ઓકિરિત્વા અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણમહાસાલસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, વલ્લિયોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો યોબ્બનમનુપ્પત્તો ઇન્દ્રિયવસિકો હુત્વા વિચરન્તો કલ્યાણમિત્તસંસગ્ગેન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૯૩-૧૦૩) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, હારિતો નામ પબ્બતો;

સયમ્ભૂ નારદો નામ, રુક્ખમૂલે વસી તદા.

‘‘નળાગારં કરિત્વાન, તિણેન છાદયિં અહં;

ચઙ્કમં સોધયિત્વાન, સયમ્ભુસ્સ અદાસહં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તત્થ મે સુકતં બ્યમ્હં, નળકુટિકનિમ્મિતં;

સટ્ઠિયોજનમુબ્બેધં, તિંસયોજનવિત્થતં.

‘‘ચતુદ્દસેસુ કપ્પેસુ, દેવલોકે રમિં અહં;

એકસત્તતિક્ખત્તુઞ્ચ, દેવરજ્જમકારયિં.

‘‘ચતુત્તિંસતિક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં;

પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં.

‘‘ધમ્મપાસાદમારુય્હ, સબ્બાકારવરૂપમં;

યદિચ્છકાહં વિહરે, સક્યપુત્તસ્સ સાસને.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, નળકુટિયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા પુથુજ્જનકાલે અત્તનો ચિત્તસ્સ રૂપાદિઆરમ્મણેસુ યથાકામપ્પવત્તિયા, ઇદાનિ અરિયમગ્ગેન નિગ્ગહિતભાવસ્સ ચ વિભાવનેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૧૨૫. ‘‘મક્કટો પઞ્ચદ્વારાયં, કુટિકાયં પસક્કિય;

દ્વારેન અનુપરિયેતિ, ઘટ્ટયન્તો મુહું મુહું.

૧૨૬. ‘‘તિટ્ઠ મક્કટ મા ધાવિ, ન હિ તે તં યથા પુરે;

નિગ્ગહીતોસિ પઞ્ઞાય, નેવ દૂરં ગમિસ્સસી’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ ઘટ્ટયન્તોતિ અત્તનો લોલભાવેન રુક્ખસ્સ અઞ્ઞં સાખં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞસ્સ ગહણેન અનેકવારં તત્થ રુક્ખં ચાલેન્તો ફલૂપભોગમક્કટો વિય તેન તેન ચક્ખાદિદ્વારેન રૂપાદિઆરમ્મણેસુ અઞ્ઞં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હન્તો ચિત્તસન્તાનસ્સ સમાદાનવસેન નિચ્ચલં ઠાતું અપ્પદાનેન અભિક્ખણં ઘટ્ટયન્તો ચાલેન્તો તસ્મિંયેવ રૂપાદિઆરમ્મણે અનુપરિવત્તતિ યથાકામં વિચરતિ. વત્તમાનસમીપતાય ચેત્થ વત્તમાનવચનં. એવં અનુપરિયન્તો ચ તિટ્ઠ, મક્કટ, મા ધાવિ ત્વં, ચિત્તમક્કટ, ઇદાનિ તિટ્ઠ મા ધાવિ, ઇતો પટ્ઠાય તે ધાવિતું ન સક્કા, તસ્મા ન હિ તે તં યથા પૂરે યસ્મા તં અત્તભાવગેહં પુબ્બે વિય ન તે સેવિતં પિહિતદ્વારભાવતો, કિઞ્ચ નિગ્ગહીતોસિ પઞ્ઞાય સયઞ્ચ ઇદાનિ મગ્ગપઞ્ઞાય કિલેસાભિસઙ્ખારસઙ્ખાતાનં પાદાનં છેદનેન અચ્ચન્તિકં નિગ્ગહં પત્તોસિ, તસ્મા નેવ દૂરં ગમિસ્સસિ ઇતો અત્તભાવતો દૂરં દુતિયાદિઅત્તભાવં નેવ ગમિસ્સસિ યાવચરિમકચિત્તં એવ તે ગમનન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘નેતો દૂર’’ન્તિપિ પાઠો, સો એવત્થો.

વલ્લિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.