૨. પિણ્ડોલભારદ્વાજત્થેરગાથાવણ્ણના

નયિદં અનયેનાતિઆદિકા આયસ્મતો પિણ્ડોલભારદ્વાજત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સીહયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા પબ્બતગુહાયં વિહરતિ. ભગવા તસ્સ અનુગ્ગહં કાતું ગોચરાય પક્કન્તકાલે સયનગુહં પવિસિત્વા નિરોધં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. સીહો ગોચરં ગહેત્વા નિવત્તો ગુહાદ્વારે ભગવન્તં દિસ્વા હટ્ઠતુટ્ઠો જલજથલજપુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા ચિત્તં પસાદેન્તો ભગવતો આરક્ખત્થાય અરઞ્ઞે વાળમિગે અપનેતું તીસુ વેલાસુ સીહનાદં નદન્તો બુદ્ધગતાય સતિયા અટ્ઠાસિ. યથા પઠમદિવસં, એવં સત્તાહં પૂજેસિ. ભગવા સત્તાહચ્ચયેન નિરોધા વુટ્ઠહિત્વા ‘‘વત્તિસ્સતિ ઇમસ્સ એત્તકો ઉપનિસ્સયો’’તિ તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ આકાસં પક્ખન્દિત્વા વિહારમેવ ગતો. સીહો પાલિલેય્યકહત્થી વિય બુદ્ધવિયોગદુક્ખં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો કાલં કત્વા હંસવતીનગરે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો નગરવાસીહિ સદ્ધિં વિહારં ગતો ધમ્મદેસનં સુત્વા સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં ભગવતો કાલે કોસમ્બિયં રઞ્ઞો ઉતેનસ્સ પુરોહિતપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ ભારદ્વાજો નામ નામેન. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગહેત્વા પઞ્ચ માણવકસતાનિ મન્તે વાચેન્તો મહગ્ઘસભાવેન અનનુરૂપાચારત્તા તેહિ પરિચ્ચજ્જન્તો રાજગહં ગન્ત્વા ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ લાભસક્કારં દિસ્વા સાસને પબ્બજિત્વા ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ હુત્વા વિચરન્તો સત્થારા ઉપાયેન મત્તઞ્ઞુતાય પતિટ્ઠાપિતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૧૦૪-૧૦૯) –

‘‘મિગલુદ્દો પુરે આસિં, વિપિને વિચરં તદા;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, સબ્બધમ્માન પારગું.

‘‘પિયાલફલમાદાય, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં;

પુઞ્ઞક્ખેત્તસ્સ વીરસ્સ, પસન્નો સેહિ પાણિભિ.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા ‘‘ભગવતો સમ્મુખા યં સાવકેહિ પત્તબ્બં, તં મયા પત્ત’’ન્તિ, ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ ‘‘યસ્સ મગ્ગે વા ફલે વા કઙ્ખા અત્થિ, સો મં પુચ્છતૂ’’તિ સીહનાદં નદિ. તેન તં ભગવા, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સીહનાદિકાનં યદિદં પિણ્ડોલભારદ્વાજો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮, ૧૯૫) એતદગ્ગે ઠપેસિ. સો એકદિવસં અત્તનો સન્તિકં ઉપગતં ગિહિકાલે સહાયભૂતં મચ્છરિં મિચ્છાદિટ્ઠિબ્રાહ્મણં અનુકમ્પમાનો તસ્સ દાનકથં કથેત્વા તેન ચ ‘‘અયં મમ ધનં વિનાસેતુકામો’’તિ ભકુટિં કત્વાપિ ‘‘તુય્હં એકભત્તં દેમી’’તિ વુત્તે, ‘‘તં સઙ્ઘસ્સ દેહિ મા મય્હ’’ન્તિ સઙ્ઘસ્સ પરિણામેસિ. પુન બ્રાહ્મણેન ‘‘અયં મં બહૂનં દાપેતુકામો’’તિ અપ્પચ્ચયે પકાસિતે દુતિયદિવસં ધમ્મસેનાપતિના સઙ્ઘગતાય દક્ખિણાય મહપ્ફલભાવપ્પકાસનેન તં પસાદેત્વા, ‘‘અયં બ્રાહ્મણો ‘આહારગેધેન મં દાને નીયોજેસી’તિ મઞ્ઞતિ, આહારસ્સ પન મયા સબ્બસો પરિઞ્ઞાતભાવં ન જાનાતિ, હન્દ નં જાનાપેમી’’તિ –

૧૨૩. ‘‘નયિદં અનયેન જીવિતં, નાહારો હદયસ્સ સન્તિકો;

આહારટ્ઠિતિકો સમુસ્સયો, ઇતિ દિસ્વાન ચરામિ એસનં.

૧૨૪. ‘‘પઙ્કોતિ હિ નં અવેદયું, યાયં વન્દનપૂજના કુલેસુ;

સુખુમં સલ્લં દુરુબ્બહં, સક્કારો કાપુરિસેન દુજ્જહો’’તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ નયિદં અનયેન જીવિતન્તિ ઇદં મમ જીવિતં અનયેન અઞાયેન વેળુદાનપુપ્ફદાનાદિઅનેસનાય ન હોતિ જીવિતનિકન્તિયા અભાવતો. નાહારો હદયસ્સ સન્તિકોતિ આહારો ચ આહરિયમાનો મગ્ગફલઞાણં વિય હદયસ્સ ચિત્તસ્સ સન્તિકરો ન હોતિ, કેવલં પન સજ્જુકં ખુદાપટિઘાતમત્તં કરોતીતિ અધિપ્પાયો. અથ વા નાહારો હદયસ્સ સન્તિકોતિ આહારો રસતણ્હાવત્થુ મે હદયસ્સ સન્તિકો આસત્તો ન હોતિ રસતણ્હાય એવ અભાવતો. ‘‘સન્તિકે’’તિપિ પઠન્તિ. યો હિ આહારગિદ્ધો લાભસક્કારપ્પસુતો વિચરતિ, તસ્સ આહારો હદયસ્સ સન્તિકે નામ અભિણ્હં મનસિકાતબ્બતો. યો પન પરિઞ્ઞાતાહારો, સો તત્થ પહીનચ્છન્દરાગો, ન તસ્સાહારો હદયસ્સ સન્તિકે નામ – ‘‘કથં નુ ખો લભેય્ય’’ન્તિઆદિમનસિકરણસ્સેવ અભાવતો. યદિ હિ જીવિતનિકન્તિ આહારરસતણ્હા ચ નત્થિ, અથ કસ્મા પિણ્ડાય ચરસીતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘આહારટ્ઠિતિકો સમુસ્સયો, ઇતિ દિસ્વાન ચરામિ એસન’’ન્તિ. આહારો ભોજનં ઠિતિ ઠાનં પચ્ચયો એતસ્સાતિ આહારટ્ઠિતિકો. ‘‘આહારપટિબદ્ધવુત્તિકો સમુસ્સયો કાયો’’ઇતિ દિસ્વાન એવં ઞત્વા ઇમમત્થં બુદ્ધિયં ઠપેત્વા ચરામિ એસનં, ભિક્ખાપરિયેસનં કરોમીતિ અત્થો.

પચ્ચયનિમિત્તં કુલાનિ ઉપસઙ્કમન્તો તત્થ વન્દનપૂજનાહિ લાભસક્કારેહિ ચ બજ્ઝતીતિ એવં માદિસેસુ ન ચિન્તેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પઙ્કો’’તિગાથં અભાસિ. તસ્સત્થો – યા અયં પચ્ચયનિમિત્તં ઉપગતાનં પબ્બજિતાનં કુલેસુ ગેહવાસીસુ પવત્તિસ્સતિ ગુણસમ્ભાવના પૂજના ચ, યસ્મા તં અભાવિતત્તાનં ઓસીદાપનટ્ઠેન મલીનભાવકરણેન ચ પઙ્કો કદ્દમોતિ બુદ્ધાદયો અવેદયું અબ્ભઞ્ઞાસું પવેદેસું વા, તસ્મા સા સપ્પુરિસાનં બન્ધાય ન હોતિ સક્કારાસાય પગેવ પહીનત્તા. અસપ્પુરિસસ્સ પન સક્કારાસા દુવિઞ્ઞેય્યસભાવતાય પીળાજનનતો અન્તો તુદનતો ઉદ્ધરિતું અસક્કુણેય્યતો ચ સુખુમં સલ્લં દુરુબ્બહં. તતો એવ તેન સક્કારો કાપુરિસેન દુજ્જહો દુરુબ્બહેય્યો તસ્સ પહાનપટિપત્તિયા અપ્પટિપજ્જનતો, સક્કારાસાપહાનેન પહીનો હોતીતિ. તં સુત્વા બ્રાહ્મણો થેરે અભિપ્પસન્નો અહોસિ.

પિણ્ડોલભારદ્વાજત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.