૧૦. વસભત્થેરગાથાવણ્ણના

પુબ્બે હનતિ અત્તાનન્તિ આયસ્મતો વસભત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા નેક્ખમ્મજ્ઝાસયતાય ઘરાવાસં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ચુદ્દસસહસ્સતાપસપરિવારો હિમવન્તસ્સ અવિદૂરે સમગ્ગે નામ પબ્બતે અસ્સમં કારેત્વા વસન્તો ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા તાપસાનં ઓવાદાનુસાસનિયો દેન્તો એકદિવસં એવં ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ખો દાનિ ઇમેહિ તાપસેહિ સક્કતો ગરુકતો પૂજિતો વિહરામિ, મયા પન પૂજેતબ્બો ન ઉપલબ્ભતિ, દુક્ખો ખો પનાયં લોકે યદિદં અગરુવાસો’’તિ. એવં પન ચિન્તેત્વા પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારતાય પુરિમબુદ્ધાનં ચેતિયે અત્તના કતં પૂજાસક્કારં અનુસ્સરિત્વા ‘‘યંનૂનાહં પુરિમબુદ્ધે ઉદ્દિસ્સ પુલિનચેતિયં કત્વા પૂજં કરેય્ય’’ન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠો ઇદ્ધિયા પુલિનથૂપં સુવણ્ણમયં માપેત્વા સુવણ્ણમયાદીહિ તિસહસ્સમત્તેહિ પુપ્ફેહિ દેવસિકં પૂજં કરોન્તો યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. તત્થપિ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતો તાવતિંસે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેસાલિયં લિચ્છવિરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વસભોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો ભગવતો વેસાલિગમને બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૫૭-૯૨) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, સમગ્ગો નામ પબ્બતો;

અસ્સમો સુકતો મય્હં, પણ્ણસાલા સુમાપિતા.

‘‘નારદો નામ નામેન, જટિલો ઉગ્ગતાપનો;

ચતુદ્દસસહસ્સાનિ, સિસ્સા પરિચરન્તિ મં.

‘‘પટિસલ્લીનકો સન્તો, એવં ચિન્તેસહં તદા;

સબ્બો જનો મં પૂજેતિ, નાહં પૂજેમિ કિઞ્ચનં.

‘‘ન મે ઓવાદકો અત્થિ, વત્તા કોચિ ન વિજ્જતિ;

અનાચરિયુપજ્ઝાયો, વને વાસં ઉપેમહં.

‘‘ઉપાસમાનો યમહં, ગરુચિત્તં ઉપટ્ઠહે;

સો મે આચરિયો નત્થિ, વનવાસો નિરત્થકો.

‘‘આયાગં મે ગવેસિસ્સં, ગરું ભાવનિયં તથા;

સાવસ્સયો વસિસ્સામિ, ન કોચિ ગરહિસ્સતિ.

‘‘ઉત્તાનકૂલા નદિકા, સુપતિત્થા મનોરમા;

સંસુદ્ધપુલિનાકિણ્ણા, અવિદૂરે મમસ્સમં.

‘‘નદિં અમરિકં નામ, ઉપગન્ત્વાનહં તદા;

સંવડ્ઢયિત્વા પુલિનં, અકં પુલિનચેતિયં.

‘‘યે તે અહેસું સમ્બુદ્ધા, ભવન્તકરણા મુની;

તેસં એતાદિસો થૂપો, તં નિમિત્તં કરોમહં.

‘‘કરિત્વા પુલિનં થૂપં, સોવણ્ણં માપયિં અહં;

સોણ્ણકિઙ્કણિપુપ્ફાનિ, સહસ્સે તીણિ પૂજયિં.

‘‘સાયપાતં નમસ્સામિ, વેદજાતો કતઞ્જલી;

સમ્મુખા વિય સમ્બુદ્ધં, વન્દિં પુલિનચેતિયં.

‘‘યદા કિલેસા જાયન્તિ, વિતક્કા ગેહનિસ્સિતા;

સરામિ સુકતં થૂપં, પચ્ચવેક્ખામિ તાવદે.

‘‘ઉપનિસ્સાય વિહરં, સત્થવાહં વિનાયકં;

કિલેસે સંવસેય્યાસિ, ન યુત્તં તવ મારિસ.

‘‘સહ આવજ્જિતે થૂપે, ગારવં હોતિ મે તદા;

કુવિતક્કે વિનોદેસિં, નાગો તુત્તટ્ટિતો યથા.

‘‘એવં વિહરમાનં મં, મચ્ચુરાજાભિમદ્દથ;

તત્થ કાલઙ્કતો સન્તો, બ્રહ્મલોકમગચ્છહં.

‘‘યાવતાયું વસિત્વાન, તિદિવે ઉપપજ્જહં;

અસીતિક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં.

‘‘સતાનં તીણિક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં;

પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં.

‘‘સોણ્ણકિઙ્કણિપુપ્ફાનં, વિપાકં અનુભોમહં;

ધાતીસતસહસ્સાનિ, પરિવારેન્તિ મં ભવે.

‘‘થૂપસ્સ પરિચિણ્ણત્તા, રજોજલ્લં ન લિમ્પતિ;

ગત્તે સેદા ન મુચ્ચન્તિ, સુપ્પભાસો ભવામહં.

‘‘અહો મે સુકતો થૂપો, સુદિટ્ઠામરિકા નદી;

થૂપં કત્વાન પુલિનં, પત્તોમ્હિ અચલં પદં.

‘‘કુસલં કત્તુકામેન, જન્તુના સારગાહિના;

નત્થિ ખેત્તં અખેત્તં વા, પટિપત્તીવ સાધકા.

‘‘યથાપિ બલવા પોસો, અણ્ણવંતરિતુસ્સહે;

પરિત્તં કટ્ઠમાદાય, પક્ખન્દેય્ય મહાસરં.

‘‘ઇમાહં કટ્ઠં નિસ્સાય, તરિસ્સામિ મહોદધિં;

ઉસ્સાહેન વીરિયેન, તરેય્ય ઉદધિં નરો.

‘‘તથેવ મે કતં કમ્મં, પરિત્તં થોકકઞ્ચ યં;

તં કમ્મં ઉપનિસ્સાય, સંસારં સમતિક્કમિં.

‘‘પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

સાવત્થિયં પુરે જાતો, મહાસાલે સુઅડ્ઢકે.

‘‘સદ્ધા માતા પિતા મય્હં, બુદ્ધસ્સ સરણં ગતા;

ઉભો દિટ્ઠપદા એતે, અનુવત્તન્તિ સાસનં.

‘‘બોધિપપટિકં ગય્હ, સોણ્ણથૂપમકારયું;

સાયપાતં નમસ્સન્તિ, સક્યપુત્તસ્સ સમ્મુખા.

‘‘ઉપોસથમ્હિ દિવસે, સોણ્ણથૂપં વિનીહરું;

બુદ્ધસ્સ વણ્ણં કિત્તેન્તા, તિયામં વીતિનામયું.

‘‘સહ દિસ્વાનહં થૂપં, સરિં પુલિનચેતિયં;

એકાસને નિસીદિત્વા, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘ગવેસમાનો તં વીરં, ધમ્મસેનાપતિદ્દસં;

અગારા નિક્ખમિત્વાન, પબ્બજિં તસ્સ સન્તિકે.

‘‘જાતિયા સત્તવસ્સેન, અરહત્તમપાપુણિં;

ઉપસમ્પાદયી બુદ્ધો, ગુણમઞ્ઞાય ચક્ખુમા.

‘‘દારકેનેવ સન્તેન, કિરિયં નિટ્ઠિતં મયા;

કતં મે કરણીયજ્જ, સક્યપુત્તસ્સ સાસને.

‘‘સબ્બવેરભયાતીતો, સબ્બસઙ્ગાતિગો ઇસિ;

સાવકો તે મહાવીર, સોણ્ણથૂપસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા દાયકાનુગ્ગહં કરોન્તો તેહિ ઉપનીતે પચ્ચયે ન પટિક્ખિપતિ, યથાલદ્ધેયેવ પરિભુઞ્જતિ. તં પુથુજ્જના ‘‘અયં કાયદળ્હિબહુલો અરક્ખિતચિત્તો’’તિ મઞ્ઞમાના અવમઞ્ઞન્તિ. થેરો તં અગણેન્તોવ વિહરતિ. તસ્સ પન અવિદૂરે અઞ્ઞતરો કુહકભિક્ખુ પાપિચ્છો સમાનો અપ્પિચ્છો વિય સન્તુટ્ઠો વિય અત્તાનં દસ્સેન્તો લોકં વઞ્ચેન્તો વિહરતિ. મહાજનો તં અરહન્તં વિય સમ્ભાવેતિ. અથસ્સ સક્કો દેવાનમિન્દો તં પવત્તિં ઞત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, કિં નામ કુહકો કરોતી’’તિ પુચ્છિ. થેરો પાપિચ્છં ગરહન્તો –

૧૩૯. ‘‘પુબ્બે હનતિ અત્તાનં, પચ્છા હનતિ સો પરે;

સુહતં હન્તિ અત્તાનં, વીતંસેનેવ પક્ખિમા.

૧૪૦. ‘‘ન બ્રાહ્મણો બહિવણ્ણો, અન્તોવણ્ણો હિ બ્રાહ્મણો;

યસ્મિં પાપાનિ કમ્માનિ, સ વે કણ્હો સુજમ્પતી’’તિ. – ગાથાદ્વયમાહ;

તત્થ પુબ્બે હનતિ અત્તાનન્તિ કુહકપુગ્ગલો અત્તનો કુહકવુત્તિયા લોકં વઞ્ચેન્તો પાપિચ્છતાદીહિ પાપધમ્મેહિ પઠમમેવ અત્તાનં હનતિ, અત્તનો કુસલકોટ્ઠાસં વિનાસેતિ. પચ્છા હનતિ સો પરેતિ સો કુહકો પઠમં તાવ વુત્તનયેન અત્તાનં હન્ત્વા પચ્છા પરે યેહિ ‘‘અયં ભિક્ખુ પેસલો અરિયો’’તિ વા સમ્ભાવેન્તેહિ કારા કતા, તે હનતિ તેસં કારાનિ અત્તનિ કતાનિ અમહપ્ફલાનિ કત્વા પચ્ચયવિનાસનેન વિનાસેતિ. સતિપિ કુહકસ્સ ઉભયહનને અત્તહનને પન અયં વિસેસોતિ દસ્સેન્તો આહ સુહતં હન્તિ અત્તાનન્તિ. સો કુહકો અત્તાનં હનન્તો સુહતં કત્વા હન્તિ વિનાસેતિ, યથા કિં? વીતંસેનેવ પક્ખિમાતિ, વીતંસોતિ દીપકસકુણો, તેન. પક્ખિમાતિ સાકુણિકો. યથા તેન વીતંસસકુણેન અઞ્ઞે સકુણે વઞ્ચેત્વા હનન્તો અત્તાનં ઇધ લોકેપિ હનતિ વિઞ્ઞુગરહસાવજ્જસભાવાદિના, સમ્પરાયં પન દુગ્ગતિપરિક્કિલેસેન હનતિયેવ, ન પન તે સકુણે પચ્છા હન્તું સક્કોતિ, એવં કુહકોપિ કોહઞ્ઞેન લોકં વઞ્ચેત્વા ઇધ લોકેપિ અત્તાનં હનતિ વિપ્પટિસારવિઞ્ઞુગરહાદીહિ, પરલોકેપિ દુગ્ગતિપરિક્કિલેસેહિ, ન પન તે પચ્ચયદાયકે અપાયદુક્ખં પાપેતિ. અપિચ કુહકો દક્ખિણાય અમહપ્ફલભાવકરણેનેવ દાયકં હનતીતિ વુત્તો, ન નિપ્ફલભાવકરણેન. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘દુસ્સીલસ્સ મનુસ્સભૂતસ્સ દાનં દત્વા સહસ્સગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૯). તેનાહ ‘‘સુહતં હન્તિ અત્તાન’’ન્તિ.

એવં બાહિરપરિમજ્જનમત્તે ઠિતા પુગ્ગલા સુદ્ધા નામ ન હોન્તિ, અબ્ભન્તરસુદ્ધિયા એવ પન સુદ્ધા હોન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન બ્રાહ્મણો’’તિ દુતિયં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – ઇરિયાપથસણ્ઠપનાદિબહિસમ્પત્તિમત્તેન બ્રાહ્મણો ન હોતિ. સમ્પત્તિઅત્થો હિ ઇધ વણ્ણ-સદ્દો. અબ્ભન્તરે પન સીલાદિસમ્પત્તિયા બ્રાહ્મણો હોતિ, ‘‘બાહિતપાપો બ્રાહ્મણો’’તિ કત્વા. તસ્મા ‘‘યસ્મિં પાપાનિ લામકાનિ કમ્માનિ સંવિજ્જન્તિ, એકંસેન સો કણ્હો નિહીનપુગ્ગલો’’તિ સુજમ્પતિ, દેવાનમિન્દ, જાનાહિ. તં સુત્વા સક્કો કુહકભિક્ખું તજ્જેત્વા ‘‘ધમ્મે વત્તાહી’’તિ ઓવદિત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતો.

વસભત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકનિપાતે પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.