૪. રટ્ઠપાલત્થેરગાથાવણ્ણના

પસ્સ ચિત્તકતન્તિઆદિકા આયસ્મતો રટ્ઠપાલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો ઉપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ હંસવતીનગરે ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન ઘરાવાસે પતિટ્ઠિતો રતનકોટ્ઠાગારકમ્મિકેન દસ્સિતં અપરિમાણં કુલવંસાનુગતં ધનં દિસ્વા ‘‘ઇમં એત્તકં ધનરાસિં મય્હં પિતુઅય્યકપય્યકાદયો અત્તના સદ્ધિં ગહેત્વા ગન્તું નાસક્ખિંસુ, મયા પન ગહેત્વા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા કપણદ્ધિકાદીનં મહાદાનં અદાસિ. સો અભિઞ્ઞાલાભિં એકં તાપસં ઉપટ્ઠહન્તો તેન દેવલોકાધિપચ્ચે નિયોજિતો યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતો મનુસ્સલોકે ભિન્નં રટ્ઠં સન્ધારેતું સમત્થસ્સ કુલસ્સ એકપુત્તકો હુત્વા નિબ્બત્તિ.

તેન ચ સમયેન પદુમુત્તરો ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો વેનેય્યસત્તે નિબ્બાનમહાનગરસઙ્ખાતં ખેમન્તભૂમિં સમ્પાપેસિ. અથ સો કુલપુત્તો અનુક્કમેન વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં ધમ્મં દેસેન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો પરિસપરિયન્તે નિસીદિ. તેન ખો પન સમયેન સત્થા એકં ભિક્ખું સદ્ધાપબ્બજિતાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. તં દિસ્વા સો પસન્નમાનસો તદત્થાય ચિત્તં ઠપેત્વા સતસહસ્સભિક્ખુપરિવુતસ્સ ભગવતો મહતા સક્કારેન સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા પણિધાનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ અનન્તરાયેન ઇજ્ઝનભાવં દિસ્વા ‘‘અનાગતે ગોતમસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને સદ્ધાપબ્બજિતાનં અગ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. સો સત્થારં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ વન્દિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. સો તત્થ યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચવિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇતો દ્વેનવુતે કપ્પે ફુસ્સસ્સ ભગવતો કાલે સત્થુ વેમાતિકભાતિકેસુ તીસુ રાજપુત્તેસુ સત્થારં ઉપટ્ઠહન્તેસુ તેસં પુઞ્ઞકિરિયાય કિચ્ચં અકાસિ.

એવં તત્થ તત્થ ભવે તં તં બહું કુસલં ઉપચિનિત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કુરુરટ્ઠે થુલ્લકોટ્ઠિકનિગમે રટ્ઠપાલસેટ્ઠિનો ગેહે નિબ્બત્તિ, તસ્સ ભિન્નં રટ્ઠં સન્ધારેતું સમત્થે કુલે નિબ્બત્તત્તા રટ્ઠપાલોતિ વંસાનુગતમેવ નામં અહોસિ. સો મહતા પરિવારેન વડ્ઢન્તો અનુક્કમેન યોબ્બનપત્તો માતાપિતૂહિ પતિરૂપેન દારેન સંયોજિતો મહન્તે ચ યસે પતિટ્ઠાપિતો દિબ્બસમ્પત્તિસદિસં સમ્પત્તિં પચ્ચનુભોતિ. અથ ભગવા કુરુરટ્ઠે જનપદચારિકં ચરન્તો થુલ્લકોટ્ઠિકં અનુપાપુણિ. તં સુત્વા રટ્ઠપાલો કુલપુત્તો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિતુકામો સત્તાહં ભત્તચ્છેદં કત્વા કિચ્છેન કસિરેન માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા સત્થુ આણત્તિયા અઞ્ઞતરસ્સ થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા યોનિસોમનસિકારેન કમ્મં કરોન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨.૯૭-૧૧૧) –

‘‘પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

વરનાગો મયા દિન્નો, ઈસાદન્તો ઉરૂળ્હવા.

‘‘સેતચ્છત્તો પસોભિતો, સકપ્પનો સહત્થિપો;

અગ્ઘાપેત્વાન તં સબ્બં, સઙ્ઘારામં અકારયિં.

‘‘ચતુપઞ્ઞાસસહસ્સાનિ, પાસાદે કારયિં અહં;

મહોઘદાનં કરિત્વાન, નિય્યાદેસિં મહેસિનો.

‘‘અનુમોદિ મહાવીરો, સયમ્ભૂ અગ્ગપુગ્ગલો;

સબ્બે જને હાસયન્તો, દેસેસિ અમતં પદં.

‘‘તં મે બુદ્ધો વિયાકાસિ, જલજુત્તરનામકો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘ચતુપઞ્ઞાસસહસ્સાનિ, પાસાદે કારયી અયં;

કથયિસ્સામિ વિપાકં, સુણોથ મમ ભાસતો.

‘‘અટ્ઠારસસહસ્સાનિ, કૂટાગારા ભવિસ્સરે;

બ્યમ્હુત્તમમ્હિ નિબ્બત્તા, સબ્બસોણ્ણમયા ચ તે.

‘‘પઞ્ઞાસક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ;

અટ્ઠપઞ્ઞાસક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘દેવલોકા ચવિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

અડ્ઢે કુલે મહાભોગે, નિબ્બત્તિસ્સતિ તાવદે.

‘‘સો પચ્છા પબ્બજિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

રટ્ઠપાલોતિ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘પધાનપહિતત્તો સો, ઉપસન્તો નિરૂપધિ;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘ઉટ્ઠાય અભિનિક્ખમ્મ, જહિતા ભોગસમ્પદા;

ખેળપિણ્ડેવ ભોગમ્હિ, પેમં મય્હં ન વિજ્જતિ.

‘‘વીરિયં મે ધુરધોરય્હં, યોગક્ખેમાધિવાહનં;

ધારેમિ અન્તિમં દેહં, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો, વિમોક્ખાપિ ચ અટ્ઠિમે;

છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થારં અનુજાનાપેત્વા માતાપિતરો પસ્સિતું થુલ્લકોટ્ઠિકં ગન્ત્વા, તત્થ સપદાનં પિણ્ડાય ચરન્તો પિતુ નિવેસને આભિદોસિકં કુમ્માસં લભિત્વા તં અમતં વિય પરિભુઞ્જન્તો, પિતરા નિમન્તિતો સ્વાતનાય અધિવાસેત્વા, દુતિયદિવસે પિતુ નિવેસને પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા અલઙ્કતપટિયત્તે ઇત્થાગારજને ઉપગન્ત્વા ‘‘કીદિસા નામ તા, અય્યપુત્ત, અચ્છરાયો, યાસં ત્વં હેતુ બ્રહ્મચરિયં ચરસી’’તિઆદીનિ (મ. નિ. ૨.૩૦૧) વત્વા, પલોભનકમ્મં કાતું આરદ્ધે તસ્સ અધિપ્પાયં પરિવત્તેત્વા અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તં ધમ્મં કથેન્તો –

૭૬૯. ‘‘પસ્સ ચિત્તકતં બિમ્બં, અરુકાયં સમુસ્સિતં;

આતુરં બહુસઙ્કપ્પં, યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતિ.

૭૭૦. ‘‘પસ્સ ચિત્તકતં રૂપં, મણિના કુણ્ડલેન ચ;

અટ્ઠિં તચેન ઓનદ્ધં, સહ વત્થેહિ સોભતિ.

૭૭૧. ‘‘અલત્તકકતા પાદા, મુખં ચુણ્ણકમક્ખિતં;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

૭૭૨. ‘‘અટ્ઠાપદકતા કેસા, નેત્તા અઞ્જનમક્ખિતા;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

૭૭૩. ‘‘અઞ્જનીવ નવા ચિત્તા, પૂતિકાયો અલઙ્કતો;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

૭૭૪. ‘‘ઓદહિ મિગવો પાસં, નાસદા વાગુરં મિગો;

ભુત્વા નિવાપં ગચ્છામ, કન્દન્તે મિગબન્ધકે.

૭૭૫. ‘‘છિન્નો પાસો મિગવસ્સ, નાસદા વાગુરં મિગો;

ભુત્વા નિવાપં ગચ્છામ, સોચન્તે મિગલુદ્દકે’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ ચિત્તકતન્તિ ચિત્તં કતં ચિત્તકતં, વત્થાભરણમાલાદીહિ વિચિત્તં કતન્તિ અત્થો. બિમ્બન્તિ દીઘાદિભાવેન યુત્તટ્ઠાનેસુ દીઘાદીહિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ મણ્ડિતં અત્તભાવં. અરુકાયન્તિ નવન્નં વણમુખાનં લોમકૂપાનઞ્ચ વસેન વિસ્સન્દમાનઅસુચિં, સબ્બસો ચ અરુભૂતં વણભૂતં અરૂનં વા કાયં. સમુસ્સિતન્તિ તીહિ અટ્ઠિસતેહિ સમુસ્સિતં. આતુરન્તિ સબ્બકાલં ઇરિયાપથન્તરાદીહિ પરિહરિતબ્બતાય નિચ્ચં ગિલાનં. બહુસઙ્કપ્પન્તિ બાલજનેન અભૂતં આરોપેત્વા બહુધા સઙ્કપ્પિતબ્બં. યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતીતિ યસ્સ કાયસ્સ ધુવભાવો ઠિતિસભાવો નત્થિ, એકંસતો ભેદનવિકિરણવિદ્ધંસનધમ્મોયેવ. તં પસ્સાતિ સમીપે ઠિતં જનં, અત્તાનમેવ વા સન્ધાય વદતિ.

રૂપન્તિ સરીરં. સરીરમ્પિ હિ ‘‘અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચ, ન્હારુઞ્ચ પટિચ્ચ, મંસઞ્ચ પટિચ્ચ, ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ, આકાસો પરિવારિતો ‘રૂપન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૬) રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. મણિના કુણ્ડલેન ચાતિ સીસૂપગાદિઆભરણગતેન મણિના કુણ્ડલેન ચિત્તકતં. અટ્ઠિં તચેન ઓનદ્ધન્તિ અલ્લચમ્મેન પરિયોનદ્ધં અતિરેકતિસતપભેદં અટ્ઠિં પસ્સાતિ યોજના. કુણ્ડલેન ચાતિ ચ-સદ્દેન સેસાભરણાલઙ્કારે સઙ્ગણ્હાતિ. સહ વત્થેહિ સોભતીતિ તયિદં રૂપં મણિના ચિત્તકતમ્પિ વત્થેહિ પટિચ્છાદિતમેવ સોભતિ, ન અપટિચ્છાદિતન્તિ અત્થો. યે પન ‘‘અટ્ઠિતચેના’’તિ પઠન્તિ, તેસં અટ્ઠિતચેનં ઓનદ્ધં સોભતિ, ઓનદ્ધત્તા અટ્ઠિતચેનાતિ અત્થો.

અલત્તકકતાતિ અલત્તકેન કતરઞ્જના લાખાય સંરઞ્જિતા. પાદાતિ ચરણા. મુખં ચુણ્ણકમક્ખિતન્તિ મુખં ચુણ્ણકેન મક્ખિતં, યં મણ્ડનમનુયુત્તા સાસપકક્કેન મુખપીળકાદીનિ હરિત્વા લોણમત્તિકાય દુટ્ઠલોહિતં હરિત્વા મુખચુણ્ણકવિલેપનં કરોન્તિ, તં સન્ધાય વુત્તં. અલન્તિ બાલસ્સ અન્ધપુથુજ્જનસ્સ નો ચ પારગવેસિનો વટ્ટાભિરતસ્સ મોહાય સમ્મોહનાય સમત્થં તસ્સ ચિત્તં મોહેતું પરિયત્તં, પારગવેસિનો પન વિવટ્ટાભિરતસ્સ નો અલં ન પરિયત્તં.

અટ્ઠાપદકતાતિ અટ્ઠપદાકારેન કતા સઞ્ચિતા પુરિમભાગે કેસે કપ્પેત્વા નલાટસ્સ પટિચ્છાદનવસેન કતા કેસરચના અટ્ઠપદં નામ, યં ‘‘અલક’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. નેત્તા અઞ્જનમક્ખિતાતિ ઉભોપિ નયનાનિ અન્તો દ્વીસુ અન્તેસુ ચ યથા અઞ્જનચ્છાયા દિસ્સતિ, એવં અઞ્જિતઞ્જનાનિ.

અઞ્જનીવ નવા ચિત્તા, પૂતિકાયો અલઙ્કતોતિ યથા અઞ્જની અઞ્જનનાળિકા નવા અભિનવા માલાકમ્મમકરદન્તાદિવસેન ચિત્તા બહિ મટ્ઠા ઉજ્જલા દસ્સનીયા, અન્તો પન ન દસ્સનીયા હોતિ, એવમેવ તાસં કાયો ન્હાનબ્ભઞ્જનવત્થાલઙ્કારેહિ અલઙ્કતો બહિ ઉજ્જલો, અન્તો પન પૂતિ નાનપ્પકારઅસુચીહિ ભરિતો તિટ્ઠતીતિ અત્થો.

ઓદહીતિ ઓડ્ડેસિ. મિગવોતિ, મિગલુદ્દકો. પાસન્તિ, દણ્ડવાગુરં. નાસદાતિ ન સઙ્ઘટ્ટેસિ. વાગુરન્તિ પાસં. નિવાપન્તિ મિગાનં ખાદનત્થાય ખિત્તં તિણાદિઘાસં. ઉપમા ખો અયં થેરેન કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા મિગાનં મારણત્થાય દણ્ડવાગુરં ઓડ્ડેત્વા તત્થ નિવાપં વિકિરિય મિગલુદ્દકે નિલીને ઠિતે તત્થેકો જવપરક્કમસમ્પન્નો છેકો મિગો પાસં અફુસન્તો એવ યથાસુખં નિવાપં ખાદિત્વા, ‘‘વઞ્ચેસિ વત મિગો’’તિ મિગલુદ્દકે વિરવન્તે એવ ગચ્છતિ. અપરો મિગો બલવા છેકો જવસમ્પન્નોવ તત્થ ગન્ત્વા નિવાપં ખાદિત્વા તત્થ તત્થ પાસં છિન્દિત્વા, ‘‘વઞ્ચેસિ વત મિગો, પાસો છિન્નો’’તિ મિગલુદ્દકે સોચન્તે એવ ગચ્છતિ, એવં મયમ્પિ પુબ્બે પુથુજ્જનકાલે માતાપિતૂહિ આસજ્જનત્થાય નિય્યાદિતે ભોગે ભુઞ્જિત્વા તત્થ તત્થ અસજ્જમાના નિક્ખન્તા. ઇદાનિ પન સબ્બસો છિન્નકિલેસા અપાસા હુત્વા ઠિતા, તેહિ દિન્નભોજનં ભુઞ્જિત્વા તેસુ સોચન્તેસુ એવ ગચ્છામાતિ.

એવં થેરો મિગલુદ્દકં વિય માતાપિતરો, હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ઇત્થાગારઞ્ચ વાગુરજાલં વિય, અત્તના પુબ્બે ભુત્તભોગે ચ ઇદાનિ ભુત્તભોજનઞ્ચ નિવાપતિણં વિય, અત્તાનં મહામિગં વિય ચ કત્વા દસ્સેતિ. ઇમા ગાથા વત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા રઞ્ઞો કોરબ્યસ્સ મિગાજિનઉય્યાને મઙ્ગલસિલાપટ્ટે નિસીદિ. થેરસ્સ કિર પિતા સત્તસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ અગ્ગળં દાપેત્વા મલ્લે આણાપેસિ ‘‘નિક્ખમિતું મા દેથ, કાસાયાનિ અપનેત્વા સેતકાનિ નિવાસેથા’’તિ, તસ્મા થેરો આકાસેન અગમાસિ. અથ રાજા કોરબ્યો થેરસ્સ તત્થ નિસિન્નભાવં સુત્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા ‘‘ઇધ, ભો રટ્ઠપાલ, પબ્બજન્તો બ્યાધિપારિજુઞ્ઞં વા જરાભોગઞાતિપારિજુઞ્ઞં વા પત્તો પબ્બજતિ. ત્વં પન કિઞ્ચિપિ પારિજુઞ્ઞં અનુપગતો એવ કસ્મા પબ્બજિતો’’તિ પુચ્છિ. અથસ્સ થેરો, ‘‘ઉપનિય્યતિ લોકો અદ્ધુવો, અતાણો લોકો અનભિસ્સરો, અસ્સકો લોકો સબ્બં પહાય ગમનીયં, ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) ઇમેસં ચતુન્નં ધમ્મુદ્દેસાનં અત્તાનં વિવિત્તભાવં કથેત્વા તસ્સા દેસનાય અનુગીતિં કથેન્તો –

૭૭૬. ‘‘પસ્સામિ લોકે સધને મનુસ્સે, લદ્ધાન વિત્તં ન દદન્તિ મોહા;

લુદ્ધા ધનં સન્નિચયં કરોન્તિ, ભિય્યોવ કામે અભિપત્થયન્તિ.

૭૭૭. ‘‘રાજા પસય્હપ્પથવિં વિજેત્વા, સસાગરન્તં મહિમાવસન્તો;

ઓરં સમુદ્દસ્સ અતિત્તરૂપો, પારં સમુદ્દસ્સપિ પત્થયેથ.

૭૭૮. ‘‘રાજા ચ અઞ્ઞે ચ બહૂ મનુસ્સા, અવીતતણ્હા મરણં ઉપેન્તિ;

ઊનાવ હુત્વાન જહન્તિ દેહં, કામેહિ લોકમ્હિ ન હત્થિ તિત્તિ.

૭૭૯. ‘‘કન્દન્તિ નં ઞાતી પકિરિય કેસે, ‘અહો વતા નો અમરા’તિ ચાહુ;

વત્થેન નં પારુતં નીહરિત્વા, ચિતં સમોધાય તતો ડહન્તિ.

૭૮૦. ‘‘સો ડય્હતિ સૂલેહિ તુજ્જમાનો, એકેન વત્થેન પહાય ભોગે;

ન મીયમાનસ્સ ભવન્તિ તાણા, ઞાતી ચ મિત્તા અથ વા સહાયા.

૭૮૧. ‘‘દાયાદકા તસ્સ ધનં હરન્તિ, સત્તો પન ગચ્છતિ યેનકમ્મં;

ન મીયમાનં ધનમન્વેતિ કિઞ્ચિ, પુત્તા ચ દારા ચ ધનઞ્ચ રટ્ઠં.

૭૮૨. ‘‘ન દીઘમાયું લભતે ધનેન, ન ચાપિ વિત્તેન જરં વિહન્તિ;

અપ્પં હિદં જીવિતમાહુ ધીરા, અસસ્સતં વિપ્પરિણામધમ્મં.

૭૮૩. ‘‘અડ્ઢા દલિદ્દા ચ ફુસન્તિ ફસ્સં, બાલો ચ ધીરો ચ તથેવ ફુટ્ઠો;

બાલો હિ બાલ્યા વધિતોવ સેતિ, ધીરો ચ નો વેધતિ ફસ્સફુટ્ઠો.

૭૮૪. ‘‘તસ્મા હિ પઞ્ઞાવ ધનેન સેય્યા, યાય વોસાનમિધાધિગચ્છતિ;

અબ્યોસિતત્તા હિ ભવાભવેસુ, પાપાનિ કમ્માનિ કરોતિ મોહા.

૭૮૫. ‘‘ઉપેતિ ગબ્ભઞ્ચ પરઞ્ચ લોકં, સંસારમાપજ્જ પરમ્પરાય;

તસ્સપ્પપઞ્ઞો અભિસદ્દહન્તો, ઉપેતિ ગબ્ભઞ્ચ પરઞ્ચ લોકં.

૭૮૬. ‘‘ચોરો યથા સન્ધિમુખે ગહીતો, સકમ્મુના હઞ્ઞતિ પાપધમ્મો;

એવં પજા પેચ્ચ પરમ્હિ લોકે, સકમ્મુના હઞ્ઞતિ પાપધમ્મો.

૭૮૭. ‘‘કામા હિ ચિત્રા મધુરા મનોરમા, વિરૂપરૂપેન મથેન્તિ ચિત્તં;

આદીનવં કામગુણેસુ દિસ્વા, તસ્મા અહં પબ્બજિતોમ્હિ રાજ.

૭૮૮. ‘‘દુમપ્ફલાનીવ પતન્તિ માણવા, દહરા ચ વુડ્ઢા ચ સરીરભેદા;

એતમ્પિ દિસ્વા પબ્બજિતોમ્હિ રાજ, અપણ્ણકં સામઞ્ઞમેવ સેય્યો.

૭૮૯. ‘‘સદ્ધાયાહં પબ્બજિતો, ઉપેતો જિનસાસને;

અવઞ્ઝા મય્હં પબ્બજ્જા, અનણો ભુઞ્જામિ ભોજનં.

૭૯૦. ‘‘કામે આદિત્તતો દિસ્વા, જાતરૂપાનિ સત્થતો;

ગબ્ભવોક્કન્તિતો દુક્ખં, નિરયેસુ મહબ્ભયં.

૭૯૧. ‘‘એતમાદીનવં ઞત્વા, સંવેગં અલભિં તદા;

સોહં વિદ્ધો તદા સન્તો, સમ્પત્તો આસવક્ખયં.

૭૯૨. ‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં;

ઓહિતો ગરુકો ભારો, ભવનેત્તિ સમૂહતા.

૭૯૩. ‘‘યસ્સત્થાય પબ્બજિતો, અગારસ્માનગારિયં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો’’તિ. – ઇમા ગાથા અવોચ;

તત્થ પસ્સામિ લોકેતિ અહં, મહારાજ, ઇમસ્મિં લોકે સધને ધનસમ્પન્ને અડ્ઢે મનુસ્સે પસ્સામિ, તે પન લદ્ધાન વિત્તં ધનં લભિત્વા ભોગસમ્પત્તિયં ઠિતા સમણબ્રાહ્મણાદીસુ કસ્સચિ કિઞ્ચિપિ ન દદન્તિ. કસ્મા? મોહા કમ્મસ્સકતાપઞ્ઞાય અભાવતો. લુદ્ધા લોભાભિભૂતા યથાલદ્ધં ધનં સન્નિચયં સબ્બસો નિચેતબ્બં નિધેતબ્બં કરોન્તિ. ભિય્યોવ યથાધિગતકામતો ઉપરિ કામે કામગુણે ‘‘તથાહં એદિસે ચ ભોગે પટિલભેય્ય’’ન્તિ અભિપત્થયન્તિ પચ્ચાસીસન્તિ તજ્જઞ્ચ વાયામં કરોન્તિ.

ભિય્યો કામપત્થનાય ઉદાહરણં દસ્સેન્તો ‘‘રાજા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પસય્હપ્પથવિં વિજેત્વાતિ અત્તનો વંસાનુગતં પથવિં બલક્કારેન અભિવિજિય. આવસન્તોતિ પસાસેન્તો. ઓરં સમુદ્દસ્સાતિ અનવસેસં સમુદ્દસ્સ ઓરભાગં લભિત્વાપિ તેન અતિત્તરૂપો પારં સમુદ્દસ્સ દીપન્તરમ્પિ પત્થયેય્ય.

અવીતતણ્હાતિ અવિગતતણ્હા. ઊનાવાતિ અપરિપુણ્ણમનોરથાવ. કામેહિ લોકમ્હિ ન હત્થિ તિત્તીતિ તણ્હાવિપન્નાનં ઇમસ્મિં લોકે વત્થુકામેહિ તિત્તિ નામ નત્થિ.

કન્દન્તિ નન્તિ મતપુરિસં ઉદ્દિસ્સ તસ્સ ગુણે કિત્તેન્તા કન્દનં કરોન્તિ. અહો વતા નો અમરાતિ ચાહૂતિ અહો વત અમ્હાકં ઞાતી અમરા સિયુન્તિ ચ કથેન્તિ, ગાથાસુખત્થઞ્હેત્થ વતા-ઇતિ દીઘં કત્વા વુત્તં.

સો ડય્હતિ સૂલેહિ તુજ્જમાનોતિ સો મતસત્તો છવડાહકેહિ સમ્મા ઝાપેતું સૂલેહિ તુજ્જમાનો. તાણાતિ પરિત્તાણકરા.

યેનકમ્મન્તિ યથાકમ્મં. ધનન્તિ ધનાયિતબ્બં યંકિઞ્ચિ વત્થુ. પુન ધનન્તિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણં સન્ધાય વદતિ.

‘‘ન દીઘમાયુ’’ન્તિઆદિના કામગુણસ્સ જરાય ચ પટિકારાભાવં વત્વા પુન તસ્સ એકન્તિકભાવં દસ્સેતું ‘‘અપ્પં હી’’તિઆદિ વુત્તં. ફુસન્તીતિ અનિટ્ઠફસ્સં ફુસન્તિ પાપુણન્તિ, તત્થ અડ્ઢદલિદ્દતા અકારણન્તિ દસ્સેતિ. ફસ્સં બાલો ચ ધીરો ચ તથેવ ફુટ્ઠોતિ યથા બાલો ઇટ્ઠાનિટ્ઠસમ્ફસ્સં ફુટ્ઠો, તથેવ ધીરો ઇટ્ઠાનિટ્ઠફસ્સં ફુટ્ઠો હોતિ, ન એત્થ બાલપણ્ડિતાનં કોચિ વિસેસો. અયં પન વિસેસો, બાલો હિ બાલ્યા વધિતોવ સેતીતિ બાલપુગ્ગલો કેનચિ દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠો સોચન્તો કિલમન્તો ઉરત્તાળિં કન્દન્તો બાલભાવેન વધિતો પીળિતોવ હુત્વા સેતિ સયતિ. ઇતો ચિતો ચ આવટ્ટન્તો વિવટ્ટન્તો વિરોધેન્તો વેધતિ ફસ્સફુટ્ઠોતિ ધીરો પન પણ્ડિતો દુક્ખસમ્ફસ્સેન સમ્ફુટ્ઠો ન વેધતિ કમ્પનમત્તમ્પિ તસ્સ ન હોતીતિ.

તસ્માતિ યસ્મા બાલપણ્ડિતાનં લોકધમ્મે એદિસી પવત્તિ, તસ્મા હિ પઞ્ઞાવ ધનેન સેય્યા, યાય વોસાનમિધાધિગચ્છતીતિ પઞ્ઞાવ ધનતો પાસંસતરા, યાય પઞ્ઞાય વોસાનં ભવસ્સ પરિયોસાનભૂતં નિબ્બાનં અધિગચ્છતિ. અબ્યોસિતત્તા હીતિ અનધિગતનિટ્ઠત્તા. ભવાભવેસૂતિ મહન્તામહન્તેસુ ભવેસુ.

ઉપેતિ ગબ્ભઞ્ચ પરઞ્ચ લોકં, સંસારમાપજ્જ પરમ્પરાયાતિ યો પાપાનિ કત્વા અપરાપરં સંસરણમાપજ્જિત્વા ઉપેતિ ગબ્ભઞ્ચ પરઞ્ચ લોકં ગબ્ભસેય્યાય પરલોકુપ્પત્તિયા ચ ન મુચ્ચતિ, તસ્સ પાપકમ્મકારિનો પુગ્ગલસ્સ કિરિયં અભિસદ્દહન્તો ‘‘અત્તા ચ મે હોતી’’તિ પત્તિયાયન્તો અઞ્ઞોપિ અપ્પપઞ્ઞો બાલો યથા પટિપજ્જિત્વા ઉપેતિ ગબ્ભઞ્ચ પરઞ્ચ લોકં, ન તતો પરિમુચ્ચતિ.

ચોરો યથાતિ યથા ચોરો પાપધમ્મો ઘરસન્ધિં છિન્દન્તો સન્ધિમુખે આરક્ખકપુરિસેહિ ગહિતો સકમ્મુના તેન અત્તનો સન્ધિચ્છેદકમ્મુના કારણભૂતેન કસાદીહિ તાળનાદિવસેન હઞ્ઞતિ રાજપુરિસેહિ બાધિય્યતિ બજ્ઝતિ ચ. એવં પજાતિ એવમયં સત્તલોકો ઇધ પાપાનિ કરિત્વા પેચ્ચ પત્વા તેન કમ્મુના પરમ્હિ લોકે નિરયાદીસુ હઞ્ઞતિ, પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણાદિવસેન બાધિય્યતિ.

એવમેતાહિ એકાદસહિ ગાથાહિ યથારહં ચત્તારો ધમ્મુદ્દેસે પકાસેત્વા ઇદાનિ કામેસુ સંસારે ચ આદીનવં દિસ્વા સદ્ધાય અત્તનો પબ્બજિતભાવં પબ્બજિતકિચ્ચસ્સ ચ મત્થકપ્પત્તિં વિભાવેન્તો ‘‘કામા હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ કામાતિ વત્થુકામા મનાપિયા રૂપાદયો ધમ્મા, કિલેસકામા સબ્બેપિ રાગપ્પભેદા. ઇધ પન વત્થુકામા વેદિતબ્બા. તે હિ રૂપાદિવસેન અનેકપ્પકારતાય ચિત્રા. લોકસ્સાદવસેન ઇટ્ઠાકારતાય મધુરા. બાલપુથુજ્જનાનં મનં રમેન્તીતિ મનોરમા. વિરૂપરૂપેનાતિ વિવિધરૂપેન, અનેકવિધસભાવેનાતિ અત્થો. તે હિ રૂપાદિવસેન ચિત્રા, નીલાદિવસેન વિવિધરૂપા. એવં તેન વિરૂપરૂપેન તથા તથા અસ્સાદં દસ્સેત્વા મથેન્તિ ચિત્તં પબ્બજ્જાય અભિરમિતું ન દેન્તીતિ ઇમિના અપ્પસ્સાદબહુદુક્ખતાદિના આદીનવં કામગુણેસુ દિસ્વા તસ્મા તંનિમિત્તં અહં પબ્બજિતો અમ્હિ. દુમપ્ફલાનિ પક્કકાલે અપરિપક્કકાલે ચ યત્થ કત્થચિ પરૂપક્કમતો સરસતો વા પતન્તિ, એવં સત્તા દહરા ચ વુડ્ઢા ચ સરીરસ્સ ભેદા પતન્તિયેવ. એતમ્પિ દિસ્વાતિ એવં અનિચ્ચતમ્પિ પઞ્ઞાચક્ખુના દિસ્વા, ન કેવલં અપ્પસ્સાદતાદિતાય આદીનવમેવાતિ અધિપ્પાયો. અપણ્ણકન્તિ અવિરદ્ધનકં સામઞ્ઞમેવ સમણભાવોવ સેય્યો ઉત્તરિતરો.

સદ્ધાયાતિ કમ્મં કમ્મફલં બુદ્ધસુબુદ્ધતં ધમ્મસુધમ્મતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિઞ્ચ સદ્દહિત્વા. ઉપેતો જિનસાસનેતિ સત્થુ સાસને સમ્માપટિપત્તિં ઉપગતો. અવઞ્ઝા મય્હં પબ્બજ્જા અરહત્તસ્સ અધિગતત્તા. તતો એવ અનણો ભુઞ્જામિ ભોજનં નિક્કિલેસવસેન સામિભાવતો સામિપરિભોગેન પરિભુઞ્જનતો.

કામે આદિત્તતો દિસ્વાતિ વત્થુકામે કિલેસકામે ચ એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તભાવતો દિસ્વા. જાતરૂપાનિ સત્થતોતિ કતાકતપ્પભેદા સબ્બસુવણ્ણવિકતિયો અનત્થાવહતાય નિસિતસત્થતો. ગબ્ભવોક્કન્તિતો દુક્ખન્તિ ગબ્ભવોક્કન્તિતો પટ્ઠાય સબ્બસંસારપવત્તિદુક્ખં. નિરયેસુ મહબ્ભયન્તિ સઉસ્સદેસુ અટ્ઠસુ મહાનિરયેસુ લબ્ભમાનં મહાભયઞ્ચ સબ્બત્થ દિસ્વાતિ યોજના.

એતમાદીનવં ઞત્વાતિ એતં કામાનં આદિત્તતાદિં સંસારે આદીનવં દોસં ઞત્વા. સંવેગં અલભિં તદાતિ તસ્મિં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મસ્સ સુતકાલે ભવાદિકે સંવેગં અલત્થં. વિદ્ધો તદા સન્તોતિ તસ્મિં ગહટ્ઠકાલે રાગસલ્લાદીહિ વિદ્ધો સમાનો ઇદાનિ સત્થુ સાસનં આગમ્મ સમ્પત્તો આસવક્ખયં, વિદ્ધો વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ, પટિવિદ્ધોતિ અત્થો. સેસં અન્તરન્તરાદીસુ વુત્તત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એવં થેરો રઞ્ઞો કોરબ્યસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા સત્થુ સન્તિકમેવ ગતો. સત્થા ચ અપરભાગે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં સદ્ધાપબ્બજિતાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

રટ્ઠપાલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.