૧૬. વીસતિનિપાતો

૧. અધિમુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

વીસતિનિપાતે યઞ્ઞત્થં વાતિઆદિકા આયસ્મતો અપરસ્સ અધિમુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો અત્થદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે વિભવસમ્પન્ને કુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપટ્ઠહન્તો મહાદાનાનિ પવત્તેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે આયસ્મતો સંકિચ્ચત્થેરસ્સ ભગિનિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ, અધિમુત્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો માતુલત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો સામણેરભૂમિયંયેવ ઠિતો અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪.૮૪-૮૮) –

‘‘નિબ્બુતે લોકનાથમ્હિ, અત્થદસ્સીનરુત્તમે;

ઉપટ્ઠહિં ભિક્ખુસઙ્ઘં, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘નિમન્તેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં, ઉજુભૂતં સમાહિતં;

ઉચ્છુના મણ્ડપં કત્વા, ભોજેસિં સઙ્ઘમુત્તમં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથમાનુસં;

સબ્બે સત્તે અભિભોમિ, પુઞ્ઞકમ્મસ્સિદં ફલં.

‘‘અટ્ઠારસે કપ્પસતે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઉચ્છુદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સમાપત્તિસુખેન વીતિનામેન્તો ઉપસમ્પજ્જિતુકામો ‘‘માતરં આપુચ્છિસ્સામી’’તિ માતુ સન્તિકં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે દેવતાય બલિકમ્મકરણત્થં મંસપરિયેસનં ચરન્તેહિ પઞ્ચસતેહિ ચોરેહિ સમાગચ્છિ. ચોરા ચ તં અગ્ગહેસું ‘‘દેવતાય બલિ ભવિસ્સતી’’તિ. સો ચોરેહિ ગહિતોપિ અભીતો અચ્છમ્ભી વિપ્પસન્નમુખોવ અટ્ઠાસિ. તં દિસ્વા ચોરગામણિઅચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો પસંસન્તો –

૭૦૫. ‘‘યઞ્ઞત્થં વા ધનત્થં વા, યે હનામ મયં પુરે;

અવસેસં ભયં હોતિ, વેધન્તિ વિલપન્તિ ચ.

૭૦૬. ‘‘તસ્સ તે નત્થિ ભીતત્તં, ભિય્યો વણ્ણો પસીદતિ;

કસ્મા ન પરિદેવેસિ, એવરૂપે મહબ્ભયે’’તિ. – દ્વે ગાથા અભાસિ;

તત્થ યઞ્ઞત્થન્તિ યજનત્થં દેવતાનં બલિકમ્મકરણત્થં વા. વા-સદ્દો વિકપ્પનત્થો. ધનત્થન્તિ સાપતેય્યહરણત્થં. યે હનામ મયં પુરેતિ યે સત્તે મયં પુબ્બે હનિમ્હ. અતીતત્થે હિ ઇદં વત્તમાનવચનં. અવસેતિ અવસે અસેરિકે કત્વા. તન્તિ તેસં. ‘‘અવસેસન્તિ’’પિ પઠન્તિ. અમ્હેહિ ગહિતેસુ તં એકં ઠપેત્વા અવસેસાનં; અયમેવ વા પાઠો. ભયં હોતીતિ મરણભયં હોતિ. યેન તે વેધન્તિ વિલપન્તિ,ચિત્તુત્રાસેન વેધન્તિ, ‘‘સામિ, તુમ્હાકં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ દસ્સામ, દાસા ભવિસ્સામા’’તિઆદિકં વદન્તા વિલપન્તિ.

તસ્સ તેતિ યો ત્વં અમ્હેહિ દેવતાય બલિકમ્મત્થં જીવિતા વોરોપેતુકામેહિ ઉક્ખિત્તાસિકેહિ સન્તજ્જિતો, તસ્સ તે. ભીતત્તન્તિ ભીતભાવો, ભયન્તિ અત્થો. ભિય્યો વણ્ણો પસીદતીતિ પકતિવણ્ણતો ઉપરિપિ તે મુખવણ્ણો વિપ્પસીદતિ. થેરસ્સ કિર તદા ‘‘સચે ઇમે મારેસ્સન્તિ, ઇદાનેવાહં અનુપાદાય પરિનિબ્બાયિસ્સામિ, દુક્ખભારો વિગચ્છિસ્સતી’’તિ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ. એવરૂપે મહબ્ભયેતિ એદિસે મહતિ મરણભયે ઉપટ્ઠિતે. હેતુઅત્થે વા એતં ભુમ્મવચનં.

ઇદાનિ થેરો ચોરગામણિસ્સ પટિવચનદાનમુખેન ધમ્મં દેસેન્તો –

૭૦૭. ‘‘નત્થિ ચેતસિકં દુક્ખં, અનપેક્ખસ્સ ગામણિ;

અતિક્કન્તા ભયા સબ્બે, ખીણસંયોજનસ્સ વે.

૭૦૮. ‘‘ખીણાય ભવનેત્તિયા, દિટ્ઠે ધમ્મે યથાતથે;

ન ભયં મરણે હોતિ, ભારનિક્ખેપને યથા.

૭૦૯. ‘‘સુચિણ્ણં બ્રહ્મચરિયં મે, મગ્ગો ચાપિ સુભાવિતો;

મરણે મે ભયં નત્થિ, રોગાનમિવ સઙ્ખયે.

૭૧૦. ‘‘સુચિણ્ણં બ્રહ્મચરિયં મે, મગ્ગો ચાપિ સુભાવિતો;

નિરસ્સાદા ભવા દિટ્ઠા, વિસં પિત્વાવ છડ્ડિતં.

૭૧૧. ‘‘પારગૂ અનુપાદાનો, કતકિચ્ચો અનાસવો;

તુટ્ઠો આયુક્ખયા હોતિ, મુત્તો આઘાતના યથા.

૭૧૨. ‘‘ઉત્તમં ધમ્મતં પત્તો, સબ્બલોકે અનત્થિકો;

આદિત્તાવ ઘરા મુત્તો, મરણસ્મિં ન સોચતિ.

૭૧૩. ‘‘યદત્થિ સઙ્ગતં કિઞ્ચિ, ભવો વા યત્થ લબ્ભતિ;

સબ્બં અનિસ્સરં એતં, ઇતિ વુત્તં મહેસિના.

૭૧૪. ‘‘યો તં તથા પજાનાતિ, યથા બુદ્ધેન દેસિતં;

ન ગણ્હાતિ ભવં કિઞ્ચિ, સુતત્તંવ અયોગુળં.

૭૧૫. ‘‘ન મે હોતિ ‘અહોસિ’ન્તિ, ‘ભવિસ્સ’ન્તિ ન હોતિ મે;

સઙ્ખારા વિગમિસ્સન્તિ, તત્થ કા પરિદેવના.

૭૧૬. ‘‘સુદ્ધં ધમ્મસમુપ્પાદં, સુદ્ધં સઙ્ખારસન્તતિં;

પસ્સન્તસ્સ યથાભૂતં, ન ભયં હોતિ ગામણિ.

૭૧૭. ‘‘તિણકટ્ઠસમં લોકં, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

મમત્તં સો અસંવિન્દં, ‘નત્થિ મે’તિ ન સોચતિ.

૭૧૮. ‘‘ઉક્કણ્ઠામિ સરીરેન, ભવેનમ્હિ અનત્થિકો;

સોયં ભિજ્જિસ્સતિ કાયો, અઞ્ઞો ચ ન ભવિસ્સતિ.

૭૧૯. ‘‘યં વો કિચ્ચં સરીરેન, તં કરોથ યદિચ્છથ;

ન મે તપ્પચ્ચયા તત્થ, દોસો પેમઞ્ચ હેહિતી’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

૭૨૦. ‘‘તસ્સ તં વચનં સુત્વા, અબ્ભુતં લોમહંસનં;

સત્થાનિ નિક્ખિપિત્વાન, માણવા એતદબ્રવુ’’ન્તિ. –

અયં સઙ્ગીતિકારેહિ વુત્તગાથા. ઇતો અપરા તિસ્સો ચોરાનં, થેરસ્સ ચ વચનપટિવચનગાથા –

૭૨૧. ‘‘કિં ભદન્તે કરિત્વાન, કો વા આચરિયો તવ;

કસ્સ સાસનમાગમ્મ, લબ્ભતે તં અસોકતા.

૭૨૨. ‘‘સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી, જિનો આચરિયો મમ;

મહાકારુણિકો સત્થા, સબ્બલોકતિકિચ્છકો.

૭૨૩. ‘‘તેનાયં દેસિતો ધમ્મો, ખયગામી અનુત્તરો;

તસ્સ સાસનમાગમ્મ, લબ્ભતે તં અસોકતા.

૭૨૪. ‘‘સુત્વાન ચોરા ઇસિનો સુભાસિતં, નિક્ખિપ્પ સત્થાનિ ચ આવુધાનિ ચ;

તમ્હા ચ કમ્મા વિરમિંસુ એકે, એકે ચ પબ્બજ્જમરોચયિંસુ.

૭૨૫. ‘‘તે પબ્બજિત્વા સુગતસ્સ સાસને, ભાવેત્વ બોજ્ઝઙ્ગબલાનિ પણ્ડિતા;

ઉદગ્ગચિત્તા સુમના કતિન્દ્રિયા, ફુસિંસુ નિબ્બાનપદં અસઙ્ખત’’ન્તિ. –

ઇમાપિ સઙ્ગીતિકારેહિ વુત્તગાથા.

તત્થ નત્થિ ચેતસિકં દુક્ખં, અનપેક્ખસ્સ, ગામણીતિ ગામણિ, અપેક્ખાય, તણ્હાય, અભાવેન અનપેક્ખસ્સ માદિસસ્સ, લોહિતસભાવો પુબ્બો વિય, ચેતસિકં દુક્ખં દોમનસ્સં નત્થિ, દોમનસ્સાભાવાપદેસેન ભયાભાવં વદતિ. તેનાહ ‘‘અતિક્કન્તા ભયા સબ્બે’’તિ. અતિક્કન્તા ભયા સબ્બેતિ ખીણસંયોજનસ્સ અરહતો પઞ્ચવીસતિ મહાભયા, અઞ્ઞે ચ સબ્બેપિ ભયા એકંસેન અતિક્કન્તા અતીતા, અપગતાતિ અત્થો.

દિટ્ઠે ધમ્મે યથાતથેતિ ચતુસચ્ચધમ્મે પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયભાવનાવસેન મગ્ગપઞ્ઞાય યથાભૂતં દિટ્ઠે. મરણેતિ મરણહેતુ. ભારનિક્ખેપને યથાતિ યથા કોચિ પુરિસો સીસે ઠિતેન મહતા ગરુભારેન સંસીદન્તો તસ્સ નિક્ખેપને, અપનયને ન ભાયતિ, એવં સમ્પદમિદન્તિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધા, ભારહારો ચ પુગ્ગલો;

ભારાદાનં દુખં લોકે, ભારનિક્ખેપનં સુખ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૩.૨૨);

સુચિણ્ણન્તિ સુટ્ઠુ ચરિતં. બ્રહ્મચરિયન્તિ, સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનબ્રહ્મચરિયં. તતો એવ મગ્ગો ચાપિ સુભાવિતો અટ્ઠઙ્ગિકો અરિયમગ્ગોપિ સમ્મદેવ ભાવિતો. રોગાનમિવ સઙ્ખયેતિ યથા બહૂહિ રોગેહિ અભિભૂતસ્સ આતુરસ્સ રોગાનં સઙ્ખયે પીતિસોમનસ્સમેવ હોતિ, એવં ખન્ધરોગસઙ્ખયે મરણે માદિસસ્સ ભયં નત્થિ.

નિરસ્સાદા ભવા દિટ્ઠાતિ તીહિ દુક્ખતાહિ અભિભૂતા, એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તા, તયો ભવા નિરસ્સાદા, અસ્સાદરહિતા, મયા દિટ્ઠા. વિસં પિત્વાવ છડ્ડિતન્તિ પમાદવસેન વિસં પિવિત્વા તાદિસેન પયોગેન છડ્ડિતં વિય મરણે મે ભયં નત્થીતિ અત્થો.

મુત્તો આઘાતના યથાતિ યથા ચોરેહિ મારણત્થં આઘાતનં નીતો કેનચિ ઉપાયેન તતો મુત્તો હટ્ઠતુટ્ઠો હોતિ, એવં સંસારપારં, નિબ્બાનં, ગતત્તા પારગૂ, ચતૂહિપિ ઉપાદાનેહિ અનુપાદાનો, પરિઞ્ઞાદીનં સોળસન્નં કિચ્ચાનં કતત્તા કતકિચ્ચો કામાસવાદીહિ અનાસવો, આયુક્ખયા આયુક્ખયહેતુ તુટ્ઠો સોમનસ્સિકો હોતિ.

ઉત્તમન્તિ સેટ્ઠં. ધમ્મતન્તિ, ધમ્મસભાવં. અરહત્તે સિદ્ધે સિજ્ઝનહેતુ ઇટ્ઠાદીસુ તાદિભાવં. સબ્બલોકેતિ સબ્બલોકસ્મિમ્પિ, દીઘાયુકસુખબહુલતાદિવસેન સંયુત્તેપિ લોકે. અનત્થિકોતિ, અનપેક્ખો. આદિત્તાવ ઘરા મુત્તોતિ યથા કોચિ પુરિસો સમન્તતો આદિત્તતો પજ્જલિતતો ગેહતો નિસ્સટો, તતો નિસ્સરણનિમિત્તં ન સોચતિ, એવં ખીણાસવો મરણનિમિત્તં ન સોચતિ.

યદત્થિ સઙ્ગતં કિઞ્ચીતિ યંકિઞ્ચિ ઇમસ્મિં લોકે અત્થિ, વિજ્જતિ, ઉપલબ્ભતિ સઙ્ગતં, સત્તેહિ સઙ્ખારેહિ વા સમાગમો, સમોધાનં. ‘‘સઙ્ખત’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ યંકિઞ્ચિ પચ્ચયેહિ સમચ્ચ સમ્ભુય્ય કતં, પટિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ અત્થો. ભવો વા યત્થ લબ્ભતીતિ યસ્મિં સત્તનિકાયે યો ઉપપત્તિભવો લબ્ભતિ. સબ્બં અનિસ્સરં એતન્તિ સબ્બમેતં ઇસ્સરરહિતં, ન એત્થ કેનચિ ‘‘એવં હોતૂ’’તિ ઇસ્સરિયં વત્તેતું સક્કા. ઇતિ વુત્તં મહેસિનાતિ ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ એવં વુત્તં મહેસિના સમ્માસમ્બુદ્ધેન. તસ્મા ‘‘અનિસ્સરં એત’’ન્તિ પજાનન્તો મરણસ્મિં ન સોચતીતિ યોજના.

ન ગણ્હાતિ ભવં કિઞ્ચીતિ યો અરિયસાવકો ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના (ધ. પ. ૨૭૭) યથા બુદ્ધેન ભગવતા દેસિતં, તથા તં ભવત્તયં વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય પજાનાતિ. સો યથા કોચિ પુરિસો સુખકામો દિવસં સન્તત્તં અયોગુળં હત્થેન ન ગણ્હાતિ, એવં કિઞ્ચિ ખુદ્દકં વા મહન્તં વા ભવં ન ગણ્હાતિ, ન તત્થ તણ્હં કરોતીતિ અત્થો.

ન મે હોતિ ‘‘અહોસિ’’ન્તિ ‘‘અતીતમદ્ધાનં અહં ઈદિસો અહોસિ’’ન્તિ અત્તદિટ્ઠિવસેન ન મે ચિત્તપ્પવત્તિ અત્થિ દિટ્ઠિયા સમ્મદેવ ઉગ્ઘાટિતત્તા, ધમ્મસભાવસ્સ ચ સુદિટ્ઠત્તા. ‘‘ભવિસ્સ’’ન્તિ ન હોતિ મેતિ તતો એવ ‘‘અનાગતમદ્ધાનં અહં એદિસો કથં નુ ખો ભવિસ્સં ભવેય્ય’’ન્તિ એવમ્પિ મે ન હોતિ. સઙ્ખારા વિગમિસ્સન્તીતિ એવં પન હોતિ ‘‘યથાપચ્ચયં પવત્તમાના સઙ્ખારાવ, ન એત્થ કોચિ અત્તા વા અત્તનિયં વા, તે ચ ખો વિગમિસ્સન્તિ, વિનસ્સિસ્સન્તિ, ખણે ખણે ભિજ્જિસ્સન્તી’’તિ. તત્થ કા પરિદેવનાતિ એવં પસ્સન્તસ્સ માદિસસ્સ તત્થ સઙ્ખારગતે કા નામ પરિદેવના.

સુદ્ધન્તિ કેવલં, અત્તસારેન અસમ્મિસ્સં. ધમ્મસમુપ્પાદન્તિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મસમુપ્પત્તિં અવિજ્જાદિપચ્ચયેહિ સઙ્ખારાદિધમ્મમત્તપ્પવત્તિં. સઙ્ખારસન્તતિન્તિ કિલેસકમ્મવિપાકપ્પભેદસઙ્ખારપબન્ધં. પસ્સન્તસ્સ યથાભૂતન્તિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય યાથાવતો જાનન્તસ્સ.

તિણકટ્ઠસમં લોકન્તિ યથા અરઞ્ઞે અપરિગ્ગહે તિણકટ્ઠે કેનચિ ગય્હમાને અપરસ્સ ‘‘મય્હં સન્તકં અયં ગણ્હતી’’તિ ન હોતિ, એવં સો અસામિકતાય તિણકટ્ઠસમં સઙ્ખારલોકં યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ, સો તત્થ મમત્તં અસંવિન્દં અસંવિન્દન્તો અલભન્તો અકરોન્તો. નત્થિ મેતિ ‘‘અહુ વત સોહં, તં મે નત્થી’’તિ ન સોચતિ.

ઉક્કણ્ઠામિ સરીરેનાતિ અસારકેન અભિનુદેન દુક્ખેન અકતઞ્ઞુના અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલસભાવેન ઇમિના કાયેન ઉક્કણ્ઠામિ ઇમં કાયં નિબ્બિન્દન્તો એવં તિટ્ઠામિ. ભવેનમ્હિ અનત્થિકોતિ સબ્બેનપિ ભવેન અનત્થિકો અમ્હિ, ન કિઞ્ચિ ભવં પત્થેમિ. સોયં ભિજ્જિસ્સતિ કાયોતિ અયં મમ કાયો ઇદાનિ તુમ્હાકં પયોગેન અઞ્ઞથા વા અઞ્ઞત્થ ભિજ્જિસ્સતિ. અઞ્ઞો ચ ન ભવિસ્સતીતિ અઞ્ઞો કાયો મય્હં આયતિં ન ભવિસ્સતિ, પુનબ્ભવાભાવતો.

યં વો કિચ્ચં સરીરેનાતિ યં તુમ્હાકં ઇમિના સરીરેન પયોજનં, તં કરોથ યદિચ્છથ, ઇચ્છથ ચે. ન મે તપ્પચ્ચયાતિ, તં નિમિત્તં ઇમસ્સ સરીરસ્સ તુમ્હેહિ યથિચ્છિતકિચ્ચસ્સ કરણહેતુ. તત્થાતિ તેસુ કરોન્તેસુ ચ અકરોન્તેસુ ચ. દોસો પેમઞ્ચ હેહિતીતિ યથાક્કમં પટિઘો અનુનયો ન ભવિસ્સતિ, અત્તનો ભવે અપેક્ખાય સબ્બસો પહીનત્તાતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞપચ્ચયા અઞ્ઞત્થ ચ પટિઘાનુનયેસુ અસન્તેસુપિ તપ્પચ્ચયા, ‘‘તત્થા’’તિ વચનં યથાધિગતવસેન વુત્તં.

તસ્સાતિ અધિમુત્તત્થેરસ્સ. તં વચનન્તિ ‘‘નત્થિ ચેતસિકં દુક્ખ’’ન્તિઆદિકં મરણે ભયાભાવાદિદીપકં, તતો એવ અબ્ભુતં લોમહંસનં વચનં સુત્વા. માણવાતિ ચોરા. ચોરા હિ ‘‘માણવા’’તિ વુચ્ચન્તિ ‘‘માણવેહિ સહ ગચ્છન્તિ કતકમ્મેહિ અકતકમ્મેહિપી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) વિય.

કિં ભદન્તે કરિત્વાનાતિ, ભન્તે, કિં નામ તપોકમ્મં કત્વા. કો વા તવ આચરિયો કસ્સ સાસનં, ઓવાદં નિસ્સાય અયં અસોકતા મરણકાલે સોકાભાવો લબ્ભતીતિ એતં અત્થં અબ્રવું, પુચ્છાવસેન કથેસું, ભાસિંસુ.

તં સુત્વા થેરો તેસં પટિવચનં દેન્તો ‘‘સબ્બઞ્ઞૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બઞ્ઞૂતિ પરોપદેસેન વિના સબ્બપકારેન સબ્બધમ્માવબોધનસમત્થસ્સ આકઙ્ખાપટિબદ્ધવુત્તિનો અનાવરણઞાણસ્સ અધિગમેન અતીતાદિભેદં સબ્બં જાનાતીતિ, સબ્બઞ્ઞૂ. તેનેવ સમન્તચક્ખુના સબ્બસ્સ દસ્સનતો સબ્બદસ્સાવી. યમ્હિ અનાવરણઞાણં, તદેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, નત્થેવ અસાધારણઞાણપાળિયા વિરોધો વિસયુપ્પત્તિમુખેન અઞ્ઞેહિ અસાધારણભાવદસ્સનત્થં એકસ્સેવ ઞાણસ્સ દ્વિધા વુત્તત્તા. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં ઇતિવુત્તકવણ્ણનાયં (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૩૮) વિત્થારતો વુત્તમેવાતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. પઞ્ચન્નમ્પિ મારાનં વિજયતો જિનો, હીનાદિવિભાગભિન્ને સબ્બસ્મિં સત્તનિકાયે અધિમુત્તવુત્તિતાય મહતિયા કરુણાય સમન્નાગતત્તા મહાકારુણિકો, દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં વેનેય્યાનં અનુસાસનતો સત્થા, તતો એવ સબ્બલોકસ્સ કિલેસરોગતિકિચ્છનતો સબ્બલોકતિકિચ્છકો, સમ્માસમ્બુદ્ધો આચરિયો મમાતિ યોજના. ખયગામીતિ નિબ્બાનગામી.

એવં થેરેન સત્થુ સાસનસ્સ ચ ગુણે પકાસિતે પટિલદ્ધસદ્ધા એકચ્ચે ચોરા પબ્બજિંસુ, એકચ્ચે ઉપાસકત્તં પવેદેસું. તમત્થં દીપેન્તો ધમ્મસઙ્ગાહકા ‘‘સુત્વાન ચોરા’’તિઆદિના દ્વે ગાથા અભાસિંસુ. તત્થ ઇસિનોતિ અધિસીલસિક્ખાદીનં એસનટ્ઠેન ઇસિનો, અધિમુત્તત્થેરસ્સ. નિક્ખિપ્પાતિ પહાય. સત્થાનિ ચ આવુધાનિ ચાતિ અસિઆદિસત્થાનિ ચેવ ધનુકલાપાદિઆવુધાનિ ચ. તમ્હા ચ કમ્માતિ તતો ચોરકમ્મતો.

તે પબ્બજિત્વા સુગતસ્સ સાસનેતિ તે ચોરા સોભનગમનતાદીહિ સુગતસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજ્જં ઉપગન્ત્વા. ભાવનાવિસેસાધિગતાય ઓદગ્યલક્ખણાય પીતિયા સમન્નાગમેન ઉદગ્ગચિત્તા. સુમનાતિ સોમનસ્સપ્પત્તા. કતિન્દ્રિયાતિ ભાવિતિન્દ્રિયા. ફુસિંસૂતિ અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અસઙ્ખતં નિબ્બાનં અધિગચ્છિંસુ. અધિમુત્તો કિર ચોરે નિબ્બિસેવને કત્વા, તે તત્થેવ ઠપેત્વા, માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા, માતરં આપુચ્છિત્વા, પચ્ચાગન્ત્વા તેહિ સદ્ધિં ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, પબ્બાજેત્વા ઉપસમ્પદં અકાસિ. અથ તેસં કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ, તે નચિરસ્સેવ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘પબ્બજિત્વા…પે… અસઙ્ખત’’ન્તિ.

અધિમુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પારાપરિયત્થેરગાથાવણ્ણના

સમણસ્સ અહુ ચિન્તાતિઆદિકા આયસ્મતો પારાપરિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણમહાસાલસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ વયપ્પત્તસ્સ ગોત્તવસેન પારાપરિયોત્વેવ સમઞ્ઞા અહોસિ. સો તયો વેદે ઉગ્ગહેત્વા બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો. એકદિવસં સત્થુ ધમ્મદેસનાકાલે જેતવનવિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે નિસીદિ. સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઓલોકેત્વા ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તં (મ. નિ. ૩.૪૫૩) દેસેસિ. સો તં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ. તં સુત્તં ઉગ્ગહેત્વા તદત્થમનુચિન્તેસિ. યથા પન અનુચિન્તેસિ, સ્વાયમત્થો ગાથાસુ એવ આવિ ભવિસ્સતિ. સો તથા અનુવિચિન્તેન્તો આયતનમુખેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્તો. અપરભાગે અત્તના ચિન્તિતાકારં પકાસેન્તો –

૭૨૬. ‘‘સમણસ્સ અહુ ચિન્તા, પારાપરિયસ્સ ભિક્ખુનો;

એકકસ્સ નિસિન્નસ્સ, પવિવિત્તસ્સ ઝાયિનો.

૭૨૭. ‘‘કિમાનુપુબ્બં પુરિસો, કિં વતં કિં સમાચારં;

અત્તનો કિચ્ચકારીસ્સ, ન ચ કઞ્ચિ વિહેઠયે.

૭૨૮. ‘‘ઇન્દ્રિયાનિ મનુસ્સાનં, હિતાય અહિતાય ચ;

અરક્ખિતાનિ અહિતાય, રક્ખિતાનિ હિતાય ચ.

૭૨૯. ‘‘ઇન્દ્રિયાનેવ સારક્ખં, ઇન્દ્રિયાનિ ચ ગોપયં;

અત્તનો કિચ્ચકારીસ્સ, ન ચ કઞ્ચિ વિહેઠયે.

૭૩૦. ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં ચે રૂપેસુ, ગચ્છન્તં અનિવારયં;

અનાદીનવદસ્સાવી, સો દુક્ખા ન હિ મુચ્ચતિ.

૭૩૧. ‘‘સોતિન્દ્રિયં ચે સદ્દેસુ, ગચ્છન્તં અનિવારયં;

અનાદીનવદસ્સાવી, સો દુક્ખા ન હિ મુચ્ચતિ.

૭૩૨. ‘‘અનિસ્સરણદસ્સાવી, ગન્ધે ચે પટિસેવતિ;

ન સો મુચ્ચતિ દુક્ખમ્હા, ગન્ધેસુ અધિમુચ્છિતો.

૭૩૩. ‘‘અમ્બિલં મધુરગ્ગઞ્ચ, તિત્તકગ્ગમનુસ્સરં;

રસતણ્હાય ગધિતો, હદયં નાવબુજ્ઝતિ.

૭૩૪. ‘‘સુભાન્યપ્પટિકૂલાનિ, ફોટ્ઠબ્બાનિ અનુસ્સરં;

રત્તો રાગાધિકરણં, વિવિધં વિન્દતે દુખં.

૭૩૫. ‘‘મનં ચેતેહિ ધમ્મેહિ, યો ન સક્કોતિ રક્ખિતું;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, સબ્બેહેતેહિ પઞ્ચહિ.

૭૩૬. ‘‘પુબ્બલોહિતસમ્પુણ્ણં, બહુસ્સ કુણપસ્સ ચ;

નરવીરકતં વગ્ગું, સમુગ્ગમિવ ચિત્તિતં.

૭૩૭. ‘‘કટુકં મધુરસ્સાદં, પિયનિબન્ધનં દુખં;

ખુરંવ મધુના લિત્તં, ઉલ્લિહં નાવબુજ્ઝતિ.

૭૩૮. ‘‘ઇત્થિરૂપે ઇત્થિસરે, ફોટ્ઠબ્બેપિ ચ ઇત્થિયા;

ઇત્થિગન્ધેસુ સારત્તો, વિવિધં વિન્દતે દુખં.

૭૩૯. ‘‘ઇત્થિસોતાનિ સબ્બાનિ, સન્દન્તિ પઞ્ચ પઞ્ચસુ;

તેસમાવરણં કાતું, યો સક્કોતિ વીરિયવા.

૭૪૦. ‘‘સો અત્થવા સો ધમ્મટ્ઠો, સો દક્ખો સો વિચક્ખણો;

કરેય્ય રમમાનોપિ, કિચ્ચં ધમ્મત્થસંહિતં.

૭૪૧. ‘‘અથો સીદતિ સઞ્ઞુત્તં, વજ્જે કિચ્ચં નિરત્થકં;

ન તં કિચ્ચન્તિ મઞ્ઞિત્વા, અપ્પમત્તો વિચક્ખણો.

૭૪૨. ‘‘યઞ્ચ અત્થેન સઞ્ઞુત્તં, યા ચ ધમ્મગતા રતિ;

તં સમાદાય વત્તેથ, સા હિ વે ઉત્તમા રતિ.

૭૪૩. ‘‘ઉચ્ચાવચેહુપાયેહિ, પરેસમભિજિગીસતિ;

હન્ત્વા વધિત્વા અથ સોચયિત્વા, આલોપતિ સાહસા યો પરેસં.

૭૪૪. ‘‘તચ્છન્તો આણિયા આણિં, નિહન્તિ બલવા યથા;

ઇન્દ્રિયાનિન્દ્રિયેહેવ, નિહન્તિ કુસલો તથા.

૭૪૫. ‘‘સદ્ધં વીરિયં સમાધિઞ્ચ, સતિપઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

પઞ્ચ પઞ્ચહિ હન્ત્વાન, અનીઘો યાતિ બ્રાહ્મણો.

૭૪૬. ‘‘સો અત્થવા સો ધમ્મટ્ઠો, કત્વા વાક્યાનુસાસનિં;

સબ્બેન સબ્બં બુદ્ધસ્સ, સો નરો સુખમેધતી’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ સમણસ્સાતિ પબ્બજિતસ્સ. અહૂતિ અહોસિ. ચિન્તાતિ ધમ્મચિન્તા ધમ્મવિચારણા. પારાપરિયસ્સાતિ પારાપરગોત્તસ્સ. ‘‘પારાચરિયસ્સા’’તિપિ પઠન્તિ. ભિક્ખુનોતિ સંસારે ભયં ઇક્ખનસીલસ્સ. એકકસ્સાતિ અસહાયસ્સ, એતેન કાયવિવેકં દસ્સેતિ. પવિવિત્તસ્સાતિ પવિવેકહેતુના કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનેન વિવેકં આરદ્ધસ્સ, એતેન ચિત્તવિવેકં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ઝાયિનો’’તિ. ઝાયિનોતિ ઝાયનસીલસ્સ, યોનિસોમનસિકારેસુ યુત્તસ્સાતિ અત્થો. સબ્બમેતં થેરો અત્તાનં પરં વિય કત્વા વદતિ.

‘‘કિમાનુપુબ્બ’’ન્તિઆદિના તં ચિન્તનં દસ્સેતિ. તત્થ પઠમગાથાયં તાવ કિમાનુપુબ્બન્તિ અનુપુબ્બં અનુક્કમો, અનુપુબ્બમેવ વક્ખમાનેસુ વતસમાચારેસુ કો અનુક્કમો, કેન અનુક્કમેન તે પટિપજ્જિતબ્બાતિ અત્થો. પુરિસો કિં વતં કિં સમાચારન્તિ અત્થકામો પુરિસો સમાદિયિતબ્બટ્ઠેન ‘‘વત’’ન્તિ લદ્ધનામં, કીદિસં સીલં સમાચારં, સમાચરન્તો, અત્તનો કિચ્ચકારી કત્તબ્બકારી અસ્સ, કઞ્ચિ સત્તં ન ચ વિહેઠયે, ન બાધેય્યાતિ અત્થો. અત્તનો કિચ્ચં નામ સમણધમ્મો, સઙ્ખેપતો સીલસમાધિપઞ્ઞા, તં સમ્પાદેન્તસ્સ પરવિહેઠનાય લેસોપિ નત્થિ તાય સતિ સમણભાવસ્સેવ અભાવતો.

યથાહ ભગવા – ‘‘ન હિ પબ્બજિતો પરૂપઘાતી, ન સમણો હોતિ પરં વિહેઠયન્તો’’તિ (ધ. પ. ૧૮૪). એત્થ ચ વતગ્ગહણેન વારિત્તસીલં ગહિતં, સમાચારગ્ગહણેન સમાચરિતબ્બતો ચારિત્તસીલેન સદ્ધિં ઝાનવિપસ્સનાદિ, તસ્મા વારિત્તસીલં પધાનં. તત્થાપિ ચ યસ્મા ઇન્દ્રિયસંવરે સિદ્ધે સબ્બં સીલં સુરક્ખિતં, સુગોપિતમેવ હોતિ, તસ્મા ઇન્દ્રિયસંવરસીલં તાવ દસ્સેતુકામો ઇન્દ્રિયાનં અરક્ખણે રક્ખણે ચ આદીનવાનિસંસે વિભાવેન્તો ‘‘ઇન્દ્રિયાનિ મનુસ્સાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઇન્દ્રિયાનીતિ રક્ખિતબ્બધમ્મનિદસ્સનં, તસ્મા ચક્ખાદીનિ છ ઇન્દ્રિયાનીતિ વુત્તં હોતિ. મનુસ્સાનન્તિ રક્ખણયોગ્યપુગ્ગલનિદસ્સનં. હિતાયાતિ અત્થાય. અહિતાયાતિ અનત્થાય. હોન્તીતિ વચનસેસો. કથં પન તાનિયેવ હિતાય ચ અહિતાય હોન્તીતિ આહ ‘‘રક્ખિતાની’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – યસ્સ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ સતિકવાટેન અપિહિતાનિ, તસ્સ રૂપાદીસુ અભિજ્ઝાદિપાપધમ્મપવત્તિયા દ્વારભાવતો અનત્થાય પિહિતાનિ, તદભાવતો અત્થાય સંવત્તન્તીતિ.

ઇન્દ્રિયાનેવ સારક્ખન્તિ યસ્મા ઇન્દ્રિયસંવરો પરિપુણ્ણો સીલસમ્પદં પરિપૂરેતિ, સીલસમ્પદા પરિપુણ્ણા સમાધિસમ્પદં પરિપૂરેતિ, સમાધિસમ્પદા પરિપુણ્ણા પઞ્ઞાસમ્પદં પરિપૂરેતિ, તસ્મા ઇન્દ્રિયારક્ખા અત્તહિતપટિપત્તિયાવ મૂલન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇન્દ્રિયાનેવ સારક્ખ’’ન્તિ. સતિપુબ્બઙ્ગમેન આરક્ખેન સંરક્ખન્તો યોનિસોમનસિકારેન ઇન્દ્રિયાનિ એવ તાવ સમ્મદેવ રક્ખન્તો, યથા અકુસલચોરા તેહિ તેહિ દ્વારેહિ પવિસિત્વા ચિત્તસન્તાને કુસલં ભણ્ડં ન વિલુમ્પન્તિ, તથા તાનિ પિદહન્તોતિ અત્થો. સારક્ખન્તિ ચ સં-સદ્દસ્સ સાભાવં કત્વા વુત્તં, ‘‘સારાગો’’તિઆદીસુ વિય. ‘‘સંરક્ખ’’ન્તિ ચ પાઠો. ઇન્દ્રિયાનિ ચ ગોપયન્તિ તસ્સેવ પરિયાયવચનં, પરિયાયવચને પયોજનં નેત્તિઅટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ‘‘અત્તનો કિચ્ચકારીસ્સા’’તિ ઇમિના અત્તહિતપટિપત્તિં દસ્સેતિ, ‘‘ન ચ કઞ્ચિ વિહેઠયે’’તિ ઇમિના પરહિતપટિપત્તિં, ઉભયેનાપિ વા અત્તહિતપટિપત્તિમેવ દસ્સેતિ પરાવિહેઠનસ્સાપિ અત્તહિતપટિપત્તિભાવતો. અથ વા પદદ્વયેનપિ અત્તહિતપટિપત્તિં દસ્સેતિ પુથુજ્જનસ્સ સેક્ખસ્સ ચ પરહિતપટિપત્તિયાપિ અત્તહિતપટિપત્તિભાવતો.

એવં રક્ખિતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ હિતાય હોન્તીતિ વોદાનપક્ખં સઙ્ખેપેનેવ દસ્સેત્વા, અરક્ખિતાનિ અહિતાય હોન્તીતિ સંકિલેસપક્ખં પન વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં ચે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચક્ખુન્દ્રિયં ચે રૂપેસુ, ગચ્છન્તં અનિવારયં. અનાદીનવદસ્સાવીતિ યો નીલપીતાદિભેદેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ રૂપાયતનેસુ ગચ્છન્તં યથારુચિ પવત્તન્તં ચક્ખુન્દ્રિયં અનિવારયં, અનિવારયન્તો અપ્પટિબાહન્તો તથાપવત્તિયં આદીનવદસ્સાવી ન હોતિ ચે, દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ આદીનવં દોસં ન પસ્સતિ ચે. ‘‘ગચ્છન્તં નિવારયે અનિસ્સરણદસ્સાવી’’તિ ચ પાઠો. તત્થ યો ‘‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૫) વુત્તવિધિના દિટ્ઠમત્તેયેવ ઠત્વા સતિસમ્પજઞ્ઞવસેન રૂપાયતને પવત્તમાનો તત્થ નિસ્સરણદસ્સાવી નામ. વુત્તવિપરિયાયેન અનિસ્સરણદસ્સાવી દટ્ઠબ્બો. સો દુક્ખા ન હિ મુચ્ચતીતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો વટ્ટદુક્ખતો ન મુચ્ચતેવ. એત્થ ચ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ અનિવારણં નામ યથા તેન દ્વારેન અભિજ્ઝાદયો પાપધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તથા પવત્તનં, તં પન અત્થતો સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ અનુટ્ઠાપનં દટ્ઠબ્બં. સેસિન્દ્રિયેસુપિ એસેવ નયો. અધિમુચ્છિતોતિ અધિમુત્તતણ્હાય મુચ્છં આપન્નો. અમ્બિલન્તિ અમ્બિલરસં. મધુરગ્ગન્તિ મધુરરસકોટ્ઠાસં. તથા તિત્તકગ્ગં. અનુસ્સરન્તિ અસ્સાદવસેન તં તં રસં અનુવિચિન્તેન્તો. ગન્થિતોતિ રસતણ્હાય તસ્મિં તસ્મિં રસે ગન્થિતો બન્ધો. ‘‘ગધિતો’’તિ ચ પઠન્તિ, ગેધં આપન્નોતિ અત્થો. હદયં નાવબુજ્ઝતીતિ ‘‘દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામી’’તિ પબ્બજ્જાદિક્ખણે ઉપ્પન્નં ચિત્તં ન જાનાતિ ન સલ્લક્ખેતિ, સાસનસ્સ હદયં અબ્ભન્તરં અનવજ્જધમ્માનં સમ્મદ્દનરસતણ્હાય ગધિતો નાવબુજ્ઝતિ ન જાનાતિ, ન પટિપજ્જતીતિ અત્થો.

સુભાનીતિ સુન્દરાનિ. અપ્પટિકૂલાનીતિ મનોરમાનિ, ઇટ્ઠાનિ. ફોટ્ઠબ્બાનીતિ ઉપાદિણ્ણાનુપાદિણ્ણપ્પભેદે ફસ્સે. રત્તોતિ રજ્જનસભાવેન રાગેન રત્તો. રાગાધિકરણન્તિ રાગહેતુ. વિવિધં વિન્દતે દુખન્તિ રાગપરિળાહાદિવસેન દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચ નિરયસન્તાપાદિવસેન અભિસમ્પરાયઞ્ચ નાનપ્પકારં દુક્ખં પટિલભતિ.

મનં ચેતેહીતિ મનઞ્ચ એતેહિ રૂપારમ્મણાદીહિ ધમ્મારમ્મણપ્પભેદેહિ ચ. નન્તિ પુગ્ગલં. સબ્બેહીતિ સબ્બેહિ પઞ્ચહિપિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો પુગ્ગલો મનં, મનોદ્વારં, એતેહિ યથાવુત્તેહિ રૂપાદીહિ પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ ધમ્મારમ્મણપ્પભેદતો ચ. તત્થ પવત્તનકપાપકમ્મનિવારણેન રક્ખિતું, ગોપિતું ન સક્કોતિ, તતો તસ્સ અરક્ખણતો નં પુગ્ગલં તંનિમિત્તં દુક્ખં અન્વેતિ, અનુગચ્છતિ, અનુગચ્છન્તઞ્ચ એતેહિ પઞ્ચહિપિ રૂપારમ્મણાદીહિ છટ્ઠારમ્મણેન સદ્ધિં સબ્બેહિપિ આરમ્મણપ્પચ્ચયભૂતેહિ અનુગચ્છતીતિ. એત્થ ચક્ખુન્દ્રિયં, સોતિન્દ્રિયઞ્ચ અસમ્પત્તગ્ગાહિભાવતો ‘‘ગચ્છન્તં અનિવારય’’ન્તિ વુત્તં ઇતરં સમ્પત્તગ્ગાહીતિ ‘‘ગન્ધે ચે પટિસેવતી’’તિઆદિના વુત્તં. તત્થાપિ ચ રસતણ્હા ચ ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ચ સત્તાનં વિસેસતો બલવતીતિ ‘‘રસતણ્હાય ગધિતો, ફોટ્ઠબ્બાનિ અનુસ્સરન્તોતિ’’ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એવં અગુત્તદ્વારસ્સ પુગ્ગલસ્સ છહિ દ્વારેહિ છસુપિ આરમ્મણેસુ અસંવરનિમિત્તં ઉપ્પજ્જનકદુક્ખં દસ્સેત્વા સ્વાયમસંવરો યસ્મા સરીરસભાવાનવબોધેન હોતિ, તસ્મા સરીરસભાવં વિચિનન્તો ‘‘પુબ્બલોહિતસમ્પુણ્ણ’’ન્તિઆદિના ગાથાદ્વયમાહ. તસ્સત્થો – સરીરં નામેતં પુબ્બેન લોહિતેન ચ સમ્પુણ્ણં ભરિતં અઞ્ઞેન ચ પિત્તસેમ્હાદિના બહુના કુણપેન, તયિદં નરવીરેન નરેસુ છેકેન સિપ્પાચરિયેન કતં વગ્ગુ મટ્ઠં લાખાપરિકમ્માદિના ચિત્તિતં, અન્તો પન ગૂથાદિઅસુચિભરિતં સમુગ્ગં વિય છવિમત્તમનોહરં બાલજનસમ્મોહં દુક્ખસભાવતાય નિરયાદિદુક્ખતાપનતો ચ કટુકં, પરિકપ્પસમ્ભવેન અમૂલકેન અસ્સાદમત્તેન મધુરતાય મધુરસ્સાદં, તતો એવ પિયભાવનિબન્ધનેન પિયનિબન્ધનં, દુસ્સહતાય અપ્પતીતતાય ચ દુખં, ઈદિસે સરીરે અસ્સાદલોભેન મહાદુક્ખં પચ્ચનુભુય્યમાનં અનવબુજ્ઝન્તો લોકો મધુરગિદ્ધો ખુરધારાલેહકપુરિસો વિય દટ્ઠબ્બોતિ.

ઇદાનિ એતે ચક્ખાદીનં ગોચરભૂતા રૂપાદયો વુત્તા, તે વિસેસતો પુરિસસ્સ ઇત્થિપટિબદ્ધા કમનીયાતિ તત્થ સંવરો કાતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇત્થિરૂપે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇત્થિરૂપેતિ ઇત્થિયા ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપાયતનસઙ્ખાતે વણ્ણે. અપિ ચ યો કોચિ ઇત્થિયા નિવત્થસ્સ અલઙ્કારસ્સ વા ગન્ધવણ્ણકાદીનં વા પિળન્ધનમાલાનં વા કાયપટિબદ્ધો વણ્ણો પુરિસસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણભાવાય ઉપકપ્પતિ, સબ્બમેતં ‘‘ઇત્થિરૂપ’’ન્ત્વેવ વેદિતબ્બં. ઇત્થિસરેતિ ઇત્થિયા ગીતલપિતહસિતરુદિતસદ્દે. અપિ ચ ઇત્થિયા નિવત્થવત્થસ્સપિ અલઙ્કતઅલઙ્કારસ્સપિ ઇત્થિપયોગનિપ્ફાદિતા વેણુવીણાસઙ્ખપણવાદીનમ્પિ સદ્દા ઇધ ઇત્થિસરગ્ગહણેન ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. સબ્બોપેસો પુરિસસ્સ ચિત્તં આકડ્ઢતીતિ. ‘‘ઇત્થિરસે’’તિ પન પાળિયા ચતુસમુટ્ઠાનિકરસાયતનવસેન વુત્તં. ઇત્થિયા કિંકારપટિસ્સાવિતાદિવસેન અસ્સવરસો ચેવ પરિભોગરસો ચ ઇત્થિરસોતિ એકે. યો પન ઇત્થિયા ઓટ્ઠમંસસમ્મક્ખિતખેળાદિરસો, યો ચ તાય પુરિસસ્સ દિન્નયાગુભત્તાદીનં રસો, સબ્બોપેસો ‘‘ઇત્થિરસો’’ત્વેવ વેદિતબ્બો. ફોટ્ઠબ્બેપિ ચ ઇત્થિયા કાયસમ્ફસ્સો, ઇત્થિસરીરારૂળ્હાનં વત્થાલઙ્કારમાલાદીનં ફસ્સો ‘‘ઇત્થિફોટ્ઠબ્બો’’ત્વેવ વેદિતબ્બો. એત્થ ચ યેસં ઇત્થિરૂપે ઇત્થિસરેતિ પાળિ, તેસં અપિ-સદ્દેન ઇત્થિરસસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઇત્થિગન્ધેસૂતિ ઇત્થિયા ચતુસમુટ્ઠાનિકગન્ધાયતનેસુ. ઇત્થિયા સરીરગન્ધો નામ દુગ્ગન્ધો. એકચ્ચા હિ ઇત્થી અસ્સગન્ધિની હોતિ, એકચ્ચા મેણ્ડગન્ધિની, એકચ્ચા સેદગન્ધિની, એકચ્ચા સોણિતગન્ધિની, તથાપિ તાસુ અન્ધબાલો રજ્જતેવ. ચક્કવત્તિનો પન ઇત્થિરતનસ્સ કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતિ, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો, અયં ન સબ્બાસં હોતીતિ, ઇત્થિયા સરીરે આરૂળ્હો આગન્તુકો અનુલિમ્પનાદિગન્ધો ‘‘ઇત્થિગન્ધો’’તિ વેદિતબ્બો. સારત્તોતિ સુટ્ઠુ રત્તો ગધિતો મુચ્છિતો, ઇદં પન પદં ‘‘ઇત્થિરૂપે’’તિઆદીસુપિ યોજેતબ્બં. વિવિધં વિન્દતે દુખન્તિ ઇત્થિરૂપાદીસુ સરાગનિમિત્તં દિટ્ઠધમ્મિકં વધબન્ધનાદિવસેન સમ્પરાયિકં પઞ્ચવિધબન્ધનાદિવસેન નાનપ્પકારં દુક્ખં પટિલભતિ.

ઇત્થિસોતાનિ સબ્બાનીતિ ઇત્થિયા રૂપાદિઆરમ્મણાનિ સબ્બાનિ અનવસેસાનિ પઞ્ચ તણ્હાસોતાનિ સન્દન્તિ. પઞ્ચસૂતિ પુરિસસ્સ પઞ્ચસુ દ્વારેસુ. તેસન્તિ તેસં પઞ્ચન્નં સોતાનં. આવરણન્તિ સંવરણં, યથા અસંવરો ન ઉપ્પજ્જતિ, એવં સતિસમ્પજઞ્ઞં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા સંવરં પવત્તેતું યો સક્કોતિ, સો વીરિયવા આરદ્ધવીરિયો અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાયાતિ અત્થો.

એવં રૂપાદિગોચરે પબ્બજિતસ્સ પટિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ગહટ્ઠસ્સ દસ્સેતું ‘‘સો અત્થવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સો અત્થવા સો ધમ્મટ્ઠો, સો દક્ખો સો વિચક્ખણોતિ સો પુગ્ગલો ઇમસ્મિં લોકે અત્થવા, બુદ્ધિમા, ધમ્મે ઠિતો, ધમ્મે દક્ખો, ધમ્મે છેકો, અનલસો વા વિચક્ખણો ઇતિ કત્તબ્બતાસુ કુસલો નામ. કરેય્ય રમમાનોપિ, કિચ્ચં ધમ્મત્થસંહિતન્તિ ગેહરતિયા રમમાનોપિ ધમ્મત્થસંહિતં ધમ્મતો અત્થતો ચ અનપેતમેવ તં તં કત્તબ્બં. અનુપ્પન્નાનં ભોગાનં ઉપ્પાદનં, ઉપ્પન્નાનં પરિપાલનં, પરિભોગઞ્ચ કરેય્ય, અઞ્ઞમઞ્ઞં, અવિરોધેન, અઞ્ઞમઞ્ઞં, અબાધનેન, તિવગ્ગત્થં અનુયુઞ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. અયઞ્ચ નયો યેસં સમ્માપટિપત્તિઅવિરોધેન તિવગ્ગત્થસ્સ વસેન વત્તતિ બિમ્બિસારમહારાજાદીનં વિય, તેસં વસેન વુત્તો. ન યેસં કેસઞ્ચિ વસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

અથો સીદતિ સઞ્ઞુત્તન્તિ યદિ ઇધલોકે સુપસંહિતં દિટ્ઠધમ્મિકં અત્થં પરિગ્ગહેત્વા ઠિતં. વજ્જે કિચ્ચં નિરત્થકન્તિ સમ્પરાયિકત્થરહિતં અનત્થુપસંહિતં કિચ્ચં સચેપિ વિસ્સજ્જેય્ય પરિચ્ચજેય્ય. ન તં કિચ્ચન્તિ મઞ્ઞિત્વા, અપ્પમત્તો વિચક્ખણોતિ સતિઅવિપ્પવાસેન અપ્પમત્તો વિચારણપઞ્ઞાસમ્ભવેન વિચક્ખણો અનત્થુપસંહિતં, તં કિચ્ચં મયા ન કાતબ્બન્તિ મઞ્ઞિત્વા વિવજ્જેય્ય.

વિવજ્જેત્વા પન યઞ્ચ અત્થેન સઞ્ઞુત્તં, યા ચ ધમ્મગતા રતિ. તં સમાદાય વત્તેથાતિ યંકિઞ્ચિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપ્પભેદેન અત્થેન હિતેન સંયુત્તં તદુભયહિતાવહં, યા ચ અધિકુસલધમ્મગતા સમથવિપસ્સનાસહિતા રતિ, તદુભયં સમ્મા આદિયિત્વા પરિગ્ગહં કત્વા વત્તેય્ય. ‘‘સબ્બં રતિં ધમ્મરતિ જિનાતી’’તિ (ધ. પ. ૩૫૪) વચનતો સા હિ એકંસેન ઉત્તમત્થસ્સ પાપનતો ઉત્તમા રતિ નામ.

યં પન કામરતિસંયુત્તં કિચ્ચં નિરત્થકન્તિ વુત્તં, તસ્સા અનત્થુપસંહિતભાવં દસ્સેતું ‘‘ઉચ્ચાવચેહી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉચ્ચાવચેહીતિ મહન્તેહિ ચેવ ખુદ્દકેહિ ચ. ઉપાયેહીતિ નયેહિ. પરેસમભિજિગીસતીતિ પરેસં સન્તકં આહરિતું ઇચ્છતિ, પરે વા સબ્બથા હાપેતિ, જિનાપેતિ પરં હન્ત્વા, વધિત્વા અથ સોચયિત્વા, આલોપતિ સાહસા યો પરેસં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો પુગ્ગલો કામહેતુ પરે હનન્તો, ઘાતેન્તો, સોચેન્તો સન્ધિચ્છેદસન્ધિરુહનપસય્હાવહારાદીહિ નાનુપાયેહિ પરેસં સન્તકં હરિતું વાયમન્તો સાહસાકારં કરોતિ, આલોપતિ, જિગીસતિ સાપતેય્યવસેન પરે હાપેતિ, તસ્સ તં કિચ્ચં કામરતિસન્નિસ્સિતં અનત્થુપસંહિતં એકન્તનિહીનન્તિ. એતેન તપ્પટિપક્ખતો ધમ્મગતાય રતિયા એકંસતો ઉત્તમભાવંયેવ વિભાવેતિ.

ઇદાનિ યં ‘‘તેસમાવરણં કાતું યો સક્કોતી’’તિ ઇન્દ્રિયાનં આવરણં વુત્તં, તં ઉપાયેન સહ વિભાવેન્તો ‘‘તચ્છન્તો આણિયા આણિં, નિહન્તિ બલવા યથા’’તિ આહ. યથા બલવા કાયબલેન, ઞાણબલેન ચ સમન્નાગતો તચ્છકો રુક્ખદણ્ડગતં આણિં નીહરિતુકામો તતો બલવતિં આણિં કોટેન્તો તતો નીહરતિ, તથા કુસલો ભિક્ખુ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ વિપસ્સનાબલેન નિહન્તુકામો ઇન્દ્રિયેહિ એવ નિહન્તિ.

કતમેહિ પનાતિ આહ ‘‘સદ્ધ’’ન્તિઆદિ. તસ્સત્થો – અધિમોક્ખલક્ખણં સદ્ધં, પગ્ગહલક્ખણં વીરિયં, અવિક્ખેપલક્ખણં સમાધિં, ઉપટ્ઠાનલક્ખણં સતિં, દસ્સનલક્ખણં પઞ્ઞન્તિ ઇમાનિપિ વિમુત્તિપરિપાચકાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેન્તો વડ્ઢેન્તો એતેહિ પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ ચક્ખાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અનુનયપટિઘાદિકિલેસુપ્પત્તિયા દ્વારભાવવિહનેન હન્ત્વા, અરિયમગ્ગેન તદુપનિસ્સયે કિલેસે સમુચ્છિન્દિત્વા, તતો એવ અનીઘો નિદ્દુક્ખો બ્રાહ્મણો અનુપાદિસેસપરિનિબ્બાનમેવ યાતિ ઉપગચ્છતીતિ.

સો અત્થવાતિ સો યથાવુત્તો બ્રાહ્મણો ઉત્તમત્થેન સમન્નાગતત્તા અત્થવા, તં સમ્પાપકે ધમ્મે ઠિતત્તા ધમ્મટ્ઠો. સબ્બેન સબ્બં અનવસેસેન વિધિના અનવસેસં બુદ્ધસ્સ ભગવતો વાક્યભૂતં અનુસાસનિં કત્વા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિત્વા ઠિતો. તતો એવ સો નરો ઉત્તમપુરિસો નિબ્બાનસુખઞ્ચ એધતિ, બ્રૂહેતિ, વડ્ઢેતીતિ.

એવં થેરેન અત્તનો ચિન્તિતાકારવિભાવનાવસેન પટિપત્તિયા પકાસિતત્તા ઇદમેવ ચસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં દટ્ઠબ્બં.

પારાપરિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તેલકાનિત્થેરગાથાવણ્ણના

ચિરરત્તં વતાતાપીતિઆદિકા આયસ્મતો તેલકાનિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સત્થુ અભિજાતિતો પુરેતરંયેવ સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્મિં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા તેલકાનીતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો હેતુસમ્પન્નતાય કામે જિગુચ્છન્તો ઘરાવાસં પહાય પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા વિવટ્ટજ્ઝાસયો ‘‘કો સો પારઙ્ગતો લોકે’’તિઆદિના વિમોક્ખપરિયેસનં ચરમાનો તે તે સમણબ્રાહ્મણે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છતિ, તે ન સમ્પાયન્તિ. સો તેન અનારાધિતચિત્તો વિચરતિ. અથ અમ્હાકં ભગવતિ લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે લોકહિતં કરોન્તે એકદિવસં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. સો એકદિવસં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં નિસિન્નો અત્તના અધિગતવિસેસં પચ્ચવેક્ખિત્વા તદનુસારેન અત્તનો પટિપત્તિં અનુસ્સરિત્વા તં સબ્બં ભિક્ખૂનં આચિક્ખન્તો –

૭૪૭. ‘‘ચિરરત્તં વતાતાપી, ધમ્મં અનુવિચિન્તયં;

સમં ચિત્તસ્સ નાલત્થં, પુચ્છં સમણબ્રાહ્મણે.

૭૪૮. ‘‘કો સો પારઙ્ગતો લોકે, કો પત્તો અમતોગધં;