૨. સુનીતત્થેરગાથાવણ્ણના

નીચે કુલમ્હીતિઆદિકા આયસ્મતો સુનીતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો બુદ્ધસ્સ સુઞ્ઞકાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો બાલજનેહિ સદ્ધિં કીળાપસુતો હુત્વા વિચરન્તો એકં પચ્ચેકબુદ્ધં ગામે પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા, ‘‘કિં તુય્હં સબ્બસો વણિતસરીરસ્સ વિય સકલં કાયં પટિચ્છાદેત્વા ભિક્ખાચરણેન, નનુ નામ કસિવાણિજ્જાદીહિ જીવિકા કપ્પેતબ્બા? તાનિ ચે કાતું ન સક્કોસિ, ઘરે ઘરે મુત્તકરીસાદીનિ નીહરન્તો પચ્છા વત્થુસોધનેન જીવાહી’’તિ અક્કોસિ. સો તેન કમ્મેન નિરયે પચ્ચિત્વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન મનુસ્સલોકેપિ બહૂનિ જાતિસતાનિ પુપ્ફછડ્ડકકુલે નિબ્બત્તિત્વા તથા જીવિકં કપ્પેસિ. ઇમસ્મિઞ્ચ બુદ્ધુપ્પાદે પુપ્ફછડ્ડકકુલે એવ નિબ્બત્તો ઉક્કારસોધનકમ્મેન જીવિકં કપ્પેતિ ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ અલભન્તો.

અથ ભગવા પચ્છિમયામે બુદ્ધાચિણ્ણં મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સુનીતસ્સ હદયબ્ભન્તરે ઘટે પદીપં વિય પજ્જલન્તં અરહત્તૂપનિસ્સયં દિસ્વા વિભાતાય રત્તિયા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો રાજગહં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો. યસ્સં વીથિયં સુનીતો ઉક્કારસોધનકમ્મં કરોતિ, તં વીથિં પટિપજ્જિ. સુનીતોપિ તત્થ તત્થ વિઘાસુચ્ચારસઙ્કારાદિકં રાસિં કત્વા પિટકેસુ પક્ખિપિત્વા કાજેનાદાય પરિહરન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં સત્થારં આગચ્છન્તં દિસ્વા સારજ્જમાનો સમ્ભમાકુલહદયો ગમનમગ્ગં નિલીયનોકાસઞ્ચ અલભન્તો કાજં ભિત્તિપસ્સે ઠપેત્વા એકેન પસ્સેન અનુપવિસન્તો વિય ભિત્તિં અલ્લીનો પઞ્જલિકો અટ્ઠાસિ. ‘‘ભિત્તિછિદ્દેન અપક્કમિતુકામો અહોસી’’તિપિ વદન્તિ.

સત્થા તસ્સ સમીપં પત્વા ‘‘અયં અત્તનો કુસલમૂલસઞ્ચોદિતં ઉપગતં મં સારજ્જમાનો જાતિયા કમ્મસ્સ ચ નિહીનતાય સમ્મુખીભાવમ્પિ લજ્જતિ, હન્દસ્સ વેસારજ્જં ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ કરવીકરુતમઞ્જુના સકલનગરનિન્નાદવર-ગમ્ભીરેન બ્રહ્મસ્સરેન ‘‘સુનીતા’’તિ આલપિત્વા ‘‘કિં ઇમાય દુક્ખજીવિકાય પબ્બજિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ આહ. સુનીતો તેન સત્થુ વચનેન અમતેન વિય અભિસિત્તો ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તો ‘‘ભગવા, સચે માદિસાપિ ઇધ પબ્બજ્જં લભન્તિ, કસ્માહં ન પબ્બજિસ્સામિ, પબ્બાજેથ મં ભગવા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘એહિ, ભિક્ખૂ’’તિ આહ. સો તાવદેવ એહિભિક્ખુભાવેન પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરો વસ્સસટ્ઠિકત્થેરો વિય હુત્વા સત્થુ સન્તિકે અટ્ઠાસિ. ભગવા તં વિહારં નેત્વા કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો પઠમં અટ્ઠ સમાપત્તિયો, પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તં સક્કાદયો દેવા બ્રહ્માનો ચ ઉપસઙ્કમિત્વા નમસ્સિંસુ. તેન વુત્તં –

‘‘તા દેવતા સત્તસતા ઉળારા, બ્રહ્મા ચ ઇન્દો ઉપસઙ્કમિત્વા;

આજાનીયં જાતિજરાભિભૂતં, સુનીતં નમસ્સન્તિ પસન્નચિત્તા’’તિઆદિ.

ભગવા તંયેવ દેવસઙ્ઘપુરક્ખતં દિસ્વા સિતં કત્વા પસંસન્તો ‘‘તપેન બ્રહ્મચરિયેના’’તિ ગાથાય ધમ્મં દેસેસિ. અથ નં સમ્બહુલા ભિક્ખૂ સીહનાદં નદાપેતુકામા, ‘‘આવુસો સુનીત, કસ્મા કુલા ત્વં પબ્બજિતો, કથં વા પબ્બજિતો, કથઞ્ચ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝી’’તિ પુચ્છિંસુ. સો તં સબ્બં પકાસેન્તો –

૬૨૦. ‘‘નીચે કુલમ્હિ જાતોહં, દલિદ્દો અપ્પભોજનો;

હીનકમ્મં મમં આસિ, અહોસિં પુપ્ફછડ્ડકો.

૬૨૧. ‘‘જિગુચ્છિતો મનુસ્સાનં, પરિભૂતો ચ વમ્ભિતો;

નીચં મનં કરિત્વાન, વન્દિસ્સં બહુકં જનં.

૬૨૨. ‘‘અથદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતં;

પવિસન્તં મહાવીરં, મગધાનં પુરુત્તમં.

૬૨૩. ‘‘નિક્ખિપિત્વાન બ્યાભઙ્ગિં, વન્દિતું ઉપસઙ્કમિં;

મમેવ અનુકમ્પાય, અટ્ઠાસિ પુરિસુત્તમો.

૬૨૪. ‘‘વન્દિત્વા સત્થુનો પાદે, એકમન્તં ઠિતો તદા;

પબ્બજ્જં અહમાયાચિં, સબ્બસત્તાનમુત્તમં.

૬૨૫. ‘‘તતો કારુણિકો સત્થા, સબ્બલોકાનુકમ્પકો;

‘એહિ ભિક્ખૂ’તિ મં આહ, સા મે આસૂપસમ્પદા.

૬૨૬. ‘‘સોહં એકો અરઞ્ઞસ્મિં, વિહરન્તો અતન્દિતો.

અકાસિં સત્થુ વચનં, યથા મં ઓવદી જિનો.

૬૨૭. ‘‘રત્તિયા પઠમં યામં, પુબ્બજાતિમનુસ્સરિં;

રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં, દિબ્બચક્ખું વિસોધયિં;

રત્તિયા પચ્છિમે યામે, તમોખન્ધં પદાલયિં.

૬૨૮. ‘‘તતો રત્યાવિવસાને, સૂરિયુગ્ગમનં પતિ; (જા. ૧.૧૧.૭૯);

ઇન્દો બ્રહ્મા ચ આગન્ત્વા, મં નમસ્સિંસુ પઞ્જલી.

૬૨૯. ‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે આસવા ખીણા, દક્ખિણેય્યોસિ મારિસ.

૬૩૦. ‘‘તતો દિસ્વાન મં સત્થા, દેવસઙ્ઘપુરક્ખતં;

સિતં પાતુકરિત્વાન, ઇમમત્થં અભાસથ.

૬૩૧. ‘‘તપેન બ્રહ્મચરિયેન, સંયમેન દમેન ચ;

એતેન બ્રાહ્મણો હોતિ, એતં બ્રાહ્મણમુત્તમ’’ન્તિ. –

ઇમાહિ ગાથાહિ સીહનાદં નદિ.

તત્થ નીચેતિ લામકે સબ્બનિહીને. ઉચ્ચનીચભાવો હિ નામ સત્તાનં ઉપાદાયુપાદાય, અયં પન સબ્બનિહીને પુક્કુસકુલે ઉપ્પન્નતં દસ્સેન્તો ‘‘નીચે કુલમ્હિ જાતો’’તિ આહ. તેન વુત્તં – ‘‘નીચેતિ લામકે સબ્બનિહીને’’તિ. દલિદ્દોતિ દુગ્ગતો, દલિદ્દાપિ કેચિ કદાચિ ઘાસચ્છાદનસ્સ લાભિનો, અકસિરવુત્તિનો હોન્તિ, અહં પન સબ્બકાલં કસિરવુત્તિતાય હીનો ઉદ્ધનં ઉપટ્ઠપિતઉક્ખલિકો દસ્સનયુત્તં થેવકમ્પિ અપસ્સિં યેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપ્પભોજનો’’તિ આહ. નીચકુલિકા દલિદ્દાપિ કેચિ અનીચકમ્માજીવા હોન્તિ, મય્હં પન ન તથાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘હીનકમ્મં મમં આસી’’તિ. કીદિસન્તિ ચે? અહોસિં પુપ્ફછડ્ડકો, હત્થવિકલસ્સ હત્થવાતિ વિય ઉપચારવસેનાયં ઇમસ્સ સમઞ્ઞા અહોસિ યદિદં ‘‘પુપ્ફછડ્ડકો’’તિ. મિલાતપુપ્ફસન્થરવણ્ણતાય વા ઉક્કારભૂમિયા એવં વુત્તો.

જિગુચ્છિતોતિ જાતિયા ચેવ કમ્મુના ચ હીળિતો. મનુસ્સાનન્તિ મનુસ્સેહિ. પરિભૂતોતિ અવઞ્ઞાતો. વમ્ભિતોતિ ખુંસિતો. નીચં મનં કરિત્વાનાતિ અઞ્ઞે મનુસ્સે સિનેરું વિય ઉક્ખિપિત્વા તેસં પાદપંસુતોપિ અત્તાનં નિહીનં કત્વા પવત્તિયા નીચં નિહીનં મનં કત્વા. વન્દિસ્સં બહુકં જનન્તિ પુથુમહાજનં દિટ્ઠદિટ્ઠકાલે વન્દિં સિરસિ અઞ્જલિં કરોન્તો પણામિં.

અથાતિ અધિકારન્તરદીપને નિપાતો. અદ્દસાસિન્તિ અદ્દક્ખિં. મગધાનન્તિ મગધા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હિયા ‘‘મગધાન’’ન્તિ વુત્તો, મગધજનપદસ્સાતિ અત્થો. પુરુત્તમન્તિ ઉત્તમં નગરં.

બ્યાભઙ્ગિન્તિ કાજં. પબ્બજ્જં અહમાયાચિન્તિ, ‘‘સુનીત, પબ્બજિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ સત્થારા ઓકાસે કતે અહં પબ્બજ્જં અયાચિં. આસૂપસમ્પદાતિ ‘‘એહિ, ભિક્ખૂ’’તિ સત્થુ વચનમત્તેન આસિ ઉપસમ્પદા. યથા મં ઓવદીતિ ‘‘એવં સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેહી’’તિ યથા મં ઓવદિ, તથા સત્થુનો વચનં અકાસિં પટિપજ્જિં. રત્તિયાતિઆદિ તસ્સા પટિપત્તિયા રસદસ્સનં. તત્થ પુબ્બેનિવાસઞાણં અનાગતંસઞાણઞ્ચ બહુકિચ્ચન્તિ ‘‘પઠમં યામં મજ્ઝિમં યામ’’ન્તિ અચ્ચન્તસંયોગવસેન ઉપયોગવચનં વુત્તં. ન તથા આસવક્ખયઞાણં એકાભિસમયવસેન પવત્તનતોતિ ‘‘પચ્છિમે યામે’’તિ ભુમ્મવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇન્દોતિ સક્કો દેવરાજા. બ્રહ્માતિ મહાબ્રહ્મા. ઇન્દબ્રહ્મગ્ગહણેન અઞ્ઞેસં કામદેવાનં બ્રહ્મૂનઞ્ચ આગમનં વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો હેસ યથા ‘‘રાજા આગતો’’તિ. નમસ્સિંસૂતિ કાયેન વાચાય ચ નમક્કારં અકંસુ.

તત્થ કાયેન કતં નમક્કારં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્જલી’’તિ વત્વા વાચાય કતં દસ્સેતું ‘‘નમો તે’’તિઆદિ વુત્તં. દેવસઙ્ઘપુરક્ખતન્તિ દેવગ્ગહણેન ઉપપત્તિદેવભાવતો બ્રહ્માનોપિ ગહિતા. સિતં પાતુકરિત્વાનાતિ અત્તનો ઓવાદસ્સ મહપ્ફલતં દેવબ્રહ્મૂનઞ્ચ ગુણસમ્પત્તિં નિસ્સાય સત્થા સિતં પાત્વાકાસિ. પાતુકરોન્તો ચ ન અઞ્ઞે વિય દન્તે વિદંસેતિ, મુખાધાનં પન થોકં વિવરતિ, તત્તકેન ચ અભિભૂતદિબ્બફલિકમુત્તરસ્મિયો અવહસિતતારકાસસિમરીચિયો સુસુક્કદાઠસમ્ભવા ઘનરસ્મિયો નિક્ખમિત્વા તિક્ખત્તું સત્થુ મુખં પદક્ખિણં કરોન્તિ, તં દિસ્વા પચ્છતો ગચ્છન્તાપિ સત્થા સિતં પાત્વાકાસીતિ સઞ્જાનન્તિ.

તપેનાતિ ઇન્દ્રિયસંવરેન, ‘‘ધુતધમ્મસમાદાનેના’’તિ કેચિ. સંયમેનાતિ સીલેન. દમેનાતિ પઞ્ઞાય. બ્રહ્મચરિયેનાતિ અવસિટ્ઠસેટ્ઠચરિયાય. એતેનાતિ યથાવુત્તેન તપાદિના. બ્રાહ્મણો હોતિ બાહિતપાપભાવતો. એતન્તિ તપાદિ યથાવુત્તં. બ્રાહ્મણમુત્તમન્તિ ઉત્તમં બ્રાહ્મણં, બ્રાહ્મણેસુ વા ઉત્તમં સબ્બસેટ્ઠં, અહૂતિ વચનસેસો. બ્રાહ્મણન્તિ વા બ્રહ્મઞ્ઞમાહ, એવં ઉત્તમં બ્રહ્મઞ્ઞં, ન જચ્ચાદીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ જાતિકુલપદેસગોત્તસમ્પત્તિઆદયો અરિયભાવસ્સ કારણં, અધિસીલસિક્ખાદયો એવ પન કારણં. તેનાહ –

‘‘યથા સઙ્કારઠાનસ્મિં, ઉજ્ઝિતસ્મિં મહાપથે;

પદુમં તત્થ જાયેથ, સુચિગન્ધં મનોરમં.

‘‘એવં સઙ્કારભૂતેસુ, અન્ધભૂતે પુથુજ્જને;

અતિરોચતિ પઞ્ઞાય, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકો’’તિ. (ધ. પ. ૫૮-૫૯);

એવં થેરો તેહિ ભિક્ખૂહિ પુચ્છિતમત્થં ઇમાહિ ગાથાહિ વિસ્સજ્જેન્તો સીહનાદં નદીતિ.

સુનીતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વાદસકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.