૧૩. તેરસનિપાતો

૧. સોણકોળિવિસત્થેરગાથાવણ્ણના

તેરસનિપાતે યાહુ રટ્ઠેતિઆદિકા આયસ્મતો સોણસ્સ કોળિવિસસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનિ. અયં કિર અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે મહાવિભવો સેટ્ઠિ હુત્વા ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પસન્નમાનસો સત્થુ ચઙ્કમનટ્ઠાને સુધાય પરિકમ્મં કારેત્વા નાનાવણ્ણેહિ પુપ્ફેહિ સન્થરિત્વા ઉપરિ નાનાવિરાગવત્થેહિ વિતાનં બન્ધાપેસિ, તથા સત્થુ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ દીઘસાલં કારેત્વા નિય્યાદેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ, સિરિવડ્ઢોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું આરદ્ધવીરિયાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા, સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેન્તો સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા પણિધાનમકાસિ. સત્થાપિ તસ્સ પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા બ્યાકરિત્વા પક્કામિ.

સોપિ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો પરિનિબ્બુતે કસ્સપદસબલે અનુપ્પન્ને અમ્હાકં ભગવતિ બારાણસિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ગઙ્ગાતીરે પણ્ણસાલં કરિત્વા એકં પચ્ચેકબુદ્ધં તેમાસં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિ. પચ્ચેકબુદ્ધો વુટ્ઠવસ્સો પરિપુણ્ણપરિક્ખારો ગન્ધમાદનમેવ ગતો. સોપિ કુલપુત્તો યાવજીવં તત્થ પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચવિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં ભગવતો કાલે ચમ્પાનગરે ઉસભસેટ્ઠિસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય સેટ્ઠિસ્સ મહાભોગક્ખન્ધો અભિવડ્ઢિ. તસ્સ જાતદિવસે સકલનગરે મહાસક્કારસમ્પન્નો અહોસિ, તસ્સ પુબ્બે પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનિકરત્તકમ્બલપરિચ્ચાગેન સુવણ્ણવણ્ણો સુખુમાલતરો ચ અત્તભાવો અહોસિ, તેનસ્સ સોણોતિ નામં અકંસુ. મહતા પરિવારેન વડ્ઢતિ, તસ્સ હત્થપાદતલાનિ બન્ધુજીવકપુપ્ફવણ્ણાનિ અહેસું, સતવિહતકપ્પાસસ્સ વિય સમ્ફસ્સો પાદતલેસુ મણિકુણ્ડલાવટ્ટવણ્ણાનિ લોમાનિ જાયિંસુ. વયપ્પત્તસ્સ તસ્સ તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકે તયો પાસાદે કારેત્વા નાટકાનિ ઉપટ્ઠાપેસું. સો તત્થ મહતિં સમ્પત્તિં અનુભવન્તો દેવકુમારો વિય પટિવસતિ.

અથ અમ્હાકં સત્થરિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે રાજગહં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તે બિમ્બિસારરઞ્ઞા પક્કોસાપિતો અસીતિયા ગામિકસહસ્સેહિ સદ્ધિં રાજગહં આગતો, સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા સાસને પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા, જનસંસગ્ગપરિહરણત્થં સીતવને વસન્તો ‘‘મમ સરીરં સુખુમાલં, ન ચ સક્કા સુખેનેવ સુખં અધિગન્તું, કાયં કિલમેત્વા સમણધમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ ઠાનચઙ્કમમેવ અધિટ્ઠાય, પધાનમનુયુઞ્જન્તો પાદતલેસુ ફોટેસુ ઉટ્ઠહિતેસુપિ વેદનં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા દળ્હં વીરિયં કરોન્તો અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો, ‘‘એવં વાયમન્તોપિ અહં મગ્ગં વા ફલં વા નિબ્બત્તેતું ન સક્કોમિ, કિં મે પબ્બજ્જાય, હીનાયાવત્તિત્વા ભોગે ચ ભુઞ્જિસ્સામિ, પુઞ્ઞાનિ ચ કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા તસ્સ ચિત્તાચારં ઞત્વા તત્થ ગન્ત્વા વીણૂપમોવાદેન ઓવદિત્વા વીરિયસમતાયોજનવિધિં દસ્સેન્તો કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા ગિજ્ઝકૂટં ગતો. સોણત્થેરોપિ સત્થુ સમ્મુખા ઓવાદં લભિત્વા વીરિયસમતં યોજેત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૫.૨૫-૫૩) –

‘‘અનોમદસ્સિસ્સ મુનિનો, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

સુધાય લેપનં કત્વા, ચઙ્કમં કારયિં અહં.

‘‘નાનાવણ્ણેહિ પુપ્ફેહિ, ચઙ્કમં સન્થરિં અહં;

આકાસે વિતાનં કત્વા, ભોજયિં બુદ્ધમુત્તમં.

‘‘અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાન, અભિવાદેત્વાન સુબ્બતં;

દીઘસાલં ભગવતો, નિય્યાદેસિમહં તદા.

‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, સત્થા લોકે અનુત્તરો;

પટિગ્ગહેસિ ભગવા, અનુકમ્પાય ચક્ખુમા.

‘‘પટિગ્ગહેત્વાન સમ્બુદ્ધો, દક્ખિણેય્યો સદેવકે;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યો સો હટ્ઠેન ચિત્તેન, દીઘસાલં અદાસિ મે;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘ઇમસ્સ મચ્ચુકાલમ્હિ, પુઞ્ઞકમ્મસમઙ્ગિનો;

સહસ્સયુત્તસ્સરથો, ઉપટ્ઠિસ્સતિ તાવદે.

‘‘તેન યાનેનયં પોસો, દેવલોકં ગમિસ્સતિ;

અનુમોદિસ્સરે દેવા, સમ્પત્તે કુલસમ્ભવે.

‘‘મહારહં બ્યમ્હં સેટ્ઠં, રતનમત્તિકલેપનં;

કૂટાગારવરૂપેતં, બ્યમ્હં અજ્ઝાવસિસ્સતિ.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સતિ;

પઞ્ચવીસતિ કપ્પાનિ, દેવરાજા ભવિસ્સતિ.

‘‘સત્તસત્તતિક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ;

યસોધરસનામા તે, સબ્બેપિ એકનામકા.

‘‘દ્વે સમ્પત્તી અનુભોત્વા, વડ્ઢેત્વા પુઞ્ઞસઞ્ચયં;

અટ્ઠવીસતિકપ્પમ્હિ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.

‘‘તત્રાપિ બ્યમ્હં પવરં, વિસ્સકમ્મેન માપિતં;

દસસદ્દાવિવિત્તં તં, પુરમજ્ઝાવસિસ્સતિ.

‘‘અપરિમેય્યે ઇતો કપ્પે, ભૂમિપાલો મહિદ્ધિકો;

ઓક્કાકો નામ નામેન, રાજા રટ્ઠે ભવિસ્સતિ.

‘‘સોળસિત્થિસહસ્સાનં, સબ્બાસં પવરા ચ સા;

અભિજાતા ખત્તિયાની, નવ પુત્તે જનેસ્સતિ.

‘‘નવ પુત્તે જનેત્વાન, ખત્તિયાની મરિસ્સતિ;

તરુણી ચ પિયા કઞ્ઞા, મહેસિત્તં કરિસ્સતિ.

‘‘ઓક્કાકં તોસયિત્વાન, વરં કઞ્ઞા લભિસ્સતિ;

વરં લદ્ધાન સા કઞ્ઞા, પુત્તે પબ્બાજયિસ્સતિ.

‘‘પબ્બાજિતા ચ તે સબ્બે, ગમિસ્સન્તિ નગુત્તમં;

જાતિભેદભયા સબ્બે, ભગિનીહિ વસિસ્સરે.

‘‘એકા ચ કઞ્ઞા બ્યાધીહિ, ભવિસ્સતિ પરિક્ખતા;

મા નો જાતિ પભિજ્જીતિ, નિખણિસ્સન્તિ ખત્તિયા.

‘‘ખત્તિયો નીહરિત્વાન, તાય સદ્ધિં વસિસ્સતિ;

ભવિસ્સતિ તદા ભેદો, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો.

‘‘તેસં પજા ભવિસ્સન્તિ, કોળિયા નામ જાતિયા;

તત્થ માનુસકં ભોગં, અનુભોસ્સતિનપ્પકં.

‘‘તમ્હા કાયા ચવિત્વાન, દેવલોકં ગમિસ્સતિ;

તત્રાપિ પવરં બ્યમ્હં, લભિસ્સતિ મનોરમં.

‘‘દેવલોકા ચવિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

આગન્ત્વાન મનુસ્સત્તં, સોણો નામ ભવિસ્સતિ.

‘‘આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તો, પદહં સત્થુ સાસને;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘અનન્તદસ્સી ભગવા, ગોતમો સક્યપુઙ્ગવો;

વિસેસઞ્ઞૂ મહાવીરો, અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસ્સતિ.

‘‘વુટ્ઠમ્હિ દેવે ચતુરઙ્ગુલમ્હિ, તિણે અનિલેરિતઅઙ્ગણમ્હિ;

ઠત્વાન યોગસ્સ પયુત્તતાદિનો, તતોત્તરિં પારમતા ન વિજ્જતિ.

‘‘ઉત્તમે દમથે દન્તો, ચિત્તં મે સુપણીહિતં;

ભારો મે ઓહિતો સબ્બો, નિબ્બુતોમ્હિ અનાસવો.

‘‘અઙ્ગીરસો મહાનાગો, અભિજાતોવ કેસરી;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન અઞ્ઞાબ્યાકરણવસેન ચ –

૬૩૨. ‘‘યાહુ રટ્ઠે સમુક્કટ્ઠો, રઞ્ઞો અઙ્ગસ્સ પદ્ધગૂ;

સ્વાજ્જ ધમ્મેસુ ઉક્કટ્ઠો, સોણો દુક્ખસ્સ પારગૂ.

૬૩૩. ‘‘પઞ્ચ છિન્દે પઞ્ચ જહે, પઞ્ચ ચુત્તરિ ભાવયે;

પઞ્ચસઙ્ગાતિગો ભિક્ખુ, ઓઘતિણ્ણોતિ વુચ્ચતિ.

૬૩૪. ‘‘ઉન્નળસ્સ પમત્તસ્સ, બાહિરાસસ્સ ભિક્ખુનો;

સીલં સમાધિ પઞ્ઞા ચ, પારિપૂરિં ન ગચ્છતિ.

૬૩૫. ‘‘યઞ્હિ કિચ્ચં અપવિદ્ધં, અકિચ્ચં પન કરીયતિ;

ઉન્નળાનં પમત્તાનં, તેસં વડ્ઢન્તિ આસવા.

૬૩૬. ‘‘યેસઞ્ચ સુસમારદ્ધા, નિચ્ચં કાયગતા સતિ;

અકિચ્ચં તે ન સેવન્તિ, કિચ્ચે સાતચ્ચકારિનો;

સતાનં સમ્પજાનાનં, અત્થં ગચ્છન્તિ આસવા.

૬૩૭. ‘‘ઉજુમગ્ગમ્હિ અક્ખાતે, ગચ્છથ મા નિવત્તથ;

અત્તના ચોદયત્તાનં, નિબ્બાનમભિહારયે.

૬૩૮. ‘‘અચ્ચારદ્ધમ્હિ વીરિયમ્હિ, સત્થા લોકે અનુત્તરો;

વીણોપમં કરિત્વા મે, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા;

તસ્સાહં વચનં સુત્વા, વિહાસિં સાસને રતો.

૬૩૯. ‘‘સમથં પટિપાદેસિં, ઉત્તમત્થસ્સ પત્તિયા;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

૬૪૦. ‘‘નેક્ખમ્મે અધિમુત્તસ્સ, પવિવેકઞ્ચ ચેતસો;

અબ્યાબજ્ઝાધિમુત્તસ્સ, ઉપાદાનક્ખયસ્સ ચ.

૬૪૧. ‘‘તણ્હક્ખયાધિમુત્તસ્સ, અસમ્મોહઞ્ચ ચેતસો;

દિસ્વા આયતનુપ્પાદં, સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ.

૬૪૨. ‘‘તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

કતસ્સ પતિચયો નત્થિ, કરણીયં ન વિજ્જતિ.

૬૪૩. ‘‘સેલો યથા એકઘનો, વાતેન ન સમીરતિ;

એવં રૂપા રસા સદ્દા, ગન્ધા ફસ્સા ચ કેવલા.

૬૪૪. ‘‘ઇટ્ઠા ધમ્મા અનિટ્ઠા ચ, નપ્પવેધેન્તિ તાદિનો;

ઠિતં ચિત્તં વિસઞ્ઞુત્તં, વયઞ્ચસ્સાનુપસ્સતી’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ યાહુ રટ્ઠે સમુક્કટ્ઠોતિ યો અહુ અહોસિ અઙ્ગરટ્ઠે અસીતિયા ગામિકસહસ્સેહિ ભોગસમ્પત્તિયા ઇસ્સરિયસમ્પત્તિયા ચ સમ્મા અતિવિય ઉક્કટ્ઠો સેટ્ઠો. રઞ્ઞો અઙ્ગસ્સ પદ્ધગૂતિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ પરિસાય રઞ્જનટ્ઠેન રઞ્ઞો અઙ્ગાધિપતિનો બિમ્બિસારસ્સ પરિવારભૂતો ગહપતિવિસેસો તસ્સ રટ્ઠે કુટુમ્બિકો અહૂતિ યોજેતબ્બં. સ્વાજ્જ ધમ્મેસુ ઉક્કટ્ઠોતિ સો સોણો અજ્જેતરહિ લોકુત્તરધમ્મેસુ ઉક્કટ્ઠો જાતો, ગિહિકાલેપિ કેહિચિ ઉક્કટ્ઠોયેવ હુત્વા ઇદાનિ પબ્બજિતકાલેપિ ઉક્કટ્ઠોયેવ હોતીતિ અત્તાનમેવ પરં વિય દસ્સેતિ. દુક્ખસ્સ પારગૂતિ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ પારં પરિયન્તં ગતો, એતેન ધમ્મેસુ ઉક્કટ્ઠોતિ અવિસેસેન વુત્તં ઉક્કટ્ઠભાવં વિસેસેતિ અરહત્તાધિગમદીપનતો.

ઇદાનિ યાય પટિપત્તિયા દુક્ખપારગૂ જાતો, અઞ્ઞાપદેસેન તં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચ છિન્દે’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – અપાયકામસુગતિસમ્પાપકાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પુરિસો સત્થેન પાદે બદ્ધરજ્જુકં વિય હેટ્ઠિમેન મગ્ગત્તયેન છિન્દેય્ય, રૂપારૂપભવસમ્પાપકાનિ પઞ્ચ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પુરિસો ગીવાય બદ્ધરજ્જુકં વિય અગ્ગમગ્ગેન જહેય્ય, છિન્દેય્ય, તેસં પન ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનં પહાનાય પઞ્ચ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ ઉત્તરિ ભાવયે ભાવેય્ય. એવંભૂતો પન ભિક્ખુ રાગસઙ્ગો દોસમોહમાનદિટ્ઠિસઙ્ગોતિ પઞ્ચન્નં સઙ્ગાનં અતિક્કમનેન પઞ્ચસઙ્ગાતિગો હુત્વા, કામોઘો, ભવોઘો, દિટ્ઠોઘો, અવિજ્જોઘોતિ ચતુન્નં ઓઘાનં તિણ્ણત્તા ઓઘતિણ્ણોતિ વુચ્ચતિ.

અયઞ્ચ ઓઘતરણપટિપત્તિસીલાદીનં પારિપૂરિયાવ હોતિ, સીલાદયો ચ માનાદિપ્પહાનેન પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉન્નળસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ઉન્નળસ્સાતિ ઉગ્ગતતુચ્છમાનસ્સ. માનો હિ ઉન્નમનાકારવુત્તિયા તુચ્છભાવેન નળો વિયાતિ ‘‘નળો’’તિ વુચ્ચતિ. પમત્તસ્સાતિ સતિવોસ્સગ્ગેન પમાદં આપન્નસ્સ. બાહિરાસસ્સાતિ બાહિરેસુ આયતનેસુ આસાવતો, કામેસુ અવીતરાગસ્સાતિ અત્થો. સીલં સમાધિ પઞ્ઞા ચ, પારિપૂરિં ન ગચ્છતીતિ તસ્સ સીલાદીનં પટિપક્ખસેવિનો લોકિયોપિ તાવ સીલાદિગુણો પારિપૂરિં ન ગચ્છતિ, પગેવ લોકુત્તરો.

તત્થ કારણમાહ ‘‘યઞ્હિ કિચ્ચ’’ન્તિઆદિના. ભિક્ખુનો હિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય અપરિમાણસીલક્ખન્ધગોપનં અરઞ્ઞવાસો ધુતઙ્ગપરિહરણં ભાવનારામતાતિ એવમાદિ કિચ્ચં નામ. યેહિ પન ઇદં યથાવુત્તં અત્તનો કિચ્ચં, તં અપવિદ્ધં અકરણેન છડ્ડિતં. અકિચ્ચન્તિ પત્તમણ્ડનં ચીવરકાયબન્ધનઅંસબદ્ધછત્તુપાહનતાલવણ્ટધમ્મકરણમણ્ડનન્તિ એવમાદિ પરિક્ખારમણ્ડનં પચ્ચયબાહુલિયન્તિ એવમાદિ ભિક્ખુનો અકિચ્ચં નામ, તં કયિરતિ, તેસં માનનળં ઉક્ખિપિત્વા ચરણેન ઉન્નળાનં સતિવોસ્સગ્ગેન પમત્તાનં ચત્તારોપિ આસવા વડ્ઢન્તિ.

યેસં પન પઞ્ઞાદિગુણો વડ્ઢતિ, તે દસ્સેતું ‘‘યેસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ પગ્ગહિતા. કાયગતા સતીતિ, કાયાનુપસ્સનાભાવના. અકિચ્ચં તેતિ તે એતં પત્તમણ્ડનાદિઅકિચ્ચં. ન સેવન્તીતિ ન કરોન્તિ. કિચ્ચેતિ, પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય કત્તબ્બે અપરિમાણસીલક્ખન્ધગોપનાદિકે. સાતચ્ચકારિનોતિ સતતકારિનો તેસં સતિયા અવિપ્પવાસેન સતાનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં, સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં, ગોચરસમ્પજઞ્ઞં, અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ ચતૂહિ સમ્પજઞ્ઞેહિ સમ્પજાનાનં, ચત્તારોપિ આસવા અત્થં ગચ્છન્તિ પરિક્ખયં અભાવં ગચ્છન્તીતિ અત્થો.

ઇદાનિ અત્તનો સન્તિકે ઠિતભિક્ખૂનં ઓવાદં દેન્તો ‘‘ઉજુમગ્ગમ્હી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ઉજુમગ્ગમ્હિ અક્ખાતેતિ અન્તદ્વયપરિવજ્જનેન કાયવઙ્કાદિપ્પહાનેન ચ ઉજુકે મજ્ઝિમપટિપદાભૂતે અરિયમગ્ગે સત્થારા ભાસિતે. ગચ્છથાતિ પટિપજ્જથ. મા નિવત્તથાતિ અન્તરા વોસાનં માપજ્જથ. અત્તના ચોદયત્તાનન્તિ ઇધ અત્થકામો કુલપુત્તો અપાયભયપચ્ચવેક્ખણાદિના અત્તનાવ અત્તાનં ચોદેન્તો. નિબ્બાનમભિહારયેતિ, અત્તાનં નિબ્બાનં અભિહરેય્ય ઉપનેય્ય, યથા નં સચ્છિકરોતિ, તથા પટિપજ્જેય્યાતિ અત્થો.

ઇદાનિ મયાપિ એવમેવ પટિપન્નન્તિ, અત્તનો પટિપત્તિં દસ્સેતું ‘‘અચ્ચારદ્ધમ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. અચ્ચારદ્ધમ્હિ વીરિયમ્હીતિ વિપસ્સનં ભાવેન્તેન મયા સમાધિના વીરિયં સમરસં અકત્વા અતિવિય વીરિયે પગ્ગહિતે. અચ્ચારદ્ધવીરિયતા ચસ્સ હેટ્ઠા વુત્તાયેવ. વીણોપમં કરિત્વા મેતિ આયસ્મતો સોણસ્સ ‘‘યે ખો કેચિ ભગવતો સાવકા આરદ્ધવીરિયા વિહરન્તિ. અહં તેસં અઞ્ઞતરો, અથ ચ પન મે નાનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, તસ્માહં વિબ્ભમિસ્સામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને સત્થા ઇદ્ધિયા તસ્સ સમ્મુખે અત્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘કસ્મા ત્વં, સોણ, ‘વિબ્ભમિસ્સામી’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ, કુસલો ત્વં પુબ્બે અગારિયભૂતો વીણાય તન્તિસ્સરે’’તિ પુચ્છિત્વા તેન ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ? યદા તે વીણાય તન્તિયો અચ્ચાયતા હોન્તિ, અપિ નુ તે વીણા તસ્મિં સમયે સરવતી વા હોતિ કમ્મઞ્ઞા વાતિ? નો હેતં, ભન્તે! તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ, યદા તે વીણાય તન્તિયો અતિસિથિલા હોન્તિ, અપિ નુ તે વીણા તસ્મિં સમયે સરવતી વા હોતિ કમ્મઞ્ઞા વાતિ? નો હેતં, ભન્તે. તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ, યદા પન તે વીણાય તન્તિયો નેવ અચ્ચાયતા હોન્તિ, નાતિસિથિલા સમે ગુણે પતિટ્ઠિતા, અપિ નુ તે વીણા તસ્મિં સમયે સરવતી વા હોતિ કમ્મઞ્ઞા વાતિ? એવં, ભન્તે. એવમેવ ખો, સોણ, અચ્ચારદ્ધવીરિયં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તતિ, અતિલીનવીરિયં કોસજ્જાય સંવત્તતિ, તસ્માતિહ ત્વં, સોણ, વીરિયસમતં અધિટ્ઠહ, ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતં પટિવિજ્ઝા’’તિ એવં વીણં ઉપમં કત્વા પવત્તિતેન વીણોપમોવાદેન મય્હં ધમ્મં દેસેસિ. તસ્સાહં વચનં સુત્વાતિ તસ્સ ભગવતો વચનં વીણોપમોવાદં સુત્વા અન્તરા ઉપ્પન્નં વિબ્ભમિતુકામતં પહાય સત્થુ સાસને રતો અભિરતો વિહરિં.

વિહરન્તો ચ સમથં પટિપાદેસિં વીરિયસમતં યોજેન્તો સદ્ધાપઞ્ઞાનં વિય સમાધિવીરિયાનં સમરસતં ઉપ્પાદેન્તો ઝાનાધિટ્ઠાનં વિપસ્સનાસમાધિં સમ્પાદેસિં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેસિં. તત્થ પયોજનં આહ ‘‘ઉત્તમત્થસ્સ પત્તિયા’’તિ. ઉત્તમત્થસ્સ પત્તિયાતિ અરહત્તાધિગમાયાતિ અત્થો.

ઇદાનિ યથા પટિપન્નસ્સ સમથવિપસ્સના સમ્પજ્જિંસુ, તં અઞ્ઞાપદેસેન દસ્સેન્તો ‘‘નેક્ખમ્મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ નેક્ખમ્મેતિ પબ્બજ્જાદિકે કામનિસ્સરણે. અધિમુત્તસ્સાતિ તત્થ નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન યુત્તપ્પયુત્તસ્સ, પઠમં તાવ પબ્બજ્જાભિમુખો હુત્વા કામે પહાય પબ્બજિત્વા ચ સીલવિસોધનં અરઞ્ઞવાસો ધુતઙ્ગપરિહરણં ભાવનાભિયોગોતિ એવમાદીસુ અનવજ્જધમ્મેસુ યુત્તપ્પયુત્તસ્સાતિ અત્થો. પવિવેકઞ્ચ ચેતસોતિ ચેતસો પવિવેકઞ્ચ અધિમુત્તસ્સ એવં નેક્ખમ્માધિમુત્તસ્સ સતો ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનં નિબ્બત્તનેન વિવેકે યુત્તસ્સ પયુત્તસ્સ. અબ્યાબજ્ઝાધિમુત્તસ્સાતિ અબ્યાબજ્ઝે નિદુક્ખતાય અધિમુત્તસ્સ ઝાનસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા સમથસુખે યુત્તપ્પયુત્તસ્સ. ઉપાદાનક્ખયસ્સ ચાતિ ચતુન્નમ્પિ ઉપાદાનાનં ખયન્તે અરહત્તે અધિમુત્તસ્સ. ભુમ્મત્થે હિ એતં સામિવચનં. તં યથાધિગતં ઝાનં પાદકં કત્વા અરહત્તાધિગમાય વિપસ્સનં અનુયુઞ્જન્તસ્સાતિ અત્થો.

તણ્હક્ખયાધિમુત્તસ્સાતિ તણ્હા ખીયતિ એત્થાતિ તણ્હક્ખયો, નિબ્બાનં, તસ્મિં અધિમુત્તસ્સ ઉપાદિં ભયતો, અનુપાદિઞ્ચ ખેમતો દસ્સનેન નિરોધે નિન્નપોણપબ્ભારસ્સ. અસમ્મોહઞ્ચ ચેતસોતિ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞવસેન ચિત્તસ્સ અસમ્મોહપવત્તિં સમ્મોહસમુચ્છિન્દનેન વા ચિત્તસ્સ અસમ્મોહભૂતં અરિયમગ્ગં અધિમુત્તસ્સ. દિસ્વા આયતનુપ્પાદન્તિ ચક્ખાદીનં આયતનાનં યથાસકપચ્ચયેહિ ખણે ખણે ઉપ્પાદં, તપ્પટિપક્ખતો નિરોધઞ્ચ વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય દિસ્વા દસ્સનહેતુ સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ સમ્મા હેતુના ઞાયેન મગ્ગપટિપાટિયા સબ્બાસવતો ચિત્તં વિમુચ્ચતિ.

‘‘તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સા’’તિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – તસ્સ વુત્તનયેન સમ્મદેવ સબ્બસંકિલેસતો વિમુત્તસ્સ, તતો એવ અચ્ચન્તુપસમેન સન્તચિત્તસ્સ ખીણાસવભિક્ખુનો કતસ્સ કુસલસ્સ અકુસલસ્સ વા ઉપચયો નત્થિ મગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાતિતત્તા, પરિઞ્ઞાદિભેદં કરણીયં ન વિજ્જતિ કતકિચ્ચત્તા. એવં ભૂતસ્સ યથા એકઘનો સેલો પબ્બતો પકતિવાતેન ન સમીરતિ ન સંકમ્પતિ, એવં ઇટ્ઠા ચ અનિટ્ઠા ચ રૂપાદયો આરમ્મણધમ્મા તાદિનો તાદિભાવપ્પત્તસ્સ ઠિતં અનેજં પહીનસબ્બસોકતાય વિસંયુત્તં ચિત્તં નપ્પવેધન્તિ ન ચાલેન્તિ. અસ્સ ચ આરમ્મણધમ્મસ્સ કાલેન કાલં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વિપસ્સન્તો વયં નિરોધં ખણે ખણે ભિજ્જનસભાવં અનુપસ્સતીતિ અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

સોણકોળિવિસત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તેરસનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.