૧૪. ચુદ્દસકનિપાતો

૧. ખદિરવનિયરેવતત્થેરગાથાવણ્ણના

ચુદ્દસકનિપાતે યદા અહન્તિઆદિકા આયસ્મતો ખદિરવનિયરેવતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? કામઞ્ચિમસ્સ થેરસ્સ ગાથા હેટ્ઠા એકકનિપાતે (થેરગા. અટ્ઠ. ૧. ખદિરવનિયત્થેરગાથાવણ્ણના) આગતા. તત્થ પનસ્સ અત્તનો ભાગિનેય્યેસુ સતિજનનમત્તં દસ્સિતન્તિ તસ્સા એકકનિપાતે સઙ્ગહો કતો. ઇમા પન થેરસ્સ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય યાવ પરિનિબ્બાના પટિપત્તિપકાસિતા ગાથા ઇમસ્મિં ચુદ્દસકનિપાતે સઙ્ગહં આરોપિતા. તત્થ અટ્ઠુપ્પત્તિ હેટ્ઠા વુત્તાયેવ. અયં પન વિસેસો – થેરો કિર અરહત્તં પત્વા કાલેન કાલં સત્થુ ધમ્મસેનાપતિપ્પભૂતીનં મહાથેરાનઞ્ચ ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા કતિપાહમેવ તત્થ વસિત્વા ખદિરવનમેવ પચ્ચાગન્ત્વા ફલસમાપત્તિસુખેન બ્રહ્મવિહારેહિ ચ વીતિનામેતિ. એવં ગચ્છન્તે કાલે જિણ્ણો વુડ્ઢો વયો અનુપ્પત્તો અહોસિ. સો એકદિવસં બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે સાવત્થિયા અવિદૂરે અરઞ્ઞે વસિ. તેન ચ સમયેન ચોરા નગરે કતકમ્મા આરક્ખમનુસ્સેહિ અનુબન્ધા પલાયન્તા થેરસ્સ સમીપે ગહિતભણ્ડં છડ્ડેત્વા પલાયિંસુ. મનુસ્સા અનુધાવન્તા થેરસ્સ સમીપે ભણ્ડં દિસ્વા થેરં બન્ધિત્વા ‘‘ચોરો’’તિ સઞ્ઞાય ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું, ‘‘અયં, દેવ, ચોરો’’તિ. રાજા થેરં મુઞ્ચાપેત્વા, ‘‘કિં, ભન્તે, તુમ્હેહિ ઇદં ચોરિકકમ્મં કતં વા, નો વા’’તિ પુચ્છિ. થેરો કિઞ્ચાપિ જાતિતો પટ્ઠાય અત્તના તાદિસં ન કતપુબ્બં, તં પબ્બજિતતો પટ્ઠાય પન અકતભાવસ્સ, સબ્બસો કિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તા તાદિસસ્સ કરણે અભબ્બતાય પકાસનત્થં સમીપે ઠિતાનં ભિક્ખૂનં રઞ્ઞો ચ ધમ્મં દેસેન્તો –

૬૪૫. ‘‘યદા અહં પબ્બજિતો, અગારસ્માનગારિયં;

નાભિજાનામિ સઙ્કપ્પં, અનરિયં દોસસંહિતં.

૬૪૬. ‘‘‘ઇમે હઞ્ઞન્તુ વજ્ઝન્તુ, દુક્ખં પપ્પોન્તુ પાણિનો’;

સઙ્કપ્પં નાભિજાનામિ, ઇમસ્મિં દીઘમન્તરે.

૬૪૭. ‘‘મેત્તઞ્ચ અભિજાનામિ, અપ્પમાણં સુભાવિતં;

અનુપુબ્બં પરિચિતં, યથા બુદ્ધેન દેસિતં.

૬૪૮. ‘‘સબ્બમિત્તો સબ્બસખો, સબ્બભૂતાનુકમ્પકો;

મેત્તચિત્તઞ્ચ ભાવેમિ, અબ્યાપજ્જરતો સદા.

૬૪૯. ‘‘અસંહીરં અસંકુપ્પં, ચિત્તં આમોદયામહં;

બ્રહ્મવિહારં ભાવેમિ, અકાપુરિસસેવિતં.

૬૫૦. ‘‘અવિતક્કં સમાપન્નો, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકો;

અરિયેન તુણ્હીભાવેન, ઉપેતો હોતિ તાવદે.

૬૫૧. ‘‘યથાપિ પબ્બતો સેલો, અચલો સુપ્પતિટ્ઠિતો;

એવં મોહક્ખયા ભિક્ખુ, પબ્બતોવ ન વેધતિ.

૬૫૨. ‘‘અનઙ્ગણસ્સ પોસસ્સ, નિચ્ચં સુચિગવેસિનો;

વાલગ્ગમત્તં પાપસ્સ, અબ્ભમત્તંવ ખાયતિ.

૬૫૩. ‘‘નગરં યથા પચ્ચન્તં, ગુત્તં સન્તરબાહિરં;

એવં ગોપેથ અત્તાનં, ખણો વો મા ઉપચ્ચગા.

૬૫૪. ‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા.

૬૫૫. ‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, સમ્પજાનો પતિસ્સતો.

૬૫૬. ‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં;

ઓહિતો ગરુકો ભારો, ભવનેત્તિ સમૂહતા.

૬૫૭. ‘‘યસ્સ ચત્થાય પબ્બજિતો, અગારસ્માનગારિયં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો.

૬૫૮. ‘‘સમ્પાદેથપ્પમાદેન, એસા મે અનુસાસની;

હન્દાહં પરિનિબ્બિસ્સં વિપ્પમુત્તોમ્હિ સબ્બધી’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થાયં અપુબ્બપદવણ્ણના ઇમસ્મિં દીઘમન્તરેતિ, યદા અહં પબ્બજિતોમ્હિ, તતો પટ્ઠાય અયઞ્ચ મે ચરિમકાલો, એતસ્મિં દીઘમન્તરે કાલે ‘‘ઇદં મય્હં હોતૂ’’તિ અભિજ્ઝાવસેન વા, ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તૂ’’તિઆદિના બ્યાપાદવસેન વા અનરિયં દોસસંહિતં સઙ્કપ્પં નાભિજાનામીતિ યોજના.

મેત્તઞ્ચ અભિજાનામીતિ, મિજ્જતિ સિનિય્હતિ એતાયાતિ મેત્તા, અબ્યાપાદો. મેત્તા એતિસ્સા અત્થીતિ મેત્તા, મેત્તાભાવના મેત્તાબ્રહ્મવિહારો, તં મેત્તં. ચ-સદ્દેન કરુણં મુદિતં ઉપેક્ખઞ્ચાતિ ઇતરબ્રહ્મવિહારે સઙ્ગણ્હાતિ. અભિજાનામીતિ, અભિમુખતો જાનામિ. અધિગતઞ્હિ ઝાનં પચ્ચવેક્ખતો પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ અભિમુખં હોતિ. કીદિસન્તિ આહ ‘‘અપ્પમાણ’’ન્તિઆદિ. તઞ્હિ યથા બુદ્ધેન ભગવતા દેસિતં, તથા અનોદિસ્સકફરણવસેન અપરિમાણસત્તારમ્મણતાય અપ્પમાણં. પગુણબલવભાવાપાદનેન સુટ્ઠુ ભાવિતત્તા સુભાવિતં. પઠમં મેત્તા, તતો કરુણા, તતો મુદિતા, પચ્છા ઉપેક્ખાતિ એવં અનુપુબ્બં અનુક્કમેન પરિચિતં આસેવિતં, બહુલીકતં અભિજાનામીતિ યોજના.

સબ્બેસં સત્તાનં મિત્તો, સબ્બે વા તે મય્હં મિત્તાતિ સબ્બમિત્તો. મેત્તઞ્હિ ભાવેન્તો સત્તાનં પિયો હોતિ. સબ્બસખોતિ, એત્થાપિ એસેવ નયો. સબ્બભૂતાનુકમ્પકોતિ, સબ્બસત્તાનં અનુગ્ગણ્હનકો. મેત્તચિત્તઞ્ચ ભાવેમીતિ, મેત્તાય સહિતં સમ્પયુત્તં ચિત્તં વિસેસતો ભાવેમિ, વડ્ઢેમિ, પકાસેમિ વા અકથેન્તેપિ ભાવનાય ઉક્કંસગતભાવતો. ‘‘મેત્તં ચિત્તઞ્ચ ભાવેમી’’તિ વા પાઠો. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયોવ. અબ્યાપજ્જરતોતિ, અબ્યાપજ્જે સત્તાનં હિતૂપસંહારે અભિરતો. સદાતિ, સબ્બકાલં, તેન તત્થ સાતચ્ચકિરિયં દસ્સેતિ.

અસંહીરન્તિ ન સંહીરં, આસન્નપચ્ચત્થિકેન રાગેન અનાકડ્ઢનિયં. અસંકુપ્પન્તિ ન કુપ્પં, દૂરપચ્ચત્થિકેન બ્યાપાદેન અકોપિયં, એવંભૂતં કત્વા મમ મેત્તચિત્તં આમોદયામિ અભિપ્પમોદયામિ બ્રહ્મવિહારં ભાવેમિ. અકાપુરિસસેવિતન્તિ, કાપુરિસેહિ નીચજનેહિ અસેવિતં, અકાપુરિસેહિ વા અરિયેહિ બુદ્ધાદીહિ સેવિતં બ્રહ્મં સેટ્ઠં નિદ્દોસં મેત્તાદિવિહારં ભાવેમિ વડ્ઢેમીતિ અત્થો.

એવં અત્તુદ્દેસવસેન પઞ્ચહિ ગાથાહિ અત્તનો પટિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તં અઞ્ઞાપદેસેન દસ્સેન્તો ‘‘અવિતક્ક’’ન્તિઆદિના ચતસ્સો ગાથા અભાસિ. તત્થ અવિતક્કં સમાપન્નોતિ, વિતક્કવિરહિતં દુતિયાદિઝાનં સમાપન્નો, એતેન થેરો બ્રહ્મવિહારભાવનાય અઞ્ઞાપદેસેન અત્તના દુતિયાદિઝાનાધિગમમાહ. યસ્મા પનાયં થેરો તમેવ ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા એકાસનેનેવ અરહત્તં ગણ્હિ, તસ્મા તમત્થં અઞ્ઞાપદેસેનેવ દસ્સેન્તો ‘‘અવિતક્કં સમાપન્નો’’તિ વત્વા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકો. અરિયેન તુણ્હીભાવેન, ઉપેતો હોતિ તાવદે’’તિ આહ. તત્થ વચીસઙ્ખારાભાવતો અવિતક્કાવિચારા સમાપત્તિ ‘‘અરિયો તુણ્હીભાવો’’તિ વદન્તિ. ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીયં ધમ્મી વા કથા અરિયો વા તુણ્હીભાવો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૩) પન વચનતો યા કાચિ સમાપત્તિ અરિયો તુણ્હીભાવો નામ. ઇધ પન ચતુત્થજ્ઝાનિકા અગ્ગફલસમાપત્તિ અધિપ્પેતા.

ઇદાનિ તસ્સાધિગતત્તા લોકધમ્મેહિ અકમ્પનીયતં ઉપમાય પકાસેન્તો ‘‘યથાપિ પબ્બતો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ યથાપિ પબ્બતો સેલોતિ, યથા સિલામયો એકઘનસેલો પબ્બતો, ન પંસુપબ્બતો ન મિસ્સકપબ્બતોતિ અત્થો. અચલો સુપ્પતિટ્ઠિતોતિ, સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતમૂલો પકતિવાતેહિ અચલો અકમ્પનીયો હોતિ, તસ્મા અરહત્તં નિબ્બાનઞ્ચ એવં મોહક્ખયા ભિક્ખુ, પબ્બતોવ ન વેધતીતિ મોહસ્સ અનવસેસપ્પહાના, મોહમૂલકત્તા ચ સબ્બાકુસલાનં પહીનસબ્બાકુસલો ભિક્ખુ યથા સો પબ્બતો પકતિવાતેહિ, એવં લોકધમ્મેહિ ન વેધતિ ન કમ્પતિ, મોહક્ખયોતિ વા યસ્મા અરહત્તં નિબ્બાનઞ્ચ વુચ્ચતિ, તસ્મા મોહક્ખયાતિ મોહક્ખયસ્સ હેતુ નિબ્બાનસ્સ અરહત્તસ્સ ચ અધિગતત્તા ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતો અસમાપન્નકાલેપિ પબ્બતો વિય ન વેધતિ, પગેવ સમાપન્નકાલેતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ પાપં નામેતં અસુચિસીલો એવ સમાચરતિ, ન ચ સુચિસીલો, સુચિસીલસ્સ પન તં અણુમત્તમ્પિ ભારિયં હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનઙ્ગણસ્સા’’તિઆદિગાથમાહ. તસ્સત્થો – રાગાદિઅઙ્ગણાભાવતો અનઙ્ગણસ્સ સબ્બકાલં સુચિઅનવજ્જધમ્મે એવ ગવેસન્તસ્સ સપ્પુરિસસ્સ વાલગ્ગમત્તં કેસગ્ગમત્તં પાપસ્સ લેસમત્તમ્પિ સકલં લોકધાતું ફરિત્વા ઠિતં અબ્ભમત્તં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ન એવરૂપે કમ્મે માદિસા આસઙ્કિતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

યસ્મા નિક્કિલેસેસુપિ અન્ધબાલા એવરૂપે અપવાદે સમુટ્ઠાપેન્તિ, તસ્મા અત્થકામેહિ સક્કચ્ચં અત્તા રક્ખિતબ્બોતિ ઓવાદં દેન્તો ‘‘નગરં યથા’’તિઆદિગાથમાહ. તસ્સત્થો – યથા પન પચ્ચન્તનગરવાસીહિ મનુસ્સેહિ પચ્ચન્તં નગરં દ્વારપાકારાદીનિ થિરાનિ કરોન્તેહિ સઅન્તરં, ઉદ્દાપપરિખાદીનિ થિરાનિ કરોન્તેહિ સબાહિરન્તિ સન્તરબાહિરં ગુત્તં કરીયતિ, એવં તુમ્હેહિપિ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા અજ્ઝત્તિકાનિ છ દ્વારાનિ પિદહિત્વા દ્વારરક્ખિતં સતિં અવિસ્સજ્જેત્વા યથા ગય્હમાનાનિ બાહિરાનિ છ આયતનાનિ અજ્ઝત્તિકાનિ ઉપઘાતાય સંવત્તન્તિ, તથા અગ્ગહણેન તાનિપિ થિરાનિ કત્વા તેસં અપ્પવેસાય દ્વારરક્ખિતં સતિં અપ્પહાય વિચરન્તા અત્તાનં ગોપેથ. કસ્મા? ખણો વો મા ઉપચ્ચગા. યો હિ એવં અત્તાનં ન ગોપેતિ, તં પુગ્ગલં બુદ્ધુપ્પાદક્ખણો, મનુસ્સત્તભાવક્ખણો, મજ્ઝિમદેસે ઉપ્પત્તિક્ખણો, સમ્માદિટ્ઠિયા પટિલદ્ધક્ખણો, છન્નં આયતનાનં અવેકલ્લક્ખણોતિ સબ્બોપિ અયં ખણો અતિક્કમતિ, સો ખણો તુમ્હે મા અતિક્કમતૂતિ.

એવં થેરો ઇમાય ગાથાય સરાજિકં પરિસં ભિક્ખૂ ચ ઓવદિત્વા પુન મરણે જીવિતે ચ અત્તનો સમચિત્તતં કતકિચ્ચતઞ્ચ પકાસેન્તો ‘‘નાભિનન્દામિ મરણ’’ન્તિઆદિમાહ. તં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૬૦૭).

એવં પન વત્વા અત્તનો પરિનિબ્બાનકાલં ઉપટ્ઠિતં દિસ્વા સઙ્ખેપેનેવ નેસં ઓવાદં દત્વા પરિનિબ્બાનં પવેદેન્તો ઓસાનગાથમાહ. તત્થ સમ્પાદેથપ્પમાદેનાતિ સમ્પાદેતબ્બં દાનસીલાદિં અપ્પમાદેન સમ્પાદેથ, દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપભેદે ગહટ્ઠવત્તે સીલાનુરક્ખણે સમથઅનુયોગે વિપસ્સનાભાવનાય ચ અપ્પમત્તા હોથ. એસા મે અનુસાસનીતિ દાનસીલાદીસુ ન પમજ્જથાતિ એસા મમ અનુસિટ્ઠિ ઓવાદો.

એવં સિખાપત્તં પરહિતપટિપત્તિં દીપેત્વા અત્તહિતપટિપત્તિયાપિ મત્થકં ગણ્હન્તો ‘‘હન્દાહં પરિનિબ્બિસ્સં, વિપ્પમુત્તોમ્હિ સબ્બધી’’તિ આહ. તત્થ વિપ્પમુત્તોમ્હિ સબ્બધીતિ સબ્બસો કિલેસેહિ ભવેહિ ચ વિપ્પમુત્તો અમ્હિ, તસ્મા એકંસેન પરિનિબ્બાયિસ્સામીતિ.

એવં પન વત્વા આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસિન્નો તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા પજ્જલન્તો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ.

ખદિરવનિયરેવતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગોદત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

યથાપિ ભદ્દોતિઆદિકા આયસ્મતો ગોદત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સત્થવાહકુલે નિબ્બત્તો. ગોદત્તોતિ નામેન વયપ્પત્તો પિતરિ કાલઙ્કતે કુટુમ્બં સણ્ઠપેન્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભણ્ડં આદાય અપરાપરં સઞ્ચરિત્વા વાણિજ્જેન જીવિકં કપ્પેતિ યથાવિભવં પુઞ્ઞાનિપિ કરોતિ. સો એકદિવસં અન્તરામગ્ગે ધુરે યુત્તગોણે વહિતું અસક્કોન્તે પતિતે મનુસ્સેસુ તં વુટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તેસુ સયમેવ ગન્ત્વા તં નઙ્ગુટ્ઠે ગાળ્હં વિજ્ઝિ. ગોણો ‘‘અયં અસપ્પુરિસો મમ બલાબલં અજાનન્તો ગાળ્હં વિજ્ઝતી’’તિ કુદ્ધો મનુસ્સવાચાય, ‘‘ભો ગોદત્ત, અહં એત્તકં કાલં અત્તનો બલં અનિગુહન્તો તુય્હં ભારં વહિં, અજ્જ પન અસમત્થભાવેન પતિતં મં અતિવિય બાધસિ, હોતુ, ઇતો ચવિત્વા નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને તં બાધેતું સમત્થો પટિસત્તુ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનાનુરૂપેન અક્કોસિ. તં સુત્વા ગોદત્તો ‘‘એવં નામ સત્તે બાધેત્વા કિં ઇમાય જીવિકાયા’’તિ સંવેગજાતો સબ્બં વિભવં પહાય અઞ્ઞતરસ્સ મહાથેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા સમાપત્તિસુખેન વીતિનામેન્તો એકદિવસં અત્તનો સન્તિકં ઉપગતાનં ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અરિયગણાનં લોકધમ્મે આરબ્ભ ધમ્મં કથેન્તો –

૬૫૯. ‘‘યથાપિ ભદ્દો આજઞ્ઞો, ધુરે યુત્તો ધુરસ્સહો;

મથિતો અતિભારેન, સંયુગં નાતિવત્તતિ.

૬૬૦. ‘‘એવં પઞ્ઞાય યે તિત્તા, સમુદ્દો વારિના યથા;

ન પરે અતિમઞ્ઞન્તિ, અરિયધમ્મોવ પાણિનં.

૬૬૧. ‘‘કાલે કાલવસં પત્તા, ભવાભવવસં ગતા;

નરા દુક્ખં નિગચ્છન્તિ, તેધ સોચન્તિ માણવા.

૬૬૨. ‘‘ઉન્નતા સુખધમ્મેન, દુક્ખધમ્મેન ચોનતા;

દ્વયેન બાલા હઞ્ઞન્તિ, યથાભૂતં અદસ્સિનો.

૬૬૩. ‘‘યે ચ દુક્ખે સુખસ્મિઞ્ચ, મજ્ઝે સિબ્બિનિમચ્ચગૂ;

ઠિતા તે ઇન્દખીલોવ, ન તે ઉન્નતઓનતા.

૬૬૪. ‘‘ન હેવ લાભે નાલાભે, ન યસે ન ચ કિત્તિયા;

ન નિન્દાયં પસંસાય, ન તે દુક્ખે સુખમ્હિ ચ.

૬૬૫. ‘‘સબ્બત્થ તે ન લિમ્પન્તિ, ઉદબિન્દુવ પોક્ખરે;

સબ્બત્થ સુખિતા ધીરા, સબ્બત્થ અપરાજિતા.

૬૬૬. ‘‘ધમ્મેન ચ અલાભો યો, યો ચ લાભો અધમ્મિકો;

અલાભો ધમ્મિકો સેય્યો, યઞ્ચે લાભો અધમ્મિકો.

૬૬૭. ‘‘યસો ચ અપ્પબુદ્ધીનં, વિઞ્ઞૂનં અયસો ચ યો;

અયસોવ સેય્યો વિઞ્ઞૂનં, ન યસો અપ્પબુદ્ધિનં.

૬૬૮. ‘‘દુમ્મેધેહિ પસંસા ચ, વિઞ્ઞૂહિ ગરહા ચ યા;

ગરહાવ સેય્યો વિઞ્ઞૂહિ, યઞ્ચે બાલપ્પસંસના.

૬૬૯. ‘‘સુખઞ્ચ કામમયિકં, દુક્ખઞ્ચ પવિવેકિયં;

પવિવેકદુક્ખં સેય્યો, યઞ્ચે કામમયં સુખં.

૬૭૦. ‘‘જીવિતઞ્ચ અધમ્મેન, ધમ્મેન મરણઞ્ચ યં;

મરણં ધમ્મિકં સેય્યો, યઞ્ચે જીવે અધમ્મિકં.

૬૭૧. ‘‘કામકોપપ્પહીના યે, સન્તચિત્તા ભવાભવે;

ચરન્તિ લોકે અસિતા, નત્થિ તેસં પિયાપિયં.

૬૭૨. ‘‘ભાવયિત્વાન બોજ્ઝઙ્ગે, ઇન્દ્રિયાનિ બલાનિ ચ;

પપ્પુય્ય પરમં સન્તિં, પરિનિબ્બન્તિનાસવા’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ આજઞ્ઞોતિ, ઉસભાજાનીયો. ધુરે યુત્તોતિ, સકટધુરે યોજિતો. ધુરસ્સહોતિ, ધુરવાહો. ગાથાસુખત્થઞ્ચેત્થ દ્વિસકારતો નિદ્દેસો કતો, સકટભારં વહિતું સમત્થોતિ અત્થો. મથિતો અતિભારેનાતિ, અતિભારેન ગરુભારેન પીળિતો. ‘‘મદ્દિતો’’તિપિ પાળિ, સો એવત્થો. સંયુગન્તિ, અત્તનો ખન્ધે ઠપિતં યુગં નાતિવત્તતિ ન અતિક્કામેતિ, સમ્મા યો ઉદ્ધરિત્વા ધુરં છડ્ડેત્વા ન તિટ્ઠતિ. એવન્તિ યથા સો ધોરય્હો અત્તનો ભદ્રાજાનીયતાય અત્તનો ધીરવીરતાય અત્તનો ભારં નાતિવત્તતિ ન પરિચ્ચજતિ, એવં યે વારિના વિય મહાસમુદ્દો લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય તિત્તા ધાતા પરિપુણ્ણા, તે પરે નિહીનપઞ્ઞે ન અતિમઞ્ઞન્તિ, ન પરિભવન્તિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘અરિયધમ્મોવ પાણિન’’ન્તિ, પાણિનં સત્તેસુ અયં અરિયાનં ધમ્મો યદિદં તેસં પઞ્ઞાય પારિપૂરિં ગતત્તા લાભાદિના અત્તાનુક્કંસનં વિય અલાભાદિના પરેસં અવમ્ભનં.

એવં પઞ્ઞાપારિપૂરિયા અરિયાનં સુખવિહારં દસ્સેત્વા તદભાવતો અનરિયાનં દુક્ખવિહારં દસ્સેતું ‘‘કાલે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કાલેતિ લાભાલાભાદિના સમઙ્ગીભૂતકાલે. કાલવસં પત્તાતિ લાભાદિકાલસ્સ ચ વસં ઉપગતા, લાભાદિના સોમનસ્સિતા અલાભાદિના ચ દોમનસ્સિતાતિ અત્થો. ભવાભવવસં ગતાતિ ભવસ્સ અભવસ્સ ચ વસં ઉપગતા વુદ્ધિહાનિયો અનુવત્તન્તા તે. નરા દુક્ખં નિગચ્છન્તિ, તેધ સોચન્તિ માણવાતિ તે નરા ‘‘માણવા’’તિ લદ્ધનામા સત્તા લાભાલાભાદિવસેન વુદ્ધિહાનિવસેન અનુરોધપટિવિરોધં આપન્ના ઇધલોકે સોચન્તિ, પરલોકે ચ નિરયાદિદુક્ખં ગચ્છન્તિ પાપુણન્તીતિ અત્થો.

‘‘ઉન્નતા’’તિઆદિનાપિ લોકધમ્મવસેન સત્તાનં અનત્થપ્પત્તિમેવ દસ્સેતિ. તત્થ ઉન્નતા સુખધમ્મેનાતિ સુખહેતુના સુખપચ્ચયેન ભોગસમ્પત્તિઆદિના ઉન્નતિં ગતા, ભોગમદાદિના મત્તાતિ અત્થો. દુક્ખધમ્મેન ચોનતાતિ દુક્ખહેતુના દુક્ખપચ્ચયેન ભોગવિપત્તિઆદિના નિહીનતં ગતા દાલિદ્દિયાદિના કાપઞ્ઞતં પત્તા. દ્વયેનાતિ યથાવુત્તેન ઉન્નતિઓનતિદ્વયેન લાભાલાભાદિદ્વયેન વા બાલપુથુજ્જના હઞ્ઞન્તિ, અનુરોધપટિવિરોધવસેન વિબાધીયન્તિ પીળિયન્તિ. કસ્મા? યથાભૂતં અદસ્સિનો યસ્મા તે ધમ્મસભાવં યાથાવતો નબ્ભઞ્ઞંસુ, પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધા પહીનકિલેસા ચ ન હોન્તિ, તસ્માતિ અત્થો. ‘‘યથાભૂતં અદસ્સના’’તિપિ પઠન્તિ, અદસ્સનહેતૂતિ અત્થો. યે ચ દુક્ખે સુખસ્મિઞ્ચ, મજ્ઝે સિબ્બિનિમચ્ચગૂતિ યે પન અરિયા દુક્ખવેદનાય સુખવેદનાય મજ્ઝત્તતાવેદનાય ચ તપ્પટિબદ્ધં છન્દરાગભૂતં સિબ્બિનિં તણ્હં અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અચ્ચગૂ અતિક્કમિંસુ, તે ઇન્દખીલો વિય વાતેહિ લોકધમ્મેહિ અસમ્પકમ્પિયા ઠિતા, ન તે ઉન્નતઓનતા, કદાચિપિ ઉન્નતા વા ઓનતા વા ન હોન્તિ સબ્બસો અનુનયપટિઘાભાવતો.

એવં વેદનાધિટ્ઠાનં અરહતો અનુપલેપં દસ્સેત્વા ઇદાનિ લોકધમ્મે વિભજિત્વા સબ્બત્થકમેવસ્સ અનુપલેપં દસ્સેન્તો ‘‘ન હેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ લાભેતિ ચીવરાદીનં પચ્ચયાનં પટિલાભે. અલાભેતિ તેસંયેવ અપ્પટિલાભે અપગમે. ન યસેતિ પરિવારહાનિયં અકિત્તિયઞ્ચ. કિત્તિયાતિ પરમ્મુખા કિત્તને પત્થટયસતાયં. નિન્દાયન્તિ સમ્મુખા ગરહાયં. પસંસાયન્તિ, પચ્ચક્ખતો ગુણાભિત્થવને. દુક્ખેતિ દુક્ખે ઉપ્પન્ને. સુખેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં યથાવુત્તે અટ્ઠવિધેપિ લોકધમ્મે, સબ્બત્થ વા રૂપાદિકે વિસયે તે ખીણાસવા ન લિમ્પન્તિ સબ્બસો પહીનકિલેસત્તા. યથા કિં? ઉદબિન્દુવ પોક્ખરે યથા કમલદલે જલબિન્દુ અલ્લીયિત્વા ઠિતમ્પિ તેન ન લિમ્પતિ, જલબિન્દુના ચ કમલદલં, અઞ્ઞદત્થુ વિસંસટ્ઠમેવ, એવમેતેપિ ઉપટ્ઠિતે લાભાદિકે, આપાથગતે રૂપાદિઆરમ્મણે ચ વિસંસટ્ઠા એવં. તતો એવ ધીરા પણ્ડિતા સબ્બત્થ લાભાદીસુ ઞાણમુખેન પિયનિમિત્તાનં સોકાદીનઞ્ચ અભાવતો સુખિતા લાભાદીહિ ચ અનભિભવનીયતો સબ્બત્થ અપરાજિતાવ હોન્તિ.

ઇદાનિ લાભાલાભાદીસુ સેય્યં નિદ્ધારેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ધમ્મેન ચ અલાભો યોતિ યો ધમ્મં રક્ખન્તસ્સ તંનિમિત્તં અલાભો લાભાભાવો, લાભહાનિ. યો ચ લાભો અધમ્મિકો અધમ્મેન અઞ્ઞાયેન બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન વિધિના ઉપ્પન્નો, તેસુ દ્વીસુ અલાભો ધમ્મિકો ધમ્માવહો સેય્યો, યાદિસં લાભં પરિવજ્જન્તસ્સ અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, તાદિસો અલાભો પાસંસતરો અત્થાવહો. યઞ્ચે લાભો અધમ્મિકોતિ યો લાભો અધમ્મેન ઉપ્પન્નો, સો ન સેય્યોતિ અધિપ્પાયો.

યસો ચ અપ્પબુદ્ધીનં, વિઞ્ઞૂનં અયસો ચ યોતિ યો અપ્પબુદ્ધીનં દુપ્પઞ્ઞાનં વસેન પુગ્ગલસ્સ યસો લબ્ભતિ, યો ચ વિઞ્ઞૂનં પણ્ડિતાનં વસેન અયસો યસહાનિ. ઇમેસુ દ્વીસુ અયસોવ સેય્યો વિઞ્ઞૂનં. તે હિસ્સ યથા અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવં યસહાનિં ઇચ્છેય્યું, તથા ચ ભબ્બજાતિકો તં અગુણં પહાય ગુણે પતિટ્ઠેય્ય. ન યસો અપ્પબુદ્ધીનન્તિ દુપ્પઞ્ઞાનં વસેન યસો સેય્યો હોતિ, તે હિ અભૂતગુણાભિબ્યાહારવસેનાપિ નં ઉપ્પાદેય્યું, સો ચસ્સ ઇધ ચેવ વિઞ્ઞૂગરહાદિના સમ્પરાયે ચ દુગ્ગતિયં દુક્ખપરિક્કિલેસાદિના અનત્થાવહો. તેનાહ ભગવા – ‘‘લાભો સિલોકો સક્કારો, મિચ્છાલદ્ધો ચ યો યસો’’તિ (સુ. નિ. ૪૪૦) ‘‘સક્કારો કાપુરિસં હન્તી’’તિ (ચૂળવ. ૩૩૫; અ. નિ. ૪.૬૮) ચ.

દુમ્મેધેહીતિ, નિપ્પઞ્ઞેહિ. યઞ્ચે બાલપ્પસંસનાતિ બાલેહિ અવિદ્દસૂહિ યા નામ પસંસના.

કામમયિકન્તિ વત્થુકામમયં, કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં. દુક્ખઞ્ચ પવિવેકિયન્તિ પવિવેકતો નિબ્બત્તં કાયકિલમથવસેન પવત્તં વિસમાસનુપતાપાદિહેતુકં કાયિકં દુક્ખં, તં પન નિરામિસવિવટ્ટૂપનિસ્સયતાય વિઞ્ઞૂનં પાસંસા. તેન વુત્તં ‘‘પવિવેકદુક્ખં સેય્યો’’તિ.

જીવિતઞ્ચ અધમ્મેનાતિ અધમ્મેન જીવિકકપ્પનં જીવિતહેતુ અધમ્મચરણં. ધમ્મેન મરણં નામ ‘‘ઇમં નામ પાપં અકરોન્તં તં મારેસ્સામી’’તિ કેનચિ વુત્તે મારેન્તેપિ તસ્મિં પાપં અકત્વા ધમ્મં અવિકોપેન્તસ્સ ધમ્મહેતુમરણં ધમ્મિકં સેય્યોતિ તાદિસં મરણં ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મિકં સગ્ગસમ્પાપનતો નિબ્બાનુપનિસ્સયતો ચ વિઞ્ઞૂનં પાસંસતરં. તથા હિ વુત્તં –

‘‘ચજે ધનં અઙ્ગવરસ્સ હેતુ, અઙ્ગં ચજે જીવિતં રક્ખમાનો;

અઙ્ગં ધનં જીવિતઞ્ચાપિ સબ્બં, ચજે નરો ધમ્મમનુસ્સરન્તો’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૪૭૦);

યઞ્ચે જીવે અધમ્મિકન્તિ પુરિસો યં ધમ્મતો અપેતં જીવિકં જીવેય્ય, તં ન સેવેય્ય વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતત્તા અપાયસમ્પાપનતો ચાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ યથાવુત્તં ખીણાસવાનં અનુપલેપં કારણતો દસ્સેન્તો ‘‘કામકોપપહીના’’તિઆદિગાથમાહ.

તત્થ કામકોપપહીનાતિ અરિયમગ્ગેન સબ્બસોવ પહીના અનુરોધપટિવિરોધા. સન્તચિત્તા ભવાભવેતિ ખુદ્દકે ચેવ મહન્તે ચ ભવે અનવસેસપહીનકિલેસપરિળાહતાય વૂપસન્તચિત્તા. લોકેતિ ખન્ધાદિલોકે. અસિતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયવસેન અનિસ્સિતા. નત્થિ તેસં પિયાપિયન્તિ તેસં ખીણાસવાનં કત્થચિ લાભાદિકે રૂપાદિવિસયે ચ પિયં વા અપિયં વા નત્થિ, તંનિમિત્તાનં કિલેસાનં સબ્બસો સમુચ્છિન્નત્તા.

ઇદાનિ યાય ભાવનાય તે એવરૂપા જાતા, તં દસ્સેત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા દેસનાય કૂટં ગણ્હન્તો ‘‘ભાવયિત્વાના’’તિ ઓસાનગાથમાહ. તત્થ પપ્પુય્યાતિ, પાપુણિત્વા. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. ઇમા એવ ચ ગાથા થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણાપિ અહેસું.

ગોદત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચુદ્દસકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.