૧૨. દ્વાદસકનિપાતો

૧. સીલવત્થેરગાથાવણ્ણના

દ્વાદસકનિપાતે સીલમેવાતિઆદિકા આયસ્મતો સીલવત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે બિમ્બિસારરઞ્ઞો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સીલવાતિસ્સ નામં અહોસિ. તં વયપ્પત્તં રાજા અજાતસત્તુ મારેતુકામો ચણ્ડં મત્તહત્થિં આરોપેત્વા નાનાવિધેહિ ઉપાયેહિ ઉપક્કમન્તોપિ મારેતું નાસક્ખિ પચ્છિમભવિકસ્સ અરહત્તં અપ્પત્વા અન્તરા જીવિતન્તરાયાભાવતો. તસ્સ પવત્તિં દિસ્વા ભગવા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આણાપેસિ – ‘‘સીલવકુમારં આનેહી’’તિ. થેરો ઇદ્ધિબલેન સદ્ધિં હત્થિના તં આનેસિ. કુમારો હત્થિતો ઓરુય્હ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. ભગવા તસ્સ અજ્ઝાસયાનુરૂપં ધમ્મં દેસેસિ. સો ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા કોસલરટ્ઠે વસતિ. અથ નં અજાતસત્તુ ‘‘મારેથા’’તિ પુરિસે આણાપેસિ. તે થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ઠિતા થેરેન કથિતં ધમ્મકથં સુત્વા સઞ્જાતસંવેગા પસન્નચિત્તા હુત્વા પબ્બજિંસુ. થેરો તેસં –

૬૦૮. ‘‘સીલમેવિધ સિક્ખેથ, અસ્મિં લોકે સુસિક્ખિતં.

સીલઞ્હિ સબ્બસમ્પત્તિં, ઉપનામેતિ સેવિતં.

૬૦૯. ‘‘સીલં રક્ખેય્ય મેધાવી, પત્થયાનો તયો સુખે;

પસંસં વિત્તિલાભઞ્ચ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદનં.

૬૧૦. ‘‘સીલવા હિ બહૂ મિત્તે, સઞ્ઞમેનાધિગચ્છતિ;

દુસ્સીલો પન મિત્તેહિ, ધંસતે પાપમાચરં.

૬૧૧. ‘‘અવણ્ણઞ્ચ અકિત્તિઞ્ચ, દુસ્સીલો લભતે નરો;

વણ્ણં કિત્તિં પસંસઞ્ચ, સદા લભતિ સીલવા.

૬૧૨. ‘‘આદિ સીલં પતિટ્ઠા ચ, કલ્યાણાનઞ્ચ માતુકં;

પમુખં સબ્બધમ્માનં, તસ્મા સીલં વિસોધયે.

૬૧૩. ‘‘વેલા ચ સંવરં સીલં, ચિત્તસ્સ અભિહાસનં;

તિત્થઞ્ચ સબ્બબુદ્ધાનં, તસ્મા સીલં વિસોધયે.

૬૧૪. ‘‘સીલં બલં અપ્પટિમં, સીલં આવુધમુત્તમં;

સીલમાભરણં સેટ્ઠં, સીલં કવચમબ્ભુતં.

૬૧૫. ‘‘સીલં સેતુ મહેસક્ખો, સીલં ગન્ધો અનુત્તરો;

સીલં વિલેપનં સેટ્ઠં, યેન વાતિ દિસોદિસં.

૬૧૬. ‘‘સીલં સમ્બલમેવગ્ગં, સીલં પાથેય્યમુત્તમં;

સીલં સેટ્ઠો અતિવાહો, યેન યાતિ દિસોદિસં.

૬૧૭. ‘‘ઇધેવ નિન્દં લભતિ, પેચ્ચાપાયે ચ દુમ્મનો;

સબ્બત્થ દુમ્મનો બાલો, સીલેસુ અસમાહિતો.

૬૧૮. ‘‘ઇધેવ કિત્તિં લભતિ, પેચ્ચ સગ્ગે ચ સુમ્મનો;

સબ્બત્થ સુમનો ધીરો, સીલેસુ સુસમાહિતો.

૬૧૯. ‘‘સીલમેવ ઇધ અગ્ગં, પઞ્ઞવા પન ઉત્તમો;

મનુસ્સેસુ ચ દેવેસુ, સીલપઞ્ઞાણતો જય’’ન્તિ. –

ઇમાહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેસિ.

તત્થ સીલમેવિધ સિક્ખેથ, અસ્મિં લોકેતિ ઇધાતિ, નિપાતમત્તં, ઇમસ્મિં સત્તલોકે અત્થકામો કુલપુત્તો ચારિત્તવારિત્તાદિભેદં આદિતો સીલમેવ સિક્ખેય્ય, સિક્ખન્તો ચ નં સુસિક્ખિતં અખણ્ડાદિભાવાપાદનેન સુટ્ઠુ સિક્ખિતં સુપરિસુદ્ધં પરિપુણ્ણઞ્ચ કત્વા સિક્ખેય્ય. અસ્મિં લોકેતિ વા ઇમસ્મિં સઙ્ખારલોકે સિક્ખિતબ્બધમ્મેસુ સીલં આદિતો સિક્ખેય્ય. દિટ્ઠિસમ્પત્તિયાપિ સીલસ્સ પતિટ્ઠાભાવતો આહ ‘‘સીલં હી’’તિઆદિ. તત્થ હીતિ કારણવચનં. યસ્મા સીલં સેવિતં પરિચિતં રક્ખિતં મનુસ્સસમ્પત્તિ, દિબ્બસમ્પત્તિ, નિબ્બાનસમ્પત્તીતિ એતં સબ્બસમ્પત્તિં તંસમઙ્ગિનો સત્તસ્સ ઉપનામેતિ આવહતિ.

સીલં સબ્બસમ્પત્તિં ઉપનામેતીતિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘સીલં રક્ખેય્યા’’તિઆદિમાહ. તત્થ રક્ખેય્યાતિ ગોપેય્ય. પાણાતિપાતાદિતો હિ વિરમન્તો વત્તપટિવત્તઞ્ચ પૂરેન્તો પટિપક્ખાભિભવનતો તં રક્ખતિ નામ. મેધાવીતિ પઞ્ઞવા, ઇદં તસ્સ રક્ખનુપાયદસ્સનં ઞાણબલેન હિસ્સ સમાદાનં અવિકોપનઞ્ચ હોતિ. પત્થયાનોતિ ઇચ્છન્તો. તયો સુખેતિ તીણિ સુખાનિ. સુખનિમિત્તં વા ‘‘સુખ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. પસંસન્તિ કિત્તિં, વિઞ્ઞૂહિ વા પસંસનં. વિત્તિલાભન્તિ તુટ્ઠિલાભં. ‘‘વિત્તલાભ’’ન્તિ ચ પઠન્તિ, ધનલાભન્તિ અત્થો. સીલવા હિ અપ્પમત્તતાય મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અધિગચ્છતિ. પેચ્ચાતિ કાલઙ્કત્વા. સગ્ગે પમોદનન્તિ દેવલોકે ઇટ્ઠેહિ કામગુણેહિ, મોદનઞ્ચ પત્થયમાનોતિ સમ્બન્ધો. ઇધલોકે પસંસં વિત્તિલાભં પરલોકે દિબ્બસમ્પત્તિયા મોદનઞ્ચ ઇચ્છન્તો સીલં રક્ખેય્યાતિ યોજના.

સઞ્ઞમેનાતિ કાયાદીનં સંયમેન. સંયતો હિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ કઞ્ચિ અવિહેઠેન્તો અભયદાનં દદન્તો પિયમનાપતાય મિત્તાનિ ગન્થતિ. ધંસતેતિ અપેતિ. પાપમાચરન્તિ પાણાતિપાતાદિપાપકમ્મં કરોન્તો. દુસ્સીલઞ્હિ પુગ્ગલં અત્થકામા સત્તા ન ભજન્તિ, અઞ્ઞદત્થુ પરિવજ્જેન્તિ.

અવણ્ણન્તિ અગુણં, સમ્મુખા ગરહં વા. અકિત્તિન્તિ, અયસં અસિલોકં. વણ્ણન્તિ ગુણં. કિત્તિન્તિ સિલોકં પત્થટયસતં. પસંસન્તિ સમ્મુખા થોમનં.

આદીતિ મૂલં. સીલઞ્હિ કુસલાનં ધમ્માનં આદિ. યથાહ – ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, ભિક્ખુ, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯). પતિટ્ઠાતિ અધિટ્ઠાનં. સીલઞ્હિ સબ્બેસં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનં પતિટ્ઠા. તેનાહ – ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૨૩; ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૨.૧.૯). કલ્યાણાનઞ્ચ માતુકન્તિ સમથવિપસ્સનાદીનં કલ્યાણધમ્માનં માતુભૂતં, જનકન્તિ, અત્થો. પમુખં સબ્બધમ્માનન્તિ, સબ્બેસં પામોજ્જાદીનં અનવજ્જધમ્માનં પમુખં મુખભૂતં, પવત્તિદ્વારન્તિ અત્થો. તસ્માતિ આદિભાવાદિતો. વિસોધયેતિ અક્ખણ્ડાદિભાવેન સમ્પાદેય્ય.

વેલાતિ દુચ્ચરિતેહિ અનતિક્કમનીયટ્ઠેન વેલા, સીમાતિ અત્થો. વેલાયતિ વા દુસ્સિલ્યં ચલયતિ વિદ્ધંસેતીતિ વેલા. સંવરં સીલં કાયદુચ્ચરિતાદીનં ઉપ્પત્તિદ્વારસ્સ પિદહનતો. અભિહાસનન્તિ તોસનં અવિપ્પટિસારહેતુતાય ચિત્તસ્સાભિપ્પમોદનતો. તિત્થઞ્ચ સબ્બબુદ્ધાનન્તિ સાવકબુદ્ધા, પચ્ચેકબુદ્ધા, સમ્માસમ્બુદ્ધાતિ સબ્બેસં બુદ્ધાનં કિલેસમલપ્પવાહને નિબ્બાનમહાસમુદ્દાવગાહણે ચ તિત્થભૂતઞ્ચ.

સીલં બલં અપ્પટિમન્તિ મારસેનપ્પમદ્દને અસદિસં બલં સેનાથામો ચ. આવુધમુત્તમન્તિ સંકિલેસધમ્માનં છેદને ઉત્તમં પહરણં. ગુણસરીરોપસોભનટ્ઠેન આભરણં. સેટ્ઠન્તિ સબ્બકાલં ઉત્તમં દબ્બઞ્ચ. સપાણપરિત્તાનતો કવચમબ્ભુતં. ‘‘અબ્ભિદ’’ન્તિ ચ પઠન્તિ, અભેજ્જન્તિ અત્થો.

અપાયમહોઘાતિક્કમને સંસારમહોઘાતિક્કમને ચ કિલેસેહિ અસંસીદનટ્ઠેન સેતુ. મહેસક્ખોતિ મહબ્બલો. ગન્ધો અનુત્તરોતિ પટિવાતં સબ્બદિસાસુ વાયનતો અનુત્તરો ગન્ધો સબ્બજનમનોહરત્તા. તેનાહ ‘‘યેન વાતિ દિસોદિસ’’ન્તિ યેન સીલગન્ધેન તંસમઙ્ગી દિસોદિસં સબ્બા દિસા વાયતિ. ‘‘દિસોદિસા’’તિપિ પાળિ, દસ દિસાતિ અત્થો.

સમ્બલમેવગ્ગન્તિ સમ્બલં નામ પુટભત્તં. યથા પુટભત્તં ગહેત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તો પુરિસો અન્તરામગ્ગે જિઘચ્છાદુક્ખેન ન કિલમતિ, એવં સીલસમ્પન્નોપિ સુદ્ધં સીલસમ્બલં ગહેત્વા સંસારકન્તારં પટિપન્નો ગતગતટ્ઠાને ન કિલમતીતિ સીલં અગ્ગં સમ્બલં નામ. તથા સીલં પાથેય્યમુત્તમં ચોરાદીહિ અસાધારણત્તા તત્થ તત્થ ઇચ્છિતબ્બસમ્પત્તિનિપ્ફાદનતો ચ. અતિક્કામેન્તો તં તં ઠાનં યથિચ્છિતટ્ઠાનં વા વાહેતિ સમ્પાપેતીતિ અતિવાહો, યાનં. કેનચિ અનુપદ્દુતં હુત્વા ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિહેતુતાય સીલં સેટ્ઠં અતિવાહો. યેનાતિ યેન અતિવાહેન યાતિ દિસોદિસન્તિ અગતિં ગતિઞ્ચાપિ તં તં દિસં સુખેનેવ ગચ્છતિ.

ઇધેવ નિન્દં લભતીતિ ઇધલોકેપિ દુમ્મનો રાગાદીહિ દૂસિતચિત્તો ‘‘દુસ્સીલો પાપધમ્મો’’તિ નિન્દં ગરહં લભતિ. પેચ્ચ પરલોકેપિ અપાયે ‘‘પુરિસત્તકલિ અવજાતા’’તિઆદિના યમપુરિસાદીહિ ચ નિન્દં લભતિ. ન કેવલં નિન્દમેવ લભતિ, અથ ખો સબ્બત્થ દુમ્મનો બાલો ઇધલોકે દુચ્ચરિતચરણેન દૂસિતચિત્તો પરલોકે કમ્મકારણાદિવસેન દુક્ખુપ્પત્તિયાતિ સબ્બત્થ બાલો દુમ્મનો હોતિ. કથં? સીલેસુ અસમાહિતો સમ્મા સીલેસુ ન ઠપિતચિત્તો અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો.

ઇધેવ કિત્તિં લભતીતિ ઇધલોકેપિ સુમનો ‘‘સપ્પુરિસો સીલવા કલ્યાણધમ્મો’’તિ કિત્તિં લભતિ. પેચ્ચ પરલોકેપિ સગ્ગે ‘‘અયં સપ્પુરિસો સીલવા કલ્યાણધમ્મો. તથા હિ દેવાનં સહબ્યતં ઉપપન્નો’’તિઆદિના કિત્તિં લભતિ. ન કેવલં કિત્તિમેવ લભતિ, અથ ખો ધીરો ધિતિસમ્પન્નો સીલેસુ સુટ્ઠુ સમાહિતો અપ્પિતચિત્તો સુપતિટ્ઠિતચિત્તો સબ્બત્થ ઇધલોકે સુચરિતચરણેન, પરલોકે સમ્પત્તિપટિલાભેન સુમનો સોમનસ્સપ્પત્તો હોતિ. સીલમેવ ઇધ અગ્ગન્તિ દુવિધં સીલં લોકિયં લોકુત્તરન્તિ. તત્થ લોકિયં તાવ કામલોકે ખત્તિયમહાસાલાદીસુ, દેવલોકે બ્રહ્મલોકે ચ ઉપપત્તિવિસેસં આવહતિ, લાભીભાવાદિકસ્સ ચ કારણં હોતિ. લોકુત્તરં પન સકલમ્પિ વટ્ટદુક્ખં અતિક્કામેતીતિ સીલં અગ્ગમેવ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતિ;

મજ્ઝિમેન ચ દેવત્તં, ઉત્તમેન વિસુજ્ઝતી’’તિ. (જા. ૧.૮.૭૫);

આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ – ‘‘લાભી અસ્સં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૬૫), ‘‘સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૫), ‘‘ઇજ્ઝતિ, ભિક્ખવે, સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તા’’તિ (અ. નિ. ૮.૩૫; દી. નિ. ૩.૩૩૭) ચ.

લોકુત્તરસીલસ્સ પન સબ્બસો પહીનપટિપક્ખસ્સ સત્તમભવતો પટ્ઠાય સંસારદુક્ખં વિનિવત્તેન્તસ્સ અગ્ગભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. પઞ્ઞવા પન ઉત્તમોતિ ‘‘પઞ્ઞવા પન પુગ્ગલો ઉત્તમો પરમો સેટ્ઠોયેવા’’તિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન પઞ્ઞાય એવ સેટ્ઠભાવં વદતિ. ઇદાનિ સીલપઞ્ઞાનં સેટ્ઠભાવં કિચ્ચતો દસ્સેન્તો ‘‘સીલપઞ્ઞાણતો જય’’ન્તિ આહ. જયન્તિ ચ લિઙ્ગવિપલ્લાસો દટ્ઠબ્બો, અહૂતિ વા વચનસેસો. તત્થ પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞાણં, સીલતો પઞ્ઞાણતો ચ પટિપક્ખજયો. ન હિ સીલેન વિના પઞ્ઞા સમ્ભવતિ, પઞ્ઞાય ચ વિના સીલં કિચ્ચકરં, અઞ્ઞમઞ્ઞોપકારકઞ્ચેતં. વુત્તઞ્હિ ‘‘સીલપરિધોતા પઞ્ઞા, પઞ્ઞાપરિધોતં સીલ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૩૧૭) મનુસ્સેસુ ચ દેવેસૂતિ ઇદં નેસં ઠાનવિસેસદસ્સનં. તત્થ હિ તાનિ સવિસેસાનિ વત્તન્તિ, સમાધિ પનેત્થ સીલપક્ખિકો પઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનભાવતો, પઞ્ઞાપક્ખિકો વા ભાવેતબ્બતો સીલાધિટ્ઠાનતો ચ.

એવં થેરો તેસં ભિક્ખૂનં સીલમુખેન ધમ્મં દેસેન્તો અત્તનો સુવિસુદ્ધસીલાદિગુણતાદીપનેન અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

સીલવત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુનીતત્થેરગાથાવણ્ણના

નીચે કુલમ્હીતિઆદિકા આયસ્મતો સુનીતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો બુદ્ધસ્સ સુઞ્ઞકાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો બાલજનેહિ સદ્ધિં કીળાપસુતો હુત્વા વિચરન્તો એકં પચ્ચેકબુદ્ધં ગામે પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા, ‘‘કિં તુય્હં સબ્બસો વણિતસરીરસ્સ વિય સકલં કાયં પટિચ્છાદેત્વા ભિક્ખાચરણેન, નનુ નામ કસિવાણિજ્જાદીહિ જીવિકા કપ્પેતબ્બા? તાનિ ચે કાતું ન સક્કોસિ, ઘરે ઘરે મુત્તકરીસાદીનિ નીહરન્તો પચ્છા વત્થુસોધનેન જીવાહી’’તિ અક્કોસિ. સો તેન કમ્મેન નિરયે પચ્ચિત્વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન મનુસ્સલોકેપિ બહૂનિ જાતિસતાનિ પુપ્ફછડ્ડકકુલે નિબ્બત્તિત્વા તથા જીવિકં કપ્પેસિ. ઇમસ્મિઞ્ચ બુદ્ધુપ્પાદે પુપ્ફછડ્ડકકુલે એવ નિબ્બત્તો ઉક્કારસોધનકમ્મેન જીવિકં કપ્પેતિ ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ અલભન્તો.

અથ ભગવા પચ્છિમયામે બુદ્ધાચિણ્ણં મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સુનીતસ્સ હદયબ્ભન્તરે ઘટે પદીપં વિય પજ્જલન્તં અરહત્તૂપનિસ્સયં દિસ્વા વિભાતાય રત્તિયા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો રાજગહં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો. યસ્સં વીથિયં સુનીતો ઉક્કારસોધનકમ્મં કરોતિ, તં વીથિં પટિપજ્જિ. સુનીતોપિ તત્થ તત્થ વિઘાસુચ્ચારસઙ્કારાદિકં રાસિં કત્વા પિટકેસુ પક્ખિપિત્વા કાજેનાદાય પરિહરન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં સત્થારં આગચ્છન્તં દિસ્વા સારજ્જમાનો સમ્ભમાકુલહદયો ગમનમગ્ગં નિલીયનોકાસઞ્ચ અલભન્તો કાજં ભિત્તિપસ્સે ઠપેત્વા એકેન પસ્સેન અનુપવિસન્તો વિય ભિત્તિં અલ્લીનો પઞ્જલિકો અટ્ઠાસિ. ‘‘ભિત્તિછિદ્દેન અપક્કમિતુકામો અહોસી’’તિપિ વદન્તિ.

સત્થા તસ્સ સમીપં પત્વા ‘‘અયં અત્તનો કુસલમૂલસઞ્ચોદિતં ઉપગતં મં સારજ્જમાનો જાતિયા કમ્મસ્સ ચ નિહીનતાય સમ્મુખીભાવમ્પિ લજ્જતિ, હન્દસ્સ વેસારજ્જં ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ કરવીકરુતમઞ્જુના સકલનગરનિન્નાદવર-ગમ્ભીરેન બ્રહ્મસ્સરેન ‘‘સુનીતા’’તિ આલપિત્વા ‘‘કિં ઇમાય દુક્ખજીવિકાય પબ્બજિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ આહ. સુનીતો તેન સત્થુ વચનેન અમતેન વિય અભિસિત્તો ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તો ‘‘ભગવા, સચે માદિસાપિ ઇધ પબ્બજ્જં લભન્તિ, કસ્માહં ન પબ્બજિસ્સામિ, પબ્બાજેથ મં ભગવા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘એહિ, ભિક્ખૂ’’તિ આહ. સો તાવદેવ એહિભિક્ખુભાવેન પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરો વસ્સસટ્ઠિકત્થેરો વિય હુત્વા સત્થુ સન્તિકે અટ્ઠાસિ. ભગવા તં વિહારં નેત્વા કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો પઠમં અટ્ઠ સમાપત્તિયો, પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તં સક્કાદયો દેવા બ્રહ્માનો ચ ઉપસઙ્કમિત્વા નમસ્સિંસુ. તેન વુત્તં –

‘‘તા દેવતા સત્તસતા ઉળારા, બ્રહ્મા ચ ઇન્દો ઉપસઙ્કમિત્વા;

આજાનીયં જાતિજરાભિભૂતં, સુનીતં નમસ્સન્તિ પસન્નચિત્તા’’તિઆદિ.

ભગવા તંયેવ દેવસઙ્ઘપુરક્ખતં દિસ્વા સિતં કત્વા પસંસન્તો ‘‘તપેન બ્રહ્મચરિયેના’’તિ ગાથાય ધમ્મં દેસેસિ. અથ નં સમ્બહુલા ભિક્ખૂ સીહનાદં નદાપેતુકામા, ‘‘આવુસો સુનીત, કસ્મા કુલા ત્વં પબ્બજિતો, કથં વા પબ્બજિતો, કથઞ્ચ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝી’’તિ પુચ્છિંસુ. સો તં સબ્બં પકાસેન્તો –

૬૨૦. ‘‘નીચે કુલમ્હિ જાતોહં, દલિદ્દો અપ્પભોજનો;

હીનકમ્મં મમં આસિ, અહોસિં પુપ્ફછડ્ડકો.

૬૨૧. ‘‘જિગુચ્છિતો મનુસ્સાનં, પરિભૂતો ચ વમ્ભિતો;

નીચં મનં કરિત્વાન, વન્દિસ્સં બહુકં જનં.

૬૨૨. ‘‘અથદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતં;

પવિસન્તં મહાવીરં, મગધાનં પુરુત્તમં.

૬૨૩. ‘‘નિક્ખિપિત્વાન બ્યાભઙ્ગિં, વન્દિતું ઉપસઙ્કમિં;

મમેવ અનુકમ્પાય, અટ્ઠાસિ પુરિસુત્તમો.

૬૨૪. ‘‘વન્દિત્વા સત્થુનો પાદે, એકમન્તં ઠિતો તદા;

પબ્બજ્જં અહમાયાચિં, સબ્બસત્તાનમુત્તમં.

૬૨૫. ‘‘તતો કારુણિકો સત્થા, સબ્બલોકાનુકમ્પકો;

‘એહિ ભિક્ખૂ’તિ મં આહ, સા મે આસૂપસમ્પદા.

૬૨૬. ‘‘સોહં એકો અરઞ્ઞસ્મિં, વિહરન્તો અતન્દિતો.

અકાસિં સત્થુ વચનં, યથા મં ઓવદી જિનો.

૬૨૭. ‘‘રત્તિયા પઠમં યામં, પુબ્બજાતિમનુસ્સરિં;

રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં, દિબ્બચક્ખું વિસોધયિં;

રત્તિયા પચ્છિમે યામે, તમોખન્ધં પદાલયિં.

૬૨૮. ‘‘તતો રત્યાવિવસાને, સૂરિયુગ્ગમનં પતિ; (જા. ૧.૧૧.૭૯);

ઇન્દો બ્રહ્મા ચ આગન્ત્વા, મં નમસ્સિંસુ પઞ્જલી.

૬૨૯. ‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે આસવા ખીણા, દક્ખિણેય્યોસિ મારિસ.

૬૩૦. ‘‘તતો દિસ્વાન મં સત્થા, દેવસઙ્ઘપુરક્ખતં;

સિતં પાતુકરિત્વાન, ઇમમત્થં અભાસથ.

૬૩૧. ‘‘તપેન બ્રહ્મચરિયેન, સંયમેન દમેન ચ;

એતેન બ્રાહ્મણો હોતિ, એતં બ્રાહ્મણમુત્તમ’’ન્તિ. –

ઇમાહિ ગાથાહિ સીહનાદં નદિ.

તત્થ નીચેતિ લામકે સબ્બનિહીને. ઉચ્ચનીચભાવો હિ નામ સત્તાનં ઉપાદાયુપાદાય, અયં પન સબ્બનિહીને પુક્કુસકુલે ઉપ્પન્નતં દસ્સેન્તો ‘‘નીચે કુલમ્હિ જાતો’’તિ આહ. તેન વુત્તં – ‘‘નીચેતિ લામકે સબ્બનિહીને’’તિ. દલિદ્દોતિ દુગ્ગતો, દલિદ્દાપિ કેચિ કદાચિ ઘાસચ્છાદનસ્સ લાભિનો, અકસિરવુત્તિનો હોન્તિ, અહં પન સબ્બકાલં કસિરવુત્તિતાય હીનો ઉદ્ધનં ઉપટ્ઠપિતઉક્ખલિકો દસ્સનયુત્તં થેવકમ્પિ અપસ્સિં યેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપ્પભોજનો’’તિ આહ. નીચકુલિકા દલિદ્દાપિ કેચિ અનીચકમ્માજીવા હોન્તિ, મય્હં પન ન તથાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘હીનકમ્મં મમં આસી’’તિ. કીદિસન્તિ ચે? અહોસિં પુપ્ફછડ્ડકો, હત્થવિકલસ્સ હત્થવાતિ વિય ઉપચારવસેનાયં ઇમસ્સ સમઞ્ઞા અહોસિ યદિદં ‘‘પુપ્ફછડ્ડકો’’તિ. મિલાતપુપ્ફસન્થરવણ્ણતાય વા ઉક્કારભૂમિયા એવં વુત્તો.

જિગુચ્છિતોતિ જાતિયા ચેવ કમ્મુના ચ હીળિતો. મનુસ્સાનન્તિ મનુસ્સેહિ. પરિભૂતોતિ અવઞ્ઞાતો. વમ્ભિતોતિ ખુંસિતો. નીચં મનં કરિત્વાનાતિ અઞ્ઞે મનુસ્સે સિનેરું વિય ઉક્ખિપિત્વા તેસં પાદપંસુતોપિ અત્તાનં નિહીનં કત્વા પવત્તિયા નીચં નિહીનં મનં કત્વા. વન્દિસ્સં બહુકં જનન્તિ પુથુમહાજનં દિટ્ઠદિટ્ઠકાલે વન્દિં સિરસિ અઞ્જલિં કરોન્તો પણામિં.

અથાતિ અધિકારન્તરદીપને નિપાતો. અદ્દસાસિન્તિ અદ્દક્ખિં. મગધાનન્તિ મગધા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હિયા ‘‘મગધાન’’ન્તિ વુત્તો, મગધજનપદસ્સાતિ અત્થો. પુરુત્તમન્તિ ઉત્તમં નગરં.

બ્યાભઙ્ગિન્તિ કાજં. પબ્બજ્જં અહમાયાચિન્તિ, ‘‘સુનીત, પબ્બજિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ સત્થારા ઓકાસે કતે અહં પબ્બજ્જં અયાચિં. આસૂપસમ્પદાતિ ‘‘એહિ, ભિક્ખૂ’’તિ સત્થુ વચનમત્તેન આસિ ઉપસમ્પદા. યથા મં ઓવદીતિ ‘‘એવં સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેહી’’તિ યથા મં ઓવદિ, તથા સત્થુનો વચનં અકાસિં પટિપજ્જિં. રત્તિયાતિઆદિ તસ્સા પટિપત્તિયા રસદસ્સનં. તત્થ પુબ્બેનિવાસઞાણં અનાગતંસઞાણઞ્ચ બહુકિચ્ચન્તિ ‘‘પઠમં યામં મજ્ઝિમં યામ’’ન્તિ અચ્ચન્તસંયોગવસેન ઉપયોગવચનં વુત્તં. ન તથા આસવક્ખયઞાણં એકાભિસમયવસેન પવત્તનતોતિ ‘‘પચ્છિમે યામે’’તિ ભુમ્મવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇન્દોતિ સક્કો દેવરાજા. બ્રહ્માતિ મહાબ્રહ્મા. ઇન્દબ્રહ્મગ્ગહણેન અઞ્ઞેસં કામદેવાનં બ્રહ્મૂનઞ્ચ આગમનં વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો હેસ યથા ‘‘રાજા આગતો’’તિ. નમસ્સિંસૂતિ કાયેન વાચાય ચ નમક્કારં અકંસુ.

તત્થ કાયેન કતં નમક્કારં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્જલી’’તિ વત્વા વાચાય કતં દસ્સેતું ‘‘નમો તે’’તિઆદિ વુત્તં. દેવસઙ્ઘપુરક્ખતન્તિ દેવગ્ગહણેન ઉપપત્તિદેવભાવતો બ્રહ્માનોપિ ગહિતા. સિતં પાતુકરિત્વાનાતિ અત્તનો ઓવાદસ્સ મહપ્ફલતં દેવબ્રહ્મૂનઞ્ચ ગુણસમ્પત્તિં નિસ્સાય સત્થા સિતં પાત્વાકાસિ. પાતુકરોન્તો ચ ન અઞ્ઞે વિય દન્તે વિદંસેતિ, મુખાધાનં પન થોકં વિવરતિ, તત્તકેન ચ અભિભૂતદિબ્બફલિકમુત્તરસ્મિયો અવહસિતતારકાસસિમરીચિયો સુસુક્કદાઠસમ્ભવા ઘનરસ્મિયો નિક્ખમિત્વા તિક્ખત્તું સત્થુ મુખં પદક્ખિણં કરોન્તિ, તં દિસ્વા પચ્છતો ગચ્છન્તાપિ સત્થા સિતં પાત્વાકાસીતિ સઞ્જાનન્તિ.

તપેનાતિ ઇન્દ્રિયસંવરેન, ‘‘ધુતધમ્મસમાદાનેના’’તિ કેચિ. સંયમેનાતિ સીલેન. દમેનાતિ પઞ્ઞાય. બ્રહ્મચરિયેનાતિ અવસિટ્ઠસેટ્ઠચરિયાય. એતેનાતિ યથાવુત્તેન તપાદિના. બ્રાહ્મણો હોતિ બાહિતપાપભાવતો. એતન્તિ તપાદિ યથાવુત્તં. બ્રાહ્મણમુત્તમન્તિ ઉત્તમં બ્રાહ્મણં, બ્રાહ્મણેસુ વા ઉત્તમં સબ્બસેટ્ઠં, અહૂતિ વચનસેસો. બ્રાહ્મણન્તિ વા બ્રહ્મઞ્ઞમાહ, એવં ઉત્તમં બ્રહ્મઞ્ઞં, ન જચ્ચાદીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ જાતિકુલપદેસગોત્તસમ્પત્તિઆદયો અરિયભાવસ્સ કારણં, અધિસીલસિક્ખાદયો એવ પન કારણં. તેનાહ –

‘‘યથા સઙ્કારઠાનસ્મિં, ઉજ્ઝિતસ્મિં મહાપથે;

પદુમં તત્થ જાયેથ, સુચિગન્ધં મનોરમં.

‘‘એવં સઙ્કારભૂતેસુ, અન્ધભૂતે પુથુજ્જને;

અતિરોચતિ પઞ્ઞાય, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકો’’તિ. (ધ. પ. ૫૮-૫૯);

એવં થેરો તેહિ ભિક્ખૂહિ પુચ્છિતમત્થં ઇમાહિ ગાથાહિ વિસ્સજ્જેન્તો સીહનાદં નદીતિ.

સુનીતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વાદસકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.