૩. મહાકપ્પિનત્થેરગાથાવણ્ણના

અનાગતં યો પટિકચ્ચ પસ્સતીતિઆદિકા આયસ્મતો મહાકપ્પિનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ભિક્ખુઓવાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તજ્જં અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ.

સો તત્થ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે બારાણસિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો પુરિસસહસ્સગણજેટ્ઠકો હુત્વા ગબ્ભસહસ્સપટિમણ્ડિતં મહન્તં પરિવેણં કારાપેસિ. તે સબ્બેપિ જના યાવજીવં કુસલં કત્વા તં ઉપાસકં જેટ્ઠકં કત્વા સપુત્તદારા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિંસુ. તેસુ ગણજેટ્ઠકો અમ્હાકં સત્થુ નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ પચ્ચન્તદેસે કુક્કુટનામકે નગરે રાજગેહે નિબ્બત્તિ, તસ્સ કપ્પિનોતિ નામં અહોસિ. સેસપુરિસા તસ્મિંયેવ નગરે અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિંસુ. કપ્પિનકુમારો પિતુ અચ્ચયેન છત્તં ઉસ્સાપેત્વા મહાકપ્પિનરાજા નામ જાતો. સો સુતવિત્તકતાય પાતોવ ચતૂહિ દ્વારેહિ સીઘં દૂતે પેસેસિ – ‘‘યત્થ બહુસ્સુતે પસ્સથ, તતો નિવત્તિત્વા મય્હં આરોચેથા’’તિ.

તેન ચ સમયેન અમ્હાકં સત્થા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા સાવત્થિં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. તસ્મિં કાલે સાવત્થિવાસિનો વાણિજા સાવત્થિયં ઉટ્ઠાનકભણ્ડં ગહેત્વા તં નગરં ગન્ત્વા ભણ્ડં પટિસામેત્વા ‘‘રાજાનં પસ્સિસ્સામા’’તિ પણ્ણાકારહત્થા રઞ્ઞો આરોચાપેસું. તે રાજા પક્કોસાપેત્વા નિય્યાદિતપણ્ણાકારે વન્દિત્વા ઠિતે ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સાવત્થિતો, દેવા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ વો રટ્ઠં સુભિક્ખં, ધમ્મિકો રાજા’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કીદિસો ધમ્મો તુમ્હાકં દેસે ઇદાનિ પવત્તતી’’તિ? ‘‘તં, દેવ, ન સક્કા ઉચ્છિટ્ઠમુખેહિ કથેતુ’’ન્તિ. રાજા સુવણ્ણભિઙ્ગારેન ઉદકં દાપેસિ. તે મુખં વિક્ખાલેત્વા દસબલાભિમુખા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા, ‘‘દેવ, અમ્હાકં દેસે બુદ્ધરતનં નામ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ આહંસુ. રઞ્ઞો ‘‘બુદ્ધો’’તિ વચને સુતમત્તેયેવ સકલસરીરં ફરમાના પીતિ ઉપ્પજ્જિ. તતો ‘‘બુદ્ધોતિ, તાતા, વદેથા’’તિ આહ. ‘‘બુદ્ધોતિ, દેવ, વદામા’’તિ. એવં તિક્ખત્તું વદાપેત્વા ‘‘બુદ્ધોતિ પદં અપરિમાણ’’ન્તિ તસ્મિંયેવ પદે પસન્નો સતસહસ્સં દત્વા ‘‘અપરં વદેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, લોકે ધમ્મરતનં નામ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. તમ્પિ સુત્વા તથેવ સતસહસ્સં દત્વા ‘‘અપરં વદેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, સઙ્ઘરતનં નામ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. તમ્પિ સુત્વા તથેવ સતસહસ્સં દત્વા ‘‘બુદ્ધસ્સ ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ તતોવ નિક્ખમિ. અમચ્ચાપિ તથેવ નિક્ખમિંસુ. સો અમચ્ચસહસ્સેન સદ્ધિં ગઙ્ગાતીરં પત્વા ‘‘સચે સત્થા સમ્માસમ્બુદ્ધો, ઇમેસં અસ્સાનં ખુરમત્તમ્પિ મા તેમેતૂ’’તિ સચ્ચાધિટ્ઠાનં કત્વા ઉદકપિટ્ઠેનેવ પૂરં ગઙ્ગાનદિં અતિક્કમિત્વા અપરમ્પિ અડ્ઢયોજનવિત્થારં નદિં તથેવ અતિક્કમિત્વા તતિયં ચન્દભાગં નામ મહાનદિં પત્વા તમ્પિ તાય એવ સચ્ચકિરિયાય અતિક્કમિ.

સત્થાપિ તંદિવસં પચ્ચૂસસમયંયેવ મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો ‘‘અજ્જ મહાકપ્પિનો તિયોજનસતિકં રજ્જં પહાય અમચ્ચસહસ્સપરિવારો મમ સન્તિકે પબ્બજિતું આગમિસ્સતી’’તિ દિસ્વા ‘‘મયા તેસં પચ્ચુગ્ગમનં કાતું યુત્ત’’ન્તિ પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સયમેવ આકાસેન ગન્ત્વા ચન્દભાગાય નદિયા તીરે તેસં ઉત્તરણતિત્થસ્સાભિમુખટ્ઠાને મહાનિગ્રોધમૂલે પલ્લઙ્કેન નિસિન્નો છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેસિ. તે તેન તિત્થેન ઉત્તરન્તા બુદ્ધરસ્મિયો ઇતો ચિતો ચ વિધાવન્તિયો ઓલોકેન્તો ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘યં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ મયં આગતા, અદ્ધા સો એસો’’તિ દસ્સનેનેવ નિટ્ઠં ગન્ત્વા દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓનમિત્વા પરમનિપચ્ચાકારં કરોન્તા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ. રાજા ભગવતો ગોપ્ફકેસુ ગહેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન. સત્થા તેસં ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સદ્ધિં પરિસાય અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪.૬૬-૧૦૭) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ઉદિતો અજટાકાસે, રવીવ સરદમ્બરે.

‘‘વચનાભાય બોધેતિ, વેનેય્યપદુમાનિ સો;

કિલેસપઙ્કં સોસેતિ, મતિરંસીહિ નાયકો.

‘‘તિત્થિયાનં યસે હન્તિ, ખજ્જોતાભા યથા રવિ;

સચ્ચત્થાભં પકાસેતિ, રતનંવ દિવાકરો.

‘‘ગુણાનં આયતિભૂતો, રતનાનંવ સાગરો;

પજ્જુન્નોરિવ ભૂતાનિ, ધમ્મમેઘેન વસ્સતિ.

‘‘અક્ખદસ્સો તદા આસિં, નગરે હંસસવ્હયે;

ઉપેચ્ચ ધમ્મમસ્સોસિં, જલજુત્તમનામિનો.

‘‘ઓવાદકસ્સ ભિક્ખૂનં, સાવકસ્સ કતાવિનો;

ગુણં પકાસયન્તસ્સ, તપ્પયન્તસ્સ મે મનં.

‘‘સુત્વા પતીતો સુમનો, નિમન્તેત્વા તથાગતં;

સસિસ્સં ભોજયિત્વાન, તં ઠાનમભિપત્થયિં.

‘‘તદા હંસસમભાગો, હંસદુન્દુભિનિસ્સનો;

પસ્સથેતં મહામત્તં, વિનિચ્છયવિસારદં.

‘‘પતિતં પાદમૂલે મે, સમુગ્ગતતનૂરુહં;

જીમૂતવણ્ણં પીણંસં, પસન્નનયનાનનં.

‘‘પરિવારેન મહતા, રાજયુત્તં મહાયસં;

એસો કતાવિનો ઠાનં, પત્થેતિ મુદિતાસયો.

‘‘ઇમિના પણિપાતેન, ચાગેન પણિધીહિ ચ;

કપ્પસતસહસ્સાનિ, નુપપજ્જતિ દુગ્ગતિં.

‘‘દેવેસુ દેવસોભગ્ગં, મનુસ્સેસુ મહન્તતં;

અનુભોત્વાન સેસેન, નિબ્બાનં પાપુણિસ્સતિ.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

કપ્પિનો નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘તતોહં સુકતં કારં, કત્વાન જિનસાસને;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તુસિતં અગમાસહં.

‘‘દેવમાનુસરજ્જાનિ, સતસો અનુસાસિય;

બારાણસિયમાસન્ને, જાતો કેણિયજાતિયં.

‘‘સહસ્સપરિવારેન, સપજાપતિકો અહં;

પઞ્ચપચ્ચેકબુદ્ધાનં, સતાનિ સમુપટ્ઠહિં.

‘‘તેમાસં ભોજયિત્વાન, પચ્છાદમ્હ તિચીવરં;

તતો ચુતા મયં સબ્બે, અહુમ્હ તિદસૂપગા.

‘‘પુનો સબ્બે મનુસ્સત્તં, અગમિમ્હ તતો ચુતા;

કુક્કુટમ્હિ પુરે જાતા, હિમવન્તસ્સ પસ્સતો.

‘‘કપ્પિનો નામહં આસિં, રાજપુત્તો મહાયસો;

સેસામચ્ચકુલે જાતા, મમેવ પરિવારયું.

‘‘મહારજ્જસુખં પત્તો, સબ્બકામસમિદ્ધિમા;

વાણિજેહિ સમક્ખાતં, બુદ્ધુપ્પાદમહં સુણિં.

‘‘બુદ્ધો લોકે સમુપ્પન્નો, અસમો એકપુગ્ગલો;

સો પકાસેતિ સદ્ધમ્મં, અમતં સુખમુત્તમં.

‘‘સુયુત્તા તસ્સ સિસ્સા ચ, સુમુત્તા ચ અનાસવા;

સુત્વા નેસં સુવચનં, સક્કરિત્વાન વાણિજે.

‘‘પહાય રજ્જં સામચ્ચો, નિક્ખમિં બુદ્ધમામકો;

નદિં દિસ્વા મહાચન્દં, પૂરિતં સમતિત્તિકં.

‘‘અપ્પતિટ્ઠં અનાલમ્બં, દુત્તરં સીઘવાહિનિં;

ગુણં સરિત્વા બુદ્ધસ્સ, સોત્થિના સમતિક્કમિં.

‘‘ભવસોતં સચે બુદ્ધો, તિણ્ણો લોકન્તગૂ વિદૂ;

એતેન સચ્ચવજ્જેન, ગમનં મે સમિજ્ઝતુ.

‘‘યદિ સન્તિગમો મગ્ગો, મોક્ખો ચચ્ચન્તિકં સુખં;

એતેન સચ્ચવજ્જેન, ગમનં મે સમિજ્ઝતુ.

‘‘સઙ્ઘો ચે તિણ્ણકન્તારો, પુઞ્ઞક્ખેત્તો અનુત્તરો;

એતેન સચ્ચવજ્જેન, ગમનં મે સમિજ્ઝતુ.

‘‘સહ કતે સચ્ચવરે, મગ્ગા અપગતં જલં;

તતો સુખેન ઉત્તિણ્ણો, નદીતીરે મનોરમે.

‘‘નિસિન્નં અદ્દસં બુદ્ધં, ઉદેન્તંવ પભઙ્કરં;

જલન્તં હેમસેલંવ, દીપરુક્ખંવ જોતિતં.

‘‘સસિંવ તારાસહિતં, સાવકેહિ પુરક્ખતં;

વાસવં વિય વસ્સન્તં, દેસનાજલદન્તરં.

‘‘વન્દિત્વાન સહામચ્ચો, એકમન્તમુપાવિસિં;

તતો નો આસયં ઞત્વા, બુદ્ધો ધમ્મમદેસયિ.

‘‘સુત્વાન ધમ્મં વિમલં, અવોચુમ્હ મયં જિનં;

પબ્બાજેહિ મહાવીર, નિબ્બિન્દામ્હ મયં ભવે.

‘‘સ્વક્ખાતો ભિક્ખવે ધમ્મો, દુક્ખન્તકરણાય વો;

ચરથ બ્રહ્મચરિયં, ઇચ્ચાહ મુનિસત્તમો.

‘‘સહ વાચાય સબ્બેપિ, ભિક્ખુવેસધરા મયં;

અહુમ્હ ઉપસમ્પન્ના, સોતાપન્ના ચ સાસને.

‘‘તતો જેતવનં ગન્ત્વા, અનુસાસિ વિનાયકો;

અનુસિટ્ઠો જિનેનાહં, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘તતો ભિક્ખુસહસ્સાનિ, અનુસાસિમહં તદા;

મમાનુસાસનકરા, તેપિ આસું અનાસવા.

‘‘જિનો તસ્મિં ગુણે તુટ્ઠો, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં;

ભિક્ખુઓવાદકાનગ્ગો, કપ્પિનોતિ મહાજને.

‘‘સતસહસ્સે કતં કમ્મં, ફલં દસ્સેસિ મે ઇધ;

પમુત્તો સરવેગોવ, કિલેસે ઝાપયિં મમ.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પત્વા પન તે સબ્બેવ સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિંસુ. સત્થા તે ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ આહ. સા એવ તેસં પબ્બજ્જા ઉપસમ્પદા ચ અહોસિ. સત્થા તં ભિક્ખુસહસ્સં આદાય આકાસેન જેતવનં અગમાસિ. અથેકદિવસં ભગવા તસ્સન્તેવાસિકે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, કપ્પિનો ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતી’’તિ? ‘‘ન, ભગવા, દેસેતિ. અપ્પોસ્સુક્કો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુત્તો વિહરતિ, ઓવાદમત્તમ્પિ ન દેતી’’તિ. સત્થા થેરં પક્કોસાપેત્વા – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, કપ્પિન, અન્તેવાસિકાનં ઓવાદમત્તમ્પિ ન દેસી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. ‘‘બ્રાહ્મણ, મા એવં કરિ, અજ્જ પટ્ઠાય ઉપગતાનં ધમ્મં દેસેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ થેરો સત્થુ વચનં સિરસા સમ્પટિચ્છિત્વા એકોવાદેનેવ સમણસહસ્સં અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. તેન નં સત્થા પટિપાટિયા અત્તનો સાવકે થેરે ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ભિક્ખુઓવાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. અથેકદિવસં થેરો ભિક્ખુનિયો ઓવદન્તો –

૫૪૭. ‘‘અનાગતં યો પટિકચ્ચ પસ્સતિ, હિતઞ્ચ અત્થં અહિતઞ્ચ તં દ્વયં;

વિદ્દેસિનો તસ્સ હિતેસિનો વા, રન્ધં ન પસ્સન્તિ સમેક્ખમાના.

૫૪૮. ‘‘આનાપાનસતી યસ્સ, પરિપુણ્ણા સુભાવિતા;

અનુપુબ્બં પરિચિતા, યથા બુદ્ધેન દેસિતા;

સોમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા.

૫૪૯. ‘‘ઓદાતં વત મે ચિત્તં, અપ્પમાણં સુભાવિતં;

નિબ્બિદ્ધં પગ્ગહીતઞ્ચ, સબ્બા ઓભાસતે દિસા.

૫૫૦. ‘‘જીવતે વાપિ સપ્પઞ્ઞો, અપિ વિત્તપરિક્ખયો;

પઞ્ઞાય ચ અલાભેન, વિત્તવાપિ ન જીવતિ.

૫૫૧. ‘‘પઞ્ઞા સુતવિનિચ્છિની, પઞ્ઞા કિત્તિસિલોકવદ્ધની;

પઞ્ઞાસહિતો નરો ઇધ, અપિ દુક્ખેસુ સુખાનિ વિન્દતિ.

૫૫૨. ‘‘નાયં અજ્જતનો ધમ્મો, નચ્છેરો નપિ અબ્ભુતો;

યત્થ જાયેથ મીયેથ, તત્થ કિં વિય અબ્ભુતં.

૫૫૩. ‘‘અનન્તરઞ્હિ જાતસ્સ, જીવિતા મરણં ધુવં;

જાતા જાતા મરન્તીધ, એવં ધમ્મા હિ પાણિનો.

૫૫૪. ‘‘ન હેતદત્થાય મતસ્સ હોતિ, યં જીવિતત્થં પરપોરિસાનં;

મતમ્હિ રુણ્ણં ન યસો ન લોક્યં, ન વણ્ણિતં સમણબ્રાહ્મણેહિ.

૫૫૫. ‘‘ચક્ખું સરીરં ઉપહન્તિ તેન, નિહીયતિ વણ્ણબલં મતી ચ;

આનન્દિનો તસ્સ દિસા ભવન્તિ, હિતેસિનો નાસ્સ સુખી ભવન્તિ.

૫૫૬. ‘‘તસ્મા હિ ઇચ્છેય્ય કુલે વસન્તે, મેધાવિનો ચેવ બહુસ્સુતે ચ;

યેસઞ્હિ પઞ્ઞાવિભવેન કિચ્ચં, તરન્તિ નાવાય નદિંવ પુણ્ણ’’ન્તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ અનાગતન્તિ ન આગતં, અવિન્દન્તિ, અત્થો. પટિકચ્ચાતિ પુતેતરંયેવ. પસ્સતીતિ ઓલોકેતિ. અત્થન્તિ કિચ્ચં. તં દ્વયન્તિ હિતાહિતં. વિદ્દેસિનોતિ અમિત્તા. હિતેસિનોતિ મિત્તા. રન્ધન્તિ છિદ્દં. સમેક્ખમાનાતિ ગવેસન્તા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો પુગ્ગલો અત્તનો હિતાવહં અહિતાવહં તદુભયઞ્ચ અત્થં કિચ્ચં અનાગતં અસમ્પત્તં પુરેતરંયેવ પઞ્ઞાચક્ખુના અહં વિય પસ્સતિ વીમંસતિ વિચારેતિ, તસ્સ અમિત્તા વા અહિતજ્ઝાસયેન મિત્તા વા હિતજ્ઝાસયેન રન્ધં ગવેસન્તા ન પસ્સન્તિ, તાદિસો પઞ્ઞવા પુગ્ગલો અચ્છિદ્દવુત્તિ, તસ્મા તુમ્હેહિ તથારૂપેહિ ભવિતબ્બન્તિ.

ઇદાનિ આનાપાનસતિભાવનાય ગુણં દસ્સેન્તો તત્થ તાનિ યોજેતું ‘‘આનાપાનસતી યસ્સા’’તિ દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ આનન્તિ અસ્સાસો. અપાનન્તિ પસ્સાસો. અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણા સતિ આનાપાનસતિ. સતિસીસેન ચેત્થ તંસમ્પયુત્તસમાધિભાવના અધિપ્પેતા. યસ્સાતિ, યસ્સ યોગિનો. પરિપુણ્ણા સુભાવિતાતિ ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં સોળસન્નઞ્ચ આકારાનં પારિપૂરિયા સબ્બસો પુણ્ણા સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં વિજ્જાવિમુત્તીનઞ્ચ પારિપૂરિયા સુટ્ઠુ ભાવિતા વડ્ઢિતા. અનુપુબ્બં પરિચિતા, યથા બુદ્ધેન દેસિતાતિ ‘‘સો સતોવ અસ્સસતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૪; મ. નિ. ૧.૧૦૭) યથા ભગવતા દેસિતા, તથા અનુપુબ્બં અનુક્કમેન પરિચિતા આસેવિતા ભાવિતા. સોમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમાતિ સો યોગાવચરો યથા અબ્ભાદિઉપક્કિલેસા વિમુત્તો ચન્દો ચન્દાલોકેન ઇમં ઓકાસલોકં પભાસેતિ, એવં અવિજ્જાદિઉપક્કિલેસવિમુત્તો ઞાણાલોકેન અત્તસન્તાનપતિતં પરસન્તાનપતિતઞ્ચ સઙ્ખારલોકં પભાસેતિ પકાસેતિ. તસ્મા તુમ્હેહિ આનાપાનસતિભાવના ભાવેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ અત્તાનં નિદસ્સનં કત્વા ભાવનાભિયોગસ્સ સફલતં દસ્સેન્તો ‘‘ઓદાતં વત મે ચિત્ત’’ન્તિ તતિયં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – નીવરણમલવિગમતો ઓદાતં સુદ્ધં વત મમ ચિત્તં. યથા પમાણકરા રાગાદયો પહીના, અપ્પમાણઞ્ચ નિબ્બાનં પચ્ચક્ખં કતં અહોસિ, તથા ભાવિતત્તા અપ્પમાણં સુભાવિતં, તતો એવ ચતુસચ્ચં નિબ્બિદ્ધં પટિવિજ્ઝિતં, સકલસંકિલેસપક્ખતો પગ્ગહિતઞ્ચ હુત્વા દુક્ખાદિકા પુબ્બન્તાદિકા ચ દિસા ઓભાસતે તત્થ વિતિણ્ણકઙ્ખત્તા સબ્બધમ્મેસુ વિગતસમ્મોહત્તા ચ. તસ્મા તુમ્હેહિપિ એવં ચિત્તં ભાવેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

યથા ભાવનામયા પઞ્ઞા ચિત્તમલવિસોધનાદિના પુરિસસ્સ બહુપકારા, એવં ઇતરાપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘જીવતે વાપિ સપ્પઞ્ઞો’’તિ ચતુત્થગાથમાહ. તસ્સત્થો – પરિક્ખીણધનોપિ સપ્પઞ્ઞજાતિકો ઇતરીતરસન્તોસેન સન્તુટ્ઠો અનવજ્જાય જીવિકાય જીવતિયેવ. તસ્સ હિ જીવિતં જીવિતં નામ. તેનાહ ભગવા – ‘‘પઞ્ઞાજીવિં જીવિતમાહુ સેટ્ઠ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૩, ૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪). દુમ્મેધપુગ્ગલો પન પઞ્ઞાય અલાભેન દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ અત્થં વિરાધેન્તો વિત્તવાપિ ન જીવતિ, ગરહાદિપ્પત્તિયા જીવન્તો નામ ન તસ્સ હોતિ, અનુપાયઞ્ઞુતાય વા યથાધિગતં ધનં નાસેન્તો જીવિતમ્પિ સન્ધારેતું ન સક્કોતિયેવ, તસ્મા પારિહારિયપઞ્ઞાપિ તુમ્હેહિ અપ્પમત્તેહિ સમ્પાદેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ પઞ્ઞાય આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘પઞ્ઞા સુતવિનિચ્છિની’’તિ પઞ્ચમં ગાથમાહ. તત્થ પઞ્ઞા સુતવિનિચ્છિનીતિ પઞ્ઞા નામેસા સુતસ્સ વિનિચ્છયિની, યથાસુતે સોતપથમાગતે અત્થે ‘‘અયં અકુસલો, અયં કુસલો, અયં સાવજ્જો, અયં અનવજ્જો’’તિઆદિના વિનિચ્છયજનની. કિત્તિસિલોકવદ્ધનીતિ કિત્તિયા સમ્મુખા પસંસાય સિલોકસ્સ પત્થટયસભાવસ્સ વદ્ધની, પઞ્ઞવતોયેવ હિ કિત્તિઆદયો વિઞ્ઞૂનં પાસંસભાવતો. પઞ્ઞાસહિતોતિ પારિહારિયપઞ્ઞાય, વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચ યુત્તો. અપિ દુક્ખેસુ સુખાનિ વિન્દતીતિ એકન્તદુક્ખસભાવેસુ ખન્ધાયતનાદીસુ સમ્માપટિપત્તિયા યથાભૂતસભાવાવબોધેન નિરામિસાનિપિ સુખાનિ પટિલભતિ.

ઇદાનિ તાસં ભિક્ખુનીનં અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તં ધીરભાવાવહં ધમ્મં કથેન્તો ‘‘નાયં અજ્જતનો ધમ્મો’’તિઆદિના સેસગાથા અભાસિ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ય્વાયં સત્તાનં જાયનમીયનસભાવો, અયં ધમ્મો અજ્જતનો અધુનાગતો ન હોતિ, અભિણ્હપવત્તિકતાય ન અચ્છરિયો, અબ્ભુતપુબ્બતાભાવતો નાપિ અબ્ભુતો. તસ્મા યત્થ જાયેથ મીયેથ, યસ્મિં લોકે સત્તો જાયેય્ય, સો એકંસેન મીયેથ, તત્થ કિં વિય? કિં નામ અબ્ભુતં સિયા? સભાવિકત્તા મરણસ્સ – ન હિ ખણિકમરણસ્સ કિઞ્ચિ કારણં અત્થિ. યતો અનન્તરઞ્હિ જાતસ્સ, જીવિતા મરણં ધુવં જાતસ્સ જાતિસમનન્તરં જીવિતતો મરણં એકન્તિકં ઉપ્પન્નાનં ખન્ધાનં એકંસેન ભિજ્જનતો. યો પનેત્થ જીવતીતિ લોકવોહારો, સો તદુપાદાનસ્સ અનેકપચ્ચયાયત્તતાય અનેકન્તિકો, યસ્મા એતદેવં, તસ્મા જાતા મરન્તીધ, એવંધમ્મા હિ પાણિનોતિ અયં સત્તાનં પકતિ, યદિદં જાતાનં મરણન્તિ જાતિયા મરણાનુબન્ધનતં આહ.

ઇદાનિ યસ્મા તાસુ ભિક્ખુનીસુ કાચિ સોકબન્ધિતચિત્તાપિ અત્થિ, તસ્મા તાસં સોકવિનોદનં કાતું ‘‘ન હેતદત્થાયાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ ન હેતદત્થાય મતસ્સ હોતીતિ યં મતસ્સ જીવિતત્થં જીવિતનિમિત્તં પરપોરિસાનં પરપુગ્ગલાનં રુણ્ણં, એતં તસ્સ મતસ્સ સત્તસ્સ જીવિતત્થં તાવ તિટ્ઠતુ, કસ્સચિપિ અત્થાય ન હોતિ, યે પન રુદન્તિ, તેસમ્પિ મતમ્હિ મતપુગ્ગલનિમિત્તં રુણ્ણં, ન યસો ન લોક્યં યસાવહં વિસુદ્ધાવહઞ્ચ ન હોતિ. ન વણ્ણિતં સમણબ્રાહ્મણેહીતિ વિઞ્ઞુપ્પસટ્ઠમ્પિ ન હોતિ, અથ ખો વિઞ્ઞુગરહિતમેવાતિ અત્થો.

ન કેવલમેતેવ યે રુદતો આદીનવા, અથ ખો ઇમેપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચક્ખું સરીરં ઉપહન્તી’’તિ ગાથં વત્વા તતો પરં સોકાદિઅનત્થપટિબાહનત્થં કલ્યાણમિત્તપયિરુપાસનાયં તા નિયોજેન્તો ‘‘તસ્મા’’તિઆદિના ઓસાનગાથમાહ. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા રુણ્ણં રુદન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચક્ખું સરીરઞ્ચ ઉપહન્તિ વિબાધતિ, તેન રુણ્ણેન વણ્ણો બલં મતિ ચ નિહીયતિ પરિહાયતિ, તસ્સ રુદન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિસા સપત્તા આનન્દિનો પમોદવન્તો પીતિવન્તો ભવન્તિ. હિતેસિનો મિત્તા દુક્ખી દુક્ખિતા ભવન્તિ તસ્મા ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા મેધાવિનો દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થસન્નિસ્સિતસ્સ બાહુસચ્ચસ્સ પારિપૂરિયા બહુસ્સુતે, અત્તનો કુલે વસન્તે ઇચ્છેય્ય પાટિકઙ્ખેય્ય કુલૂપકે કરેય્ય. યેસન્તિ યેસં મેધાવીનં બહુસ્સુતાનં પણ્ડિતાનં પઞ્ઞાવિભવેન પઞ્ઞાબલેન યથા મહોઘસ્સ પુણ્ણં નદિં નાવાય તરન્તિ, એવં કુલપુત્તા અત્તનો અત્થકિચ્ચં તરન્તિ પારં પાપુણન્તિ. તે ઇચ્છેય્ય કુલે વસન્તેતિ યોજના.

એવં થેરો તાસં ભિક્ખુનીનં ધમ્મં કથેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. તા થેરસ્સ ઓવાદે ઠત્વા સોકં વિનોદેત્વા યોનિસો પટિપજ્જન્તિયો સદત્થં પરિપૂરેસું.

મહાકપ્પિનત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.