૧૦. દસકનિપાતો

૧. કાળુદાયિત્થેરગાથાવણ્ણના

દસકનિપાતે અઙ્ગારિનોતિઆદિકા આયસ્મતો કાળુદાયિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું કુલપ્પસાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તજ્જં અભિનીહારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ.

સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં બોધિસત્તસ્સ માતુકુચ્છિયં પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે કપિલવત્થુસ્મિંયેવ અમચ્ચગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. બોધિસત્તેન સદ્ધિં એકદિવસંયેવ જાતોતિ તંદિવસંયેવ નં દુકૂલચુમ્બટે નિપજ્જાપેત્વા બોધિસત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનં નયિંસુ. બોધિસત્તેન હિ સદ્ધિં બોધિરુક્ખો, રાહુલમાતા, ચત્તારો નિધી, આરોહનિયહત્થી, અસ્સકણ્ડકો, છન્નો કાળુદાયીતિ ઇમે સત્ત એકદિવસંયેવ જાતત્તા સહજાતા નામ અહેસું. અથસ્સ નામગ્ગહણદિવસે સકલનગરસ્સ ઉદગ્ગચિત્તદિવસે જાતત્તા ઉદાયીત્વેવ નામં અકંસુ, થોકં કાળધાતુકત્તા પન કાળુદાયીતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો બોધિસત્તેન સદ્ધિં કુમારકીળં કીળન્તો વુદ્ધિં અગમાસિ.

અપરભાગે લોકનાથે મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા અનુક્કમેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને વિહરન્તે સુદ્ધોદનમહારાજા તં પવત્તિં સુત્વા પુરિસસહસ્સપરિવારં એકં અમચ્ચં ‘‘પુત્તં મે ઇધાનેહી’’તિ પેસેસિ. સો ધમ્મદેસનાવેલાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુત્વા સપરિસો અરહત્તં પાપુણિ. અથ ને સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેતિ. સબ્બે તઙ્ખણંયેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય અહેસું. અરહત્તં પત્તતો પટ્ઠાય પન અરિયા મજ્ઝત્તાવ હોન્તિ, તસ્મા રઞ્ઞા પહિતસાસનં દસબલસ્સ ન કથેસિ. રાજા ‘‘નેવ ગતબલકોટ્ઠકો આગચ્છતિ, ન સાસનં સુય્યતી’’તિ અપરમ્પિ અમચ્ચં પુરિસસહસ્સેન પેસેસિ. તસ્મિમ્પિ તથા પટિપન્ને અપરન્તિ એવં નવહિ અમચ્ચેહિ સદ્ધિં નવ પુરિસસહસ્સાનિ પેસેસિ સબ્બે અરહત્તં પત્વા તુણ્હી અહેસું.

અથ રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘એત્તકા જના મયિ સિનેહાભાવેન દસબલસ્સ ઇધાગમનત્થાય ન કિઞ્ચિ કથયિંસુ, અયં ખો પન ઉદાયી દસબલેન સમવયો સહપંસુકીળિકો, મયિ ચ સિનેહવા, ઇમં પેસેસ્સામી’’તિ તં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, ત્વં પુરિસસહસ્સપરિવારો રાજગહં ગન્ત્વા દસબલં આનેહી’’તિ વત્વા પેસેસિ. સો પન ગચ્છન્તો ‘‘સચાહં, દેવ, પબ્બજિતું લભિસ્સામિ, એવાહં ભગવન્તં ઇધાનેસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘યં કિઞ્ચિ કત્વા મમ પુત્તં દસ્સેહી’’તિ વુત્તો રાજગહં ગન્ત્વા સત્થુ ધમ્મદેસનાવેલાય પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુત્વા સપરિવારો અરહત્તં પત્વા એહિભિક્ખુભાવે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪.૪૮-૬૩) –

‘‘પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

અદ્ધાનં પટિપન્નસ્સ, ચરતો ચારિકં તદા.

‘‘સુફુલ્લં પદુમં ગય્હ, ઉપ્પલં મલ્લિકઞ્ચહં;

પરમન્નં ગહેત્વાન, અદાસિં સત્થુનો અહં.

‘‘પરિભુઞ્જિ મહાવીરો, પરમન્નં સુભોજનં;

તઞ્ચ પુપ્ફં ગહેત્વાન, જનસ્સ સમ્પદસ્સયિ.

‘‘ઇટ્ઠં કન્તં પિયં લોકે, જલજં પુપ્ફમુત્તમં;

સુદુક્કરં કતં તેન, યો મે પુપ્ફં અદાસિદં.

‘‘યો પુપ્ફમભિરોપેસિ, પરમન્નઞ્ચદાસિ મે;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘દસ અટ્ઠ ચક્ખત્તું સો, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ;

ઉપ્પલં પદુમઞ્ચાપિ, મલ્લિકઞ્ચ તદુત્તરિ.

‘‘અસ્સ પુઞ્ઞવિપાકેન, દિબ્બગન્ધસમાયુતં;

આકાસે છદનં કત્વા, ધારયિસ્સતિ તાવદે.

‘‘પઞ્ચવીસતિક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ;

પથબ્યા રજ્જં પઞ્ચસતં, વસુધં આવસિસ્સતિ.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘સકકમ્માભિરદ્ધો સો, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

સક્યાનં નન્દિજનનો, ઞાતિબન્ધુ ભવિસ્સતિ.

‘‘સો પચ્છા પબ્બજિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘પટિસમ્ભિદમનુપ્પત્તં, કતકિચ્ચમનાસવં;

ગોતમો લોકબન્ધુ તં, એતદગ્ગે ઠપેસ્સતિ.

‘‘પધાનપહિતત્તો સો, ઉપસન્તો નિરૂપધિ;

ઉદાયી નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘રાગો દોસો ચ મોહો ચ, માનો મક્ખો ચ ધંસિતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘તોસયિઞ્ચાપિ સમ્બુદ્ધં, આતાપી નિપકો અહં;

પસાદિતો ચ સમ્બુદ્ધો, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ‘‘ન તાવાયં દસબલસ્સ કુલનગરં ગન્તું કાલો, વસન્તે પન ઉપગતે પુપ્ફિતેસુ વનસણ્ડેસુ હરિતતિણસઞ્છન્નાય ભૂમિયા ગમનકાલો ભવિસ્સતી’’તિ કાલં પટિમાનેન્તો વસન્તે સમ્પત્તે સત્થુ કુલનગરં ગન્તું ગમનમગ્ગવણ્ણં સંવણ્ણેન્તો –

૫૨૭. ‘‘અઙ્ગારિનો દાનિ દુમા ભદન્તે, ફલેસિનો છદનં વિપ્પહાય;

તે અચ્ચિમન્તોવ પભાસયન્તિ, સમયો મહાવીર ભાગીરસાનં.

૫૨૮. ‘‘દુમાનિ ફુલ્લાનિ મનોરમાનિ, સમન્તતો સબ્બદિસા પવન્તિ;

પત્તં પહાય ફલમાસસાના, કાલો ઇતો પક્કમનાય વીર.

૫૨૯. ‘‘નેવાતિસીતં ન પનાતિઉણ્હં, સુખા ઉતુ અદ્ધનિયા ભદન્તે;

પસ્સન્તુ તં સાકિયા કોળિયા ચ, પચ્છામુખં રોહિનિયં તરન્તં.

૫૩૦. ‘‘આસાય કસતે ખેત્તં, બીજં આસાય વપ્પતિ;

આસાય વાણિજા યન્તિ, સમુદ્દં ધનહારકા;

યાય આસાય તિટ્ઠામિ, સા મે આસા સમિજ્ઝતુ.

૫૩૧. ‘‘પુનપ્પુનઞ્ચેવ વપન્તિ બીજં, પુનપ્પુનં વસ્સતિ દેવરાજા;

પુનપ્પુનં ખેત્તં કસન્તિ કસ્સકા, પુનપ્પુનં ધઞ્ઞમુપેતિ રટ્ઠં.

૫૩૨. ‘‘પુનપ્પુનં યાચનકા ચરન્તિ, પુનપ્પુનં દાનપતી દદન્તિ;

પુનપ્પુનં દાનપતી દદિત્વા, પુનપ્પુનં સગ્ગમુપેન્તિ ઠાનં.

૫૩૩. ‘‘વીરો હવે સત્તયુગં પુનેતિ, યસ્મિં કુલે જાયતિ ભૂરિપઞ્ઞો;

મઞ્ઞામહં સક્કતિ દેવદેવો, તયા હિ જાતો મુનિ સચ્ચનામો.

૫૩૪. ‘‘સુદ્ધોદનો નામ પિતા મહેસિનો, બુદ્ધસ્સ માતા પન માયનામા;

યા બોધિસત્તં પરિહરિય કુચ્છિના, કાયસ્સ ભેદા તિદિવમ્હિ મોદતિ.

૫૩૫. ‘‘સા ગોતમી કાલકતા ઇતો ચુતા, દિબ્બેહિ કામેહિ સમઙ્ગિભૂતા;

સા મોદતિ કામગુણેહિ પઞ્ચહિ, પરિવારિતા દેવગણેહિ તેહિ.

૫૩૬. ‘‘બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હિ અસય્હસાહિનો, અઙ્ગીરસસ્સપ્પટિમસ્સ તાદિનો;

પિતુપિતા મય્હં તુવંસિ સક્ક, ધમ્મેન મે ગોતમ અય્યકોસી’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ અઙ્ગારિનોતિ અઙ્ગારાનિ વિયાતિ અઙ્ગારાનિ, રત્તપવાળવણ્ણાનિ રુક્ખાનં પુપ્ફપલ્લવાનિ, તાનિ એતેસં સન્તીતિ અઙ્ગારિનો, અતિલોહિતકુસુમકિસલયેહિ અઙ્ગારવુટ્ઠિસંપરિકિણ્ણા વિયાતિ અત્થો. ઇદાનીતિ ઇમસ્મિં કાલે. દુમાતિ રુક્ખા. ભદન્તેતિ, ભદ્દં અન્તે એતસ્સાતિ ભદન્તેતિ એકસ્સ દકારસ્સ લોપં કત્વા વુચ્ચતિ, ગુણવિસેસયુત્તો, ગુણવિસેસયુત્તાનઞ્ચ અગ્ગભૂતો સત્થા. તસ્મા ભદન્તેતિ સત્થુ આલપનં. પચ્ચત્તવચનઞ્ચેતં એકારન્તં ‘‘સુકટે પટિકમ્મે સુખે દુક્ખેપિ ચે’’તિઆદીસુ વિય. ઇધ પન સમ્બોધનત્થે દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘ભદન્તેતિ આલપન’’ન્તિ. ‘‘ભદ્દસદ્દસમાનત્થં પદન્તરમેક’’ન્તિ કેચિ. ફલાનિ એસન્તીતિ ફલેસિનો. અચેતનેપિ હિ સચેતનકિરિયમારોપેત્વા વોહરન્તિ, યથા કુલં પતિતુકામન્તિ, ફલાનિ ગહેતુમારદ્ધા સમ્પત્તિફલગહણકાલાતિ અત્થો. છદનં વિપ્પહાયાતિ પુરાણપણ્ણાનિ પજહિત્વા સમ્પન્નપણ્ડુપલાસાતિ અત્થો. તેતિ દુમા. અચ્ચિમન્તોવ પભાસયન્તીતિ દીપસિખાવન્તો વિય જલિતઅગ્ગી વિય વા ઓભાસયન્તિ સબ્બા દિસાતિ અધિપ્પાયો. સમયોતિ કાલો, ‘‘અનુગ્ગહાયા’’તિ વચનસેસો. મહાવીરાતિ મહાવિક્કન્ત. ભાગી રસાનન્તિ અત્થરસાદીનં ભાગી. વુત્તઞ્હેતં ધમ્મસેનાપતિના – ‘‘ભાગી વા ભગવા અત્થરસસ્સ ધમ્મરસસ્સા’’તિઆદિ (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨). મહાવીર, ભાગીતિ ચ ઇદમ્પિ દ્વયં સમ્બોધનવચનં દટ્ઠબ્બં. ભાગીરથાનન્તિ પન પાઠે ભગીરથો નામ આદિરાજા. તબ્બંસજાતતાય સાકિયા ભાગીરથા, તેસં ભાગીરથાનં ઉપકારત્થન્તિ અધિપ્પાયો.

દુમાનીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, દુમા રુક્ખાતિ અત્થો. સમન્તતો સબ્બદિસા પવન્તીતિ, સમન્તતો સબ્બભાગતો સબ્બદિસાસુ ચ ફુલ્લાનિ, તથા ફુલ્લત્તા એવ સબ્બદિસા પવન્તિ ગન્ધં વિસ્સજ્જેન્તિ. આસમાનાતિ આસીસન્તા ગહિતુકામા. એવં રુક્ખસોભાય ગમનમગ્ગસ્સ રામણેય્યતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘નેવાતિસીત’’ન્તિઆદિના ઉતુસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. સુખાતિ નાતિસીતનાતિઉણ્હભાવેનેવ સુખા ઇટ્ઠા. ઉતુ અદ્ધનિયાતિ અદ્ધાનગમનયોગ્ગા ઉતુ. પસ્સન્તુ તં સાકિયા કોળિયા ચ, પચ્છામુખં રોહિનિયં તરન્તન્તિ રોહિની નામ નદી સાકિયકોળિયજનપદાનં અન્તરે ઉત્તરદિસતો દક્ખિણમુખા સન્દતિ, રાજગહં ચસ્સા પુરત્થિમદક્ખિણાય દિસાય, તસ્મા રાજગહતો કપિલવત્થું ગન્તું તં નદિં તરન્તા પચ્છામુખા હુત્વા તરન્તિ. તેનાહ ‘‘પસ્સન્તુ તં…પે… તરન્ત’’ન્તિ. ‘‘ભગવન્તં પચ્છામુખં રોહિનિં નામ નદિં અતિક્કમન્તં સાકિયકોળિયજનપદવાસિનો પસ્સન્તૂ’’તિ કપિલવત્થુગમનાય ભગવન્તં આયાચન્તો ઉસ્સાહેતિ.

ઇદાનિ અત્તનો પત્થનં ઉપમાહિ પકાસેન્તો ‘‘આસાય કસતે’’તિ ગાથમાહ. આસાય કસતે ખેત્તન્તિ કસ્સકો કસન્તો ખેત્તં ફલાસાય કસતિ. બીજં આસાય વપ્પતીતિ કસિત્વા ચ વપન્તેન ફલાસાય એવ બીજં વપ્પતિ નિક્ખિપીયતિ. આસાય વાણિજા યન્તીતિ ધનહારકા વાણિજા ધનાસાય સમુદ્દં તરિતું દેસં ઉપગન્તું સમુદ્દં નાવાય યન્તિ ગચ્છન્તિ. યાય આસાય તિટ્ઠામીતિ એવં અહમ્પિ યાય આસાય પત્થનાય ભગવા તુમ્હાકં કપિલપુરગમનપત્થનાય ઇધ તિટ્ઠામિ. સા મે આસા સમિજ્ઝતુ, તુમ્હેહિ ‘‘કપિલવત્થુ ગન્તબ્બ’’ન્તિ વદતિ, આસાય સદિસતાય ચેત્થ કત્તુકમ્યતાછન્દં આસાતિ આહ.

ગમનમગ્ગસંવણ્ણનાદિના અનેકવારં યાચનાય કારણં દસ્સેતું ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – સકિં વુત્તમત્તેન વપ્પે અસમ્પજ્જમાને કસ્સકા પુનપ્પુનં દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ બીજં વપન્તિ. પજ્જુન્નો દેવરાજાપિ એકવારમેવ અવસ્સિત્વા પુનપ્પુનં કાલેન કાલં વસ્સતિ. કસ્સકાપિ એકવારમેવ અકસિત્વા સસ્સસમ્પત્તિઅત્થં પંસું કદ્દમં વા મુદું કાતું ખેત્તં પુનપ્પુનં કસન્તિ. એકવારમેવ ધઞ્ઞં સઙ્ગહં કત્વા ‘‘અલમેત્તાવતા’’તિ અપરિતુસ્સનતો કોટ્ઠાગારાદીસુ પટિસામનવસેન મનુસ્સેહિ ઉપનીયમાનં પુનપ્પુનં સાલિઆદિધઞ્ઞં રટ્ઠં ઉપેતિ ઉપગચ્છતિ.

યાચનકાપિ યાચન્તા પુનપ્પુનં કુલાનિ ચરન્તિ ઉપગચ્છન્તિ, ન એકવારમેવ, યાચિતા પન તેસં પુનપ્પુનં દાનપતી દદન્તિ, ન સકિંયેવ. તથા પન દેય્યધમ્મં પુનપ્પુનં દાનપતી દદિત્વા દાનમયં પુઞ્ઞં ઉપચિનિત્વા પુનપ્પુનં અપરાપરં સગ્ગમુપેન્તિ ઠાનં પટિસન્ધિવસેન દેવલોકં ઉપગચ્છન્તિ. તસ્મા અહમ્પિ પુનપ્પુનં યાચામિ ભગવા મય્હં મનોરથં મત્થકં પાપેહીતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ યદત્થં સત્થારં કપિલવત્થુગમનં યાચતિ, તં દસ્સેતું ‘‘વીરો હવે’’તિગાથમાહ. તસ્સત્થો – વીરો વીરિયવા મહાવિક્કન્તો ભૂરિપઞ્ઞો મહાપઞ્ઞો પુરિસો યસ્મિં કુલે જાયતિ નિબ્બત્તતિ, તત્થ હવે એકંસેન સત્તયુગં સત્તપુરિસયુગં યાવસત્તમં પિતામહયુગં સમ્માપટિપત્તિયા પુનેતિ સોધેતીતિ લોકવાદો અતિવાદો અઞ્ઞેસુ. ભગવા પન સબ્બેસં દેવાનં ઉત્તમદેવતાય દેવદેવો પાપનિવારણેન કલ્યાણપતિટ્ઠાપનેન તતો પરમ્પિ સોધેતું સક્કતિ સક્કોતીતિ મઞ્ઞામિ અહં. કસ્મા? તયા હિ જાતો મુનિ સચ્ચનામો યસ્મા તયા સત્થારા અરિયાય જાતિયા જાતો મુનિભાવો, મુનિ વા સમાનો અત્તહિતપરહિતાનં ઇધલોકપરલોકાનઞ્ચ મુનનટ્ઠેન ‘‘મુની’’તિ અવિતથનામો, મોનવા વા મુનિ, ‘‘સમણો પબ્બજિતો ઇસી’’તિ અવિતથનામો તયા જાતો. તસ્મા સત્તાનં એકન્તહિતપટિલાભહેતુભાવતો ભગવા તવ તત્થ ગમનં યાચામાતિ અત્થો.

ઇદાનિ ‘‘સત્તયુગ’’ન્તિ વુત્તે પિતુયુગં દસ્સેતું ‘‘સુદ્ધોદનો નામા’’તિઆદિ વુત્તં. સુદ્ધં ઓદનં જીવનં એતસ્સાતિ સુદ્ધોદનો. બુદ્ધપિતા હિ એકંસતો સુવિસુદ્ધકાયવચીમનોસમાચારો સુવિસુદ્ધાજીવો હોતિ તથા અભિનીહારસમ્પન્નત્તા. માયનામાતિ કુલરૂપસીલાચારાદિસમ્પત્તિયા ઞાતિમિત્તાદીહિ ‘‘મા યાહી’’તિ વત્તબ્બગુણતાય ‘‘માયા’’તિ લદ્ધનામા. પરિહરિયાતિ ધારેત્વા. કાયસ્સ ભેદાતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ચેતિયસદિસસ્સ અત્તનો કાયસ્સ વિનાસતો ઉદ્ધં. તિદિવમ્હીતિ તુસિતદેવલોકે.

સાતિ માયાદેવી. ગોતમીતિ ગોત્તેન તં કિત્તેતિ. દિબ્બેહિ કામેહીતિ, તુસિતભવનપરિયાપન્નેહિ દિબ્બેહિ વત્થુકામેહિ. સમઙ્ગિભૂતાતિ સમન્નાગતા. કામગુણેહીતિ કામકોટ્ઠાસેહિ, ‘‘કામેહી’’તિ વત્વા પુન ‘‘કામગુણેહી’’તિ વચનેન અનેકભાગેહિ વત્થુકામેહિ પરિચારિયતીતિ દીપેતિ. તેહીતિ યસ્મિં દેવનિકાયે નિબ્બત્તિ, તેહિ તુસિતદેવગણેહિ, તેહિ વા કામગુણેહિ. ‘‘સમઙ્ગિભૂતા પરિવારિતા’’તિ ચ ઇત્થિલિઙ્ગનિદ્દેસો પુરિમત્તભાવસિદ્ધં ઇત્થિભાવં, દેવતાભાવં વા સન્ધાય કતો, દેવૂપપત્તિ પન પુરિસભાવેનેવ જાતા.

એવં થેરેન યાચિતો ભગવા તત્થ ગમને બહૂનં વિસેસાધિગમં દિસ્વા વીસતિસહસ્સ ખીણાસવપરિવુતો રાજગહતો અતુરિતચારિકાવસેન કપિલવત્થુગામિમગ્ગં પટિપજ્જિ. થેરો ઇદ્ધિયા કપિલવત્થું ગન્ત્વા રઞ્ઞો પુરતો આકાસે ઠિતો અદિટ્ઠપુબ્બં વેસં દિસ્વા રઞ્ઞા ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિતો, ‘‘સચે અમચ્ચપુત્તં તયા ભગવતો સન્તિકં પેસિતં મં ન જાનાસિ, એવં પન જાનાહી’’તિ દસ્સેન્તો –

‘‘બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હિ અસય્હસાહિનો, અઙ્ગીરસસ્સપ્પટિમસ્સ તાદિનો;

પિતુપિતા મય્હં તુવંસિ સક્ક, ધમ્મેન મે ગોતમ અય્યકોસી’’તિ. –

ઓસાનગાથમાહ.

તત્થ બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હીતિ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ ઉરે જાતતાય ઓરસપુત્તો અમ્હિ. અસય્હસાહિનોતિ, અભિસમ્બોધિતો પુબ્બે ઠપેત્વા મહાબોધિસત્તં અઞ્ઞેહિ સહિતું વહિતું અસક્કુણેય્યત્તા અસય્હસ્સ સકલસ્સ બોધિસમ્ભારસ્સ મહાકારુણિકાધિકારસ્સ ચ સહનતો વહનતો, તતો પરમ્પિ અઞ્ઞેહિ સહિતું અભિભવિતું અસક્કુણેય્યત્તા અસય્હાનં પઞ્ચન્નં મારાનં સહનતો અભિભવનતો, આસયાનુસયચરિતાધિમુત્તિઆદિવિભાગાવબોધનેન યથારહં વેનેય્યાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ અનુસાસનીસઙ્ખાતસ્સ અઞ્ઞેહિ અસય્હસ્સ બુદ્ધકિચ્ચસ્સ ચ સહનતો, તત્થ વા સાધુકારીભાવતો અસય્હસાહિનો. અઙ્ગીરસસ્સાતિ અઙ્ગીકતસીલાદિસમ્પત્તિકસ્સ. ‘‘અઙ્ગમઙ્ગેહિ નિચ્છરણકઓભાસસ્સા’’તિ અપરે. કેચિ પન ‘‘અઙ્ગીરસો, સિદ્ધત્થોતિ દ્વે નામાનિ પિતરાયેવ ગહિતાની’’તિ વદન્તિ. અપ્પટિમસ્સાતિ અનૂપમસ્સ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તિયા તાદિનો. પિતુપિતા મય્હં તુવંસીતિ અરિયજાતિવસેન મય્હં પિતુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ લોકવોહારેન ત્વં પિતા અસિ. સક્કાતિ જાતિવસેન રાજાનં આલપતિ. ધમ્મેનાતિ સભાવેન અરિયજાતિ લોકિયજાતીતિ દ્વિન્નં જાતીનં સભાવસમોધાનેન ગોતમાતિ રાજાનં ગોત્તેન આલપતિ. અય્યકોસીતિ પિતામહો અસિ. એત્થ ચ ‘‘બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હી’’તિઆદિં વદન્તો થેરો અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

એવં પન અત્તાનં જાનાપેત્વા હટ્ઠતુટ્ઠેન રઞ્ઞા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા અત્તનો પટિયાદિતસ્સ નાનગ્ગરસસ્સ ભોજનસ્સ પત્તં પૂરેત્વા દિન્ને ગમનાકારં દસ્સેતિ. ‘‘કસ્મા ગન્તુકામત્થ, ભુઞ્જથા’’તિ ચ વુત્તે, ‘‘સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ. ‘‘કહં પન સત્થા’’તિ? ‘‘વીસતિસહસ્સભિક્ખુપરિવારો તુમ્હાકં દસ્સનત્થાય મગ્ગં પટિપન્નો’’તિ. ‘‘તુમ્હે ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા યાવ મમ પુત્તો ઇમં નગરં સમ્પાપુણાતિ, તાવસ્સ ઇતોવ પિણ્ડપાતં હરથા’’તિ. થેરો ભત્તકિચ્ચં કત્વા રઞ્ઞો પરિસાય ચ ધમ્મં કથેત્વા સત્થુ આગમનતો પુરેતરમેવ સકલં રાજનિવેસનં રતનત્તયે અભિપ્પસન્નં કરોન્તો સબ્બેસં પસ્સન્તાનંયેવ સત્થુ આહરિતબ્બભત્તપુણ્ણં પત્તં આકાસે વિસ્સજ્જેત્વા સયમ્પિ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પિણ્ડપાતં ઉપનેત્વા સત્થુ હત્થે ઠપેસિ. સત્થા તં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિ. એવં સટ્ઠિયોજનં મગ્ગં દિવસે દિવસે યોજનં ગચ્છન્તસ્સ સત્થુ રાજગેહતોવ ભત્તં આહરિત્વા અદાસિ. અથ નં ભગવા ‘‘મય્હં પિતુ મહારાજસ્સ સકલનિવેસનં પસાદેસી’’તિ કુલપ્પસાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

કાળુદાયિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. એકવિહારિયત્થેરગાથાવણ્ણના

પુરતો પચ્છતો વાતિઆદિકા આયસ્મતો એકવિહારિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો કસ્સપદસબલસ્સ કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વિવેકવાસં વસિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ભગવતિ પરિનિબ્બુતે ધમ્માસોકરઞ્ઞો કનિટ્ઠભાતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. અસોકમહારાજા કિર સત્થુ પરિનિબ્બાનતો દ્વિન્નં વસ્સસતાનં ઉપરિ અટ્ઠારસમે વસ્સે સકલજમ્બુદીપે એકરજ્જાભિસેકં પત્વા અત્તનો કનિટ્ઠં તિસ્સકુમારં ઓપરજ્જે ઠપેત્વા એકેન ઉપાયેન તં સાસને અભિપ્પસન્નં અકાસિ. સો એકદિવસં મિગવં ગતો અરઞ્ઞે યોનકમહાધમ્મરક્ખિતત્થેરં હત્થિનાગેન સાલસાખં ગહેત્વા બીજિયમાનં નિસિન્નં દિસ્વા સઞ્જાતપસાદો ‘‘અહો વતાહમ્પિ અયં મહાથેરો વિય પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞે વિહરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેસિ. થેરો તસ્સ ચિત્તાચારં ઞત્વા તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા અસોકારામે પોક્ખરણિયા અભિજ્જમાને ઉદકે ઠત્વા ચીવરઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગઞ્ચ આકાસે ઓલગ્ગેત્વા ન્હાયિતું આરભિ. કુમારો થેરસ્સ આનુભાવં દિસ્વા અભિપ્પસન્નો અરઞ્ઞતો નિવત્તિત્વા રાજગેહં ગન્ત્વા ‘‘પબ્બજિસ્સામી’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તં અનેકપ્પકારં યાચિત્વા પબ્બજ્જાધિપ્પાયં નિવત્તેતું નાસક્ખિ. સો ઉપાસકો હુત્વા પબ્બજ્જાસુખં પત્થેન્તો –

૫૩૭. ‘‘પુરતો પચ્છતો વાપિ, અપરો ચે ન વિજ્જતિ;

અતીવ ફાસુ ભવતિ, એકસ્સ વસતો વને.

૫૩૮. ‘‘હન્દ એકો ગમિસ્સામિ, અરઞ્ઞં બુદ્ધવણ્ણિતં;

ફાસુ એકવિહારિસ્સ, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો.

૫૩૯. ‘‘યોગી-પીતિકરં રમ્મં, મત્તકુઞ્જરસેવિતં;

એકો અત્થવસી ખિપ્પં, પવિસિસ્સામિ કાનનં.

૫૪૦. ‘‘સુપુપ્ફિતે સીતવને, સીતલે ગિરિકન્દરે;

ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા, ચઙ્કમિસ્સામિ એકકો.

૫૪૧. ‘‘એકાકિયો અદુતિયો, રમણીયે મહાવને;

કદાહં વિહરિસ્સામિ, કતકિચ્ચો અનાસવો.

૫૪૨. ‘‘એવં મે કત્તુકામસ્સ, અધિપ્પાયો સમિજ્ઝતુ;

સાધયિસ્સામહંયેવ, નાઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ કારકો’’તિ. –

ઇમા છ ગાથા અભાસિ.

તત્થ પુરતો પચ્છતો વાતિ અત્તનો પુરતો વા પચ્છતો વા, વા-સદ્દસ્સ વિકપ્પત્થત્તા પસ્સતો વા અપરો અઞ્ઞો જનો ન વિજ્જતિ ચે, અતીવ અતિવિય ફાસુ ચિત્તસુખં ભવતિ. એકવિહારીભાવેન એકસ્સ અસહાયસ્સ. વને વસતોતિ ચિરપરિચિતેન વિવેકજ્ઝાસયેન આકડ્ઢિયમાનહદયો સો રત્તિન્દિવં મહાજનપરિવુતસ્સ વસતો સઙ્ગણિકવિહારં નિબ્બિન્દન્તો વિવેકસુખઞ્ચ બહું મઞ્ઞન્તો વદતિ.

હન્દાતિ વોસ્સગ્ગત્થે નિપાતો, તેન ઇદાનિ કરીયમાનસ્સ અરઞ્ઞગમનસ્સ નિચ્છિતભાવમાહ. એકો ગમિસ્સામીતિ ‘‘સુઞ્ઞાગારે ખો, ગહપતિ, તથાગતા અભિરમન્તી’’તિઆદિવચનતો (ચૂળવ. ૩૦૬) બુદ્ધેહિ વણ્ણિતં પસટ્ઠં અરઞ્ઞં એકો અસહાયો ગમિસ્સામિ વાસાધિપ્પાયેન ઉપગચ્છામિ. યસ્મા એકવિહારિસ્સ ઠાનાદીસુ અસહાયભાવેન એકવિહારિસ્સ નિબ્બાનં પટિપેસિતચિત્તતાય પહિતત્તસ્સ અધિસીલસિક્ખાદિકા તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખતો ભિક્ખુનો અરઞ્ઞં ફાસુ ઇટ્ઠં સુખાવહન્તિ અત્થો.

યોગી-પીતિકરન્તિ યોગીનં ભાવનાય યુત્તપ્પયુત્તાનં અપ્પસદ્દાદિભાવેન ઝાનવિપસ્સનાદિપીતિં આવહનતો યોગી-પીતિકરં. વિસભાગારમ્મણાભાવેન પટિસલ્લાનસારુપ્પતાય રમ્મં. મત્તકુઞ્જરસેવિતન્તિ મત્તવરવારણવિચરિતં, ઇમિનાપિ બ્રહારઞ્ઞભાવેન જનવિવેકંયેવ દસ્સેતિ. અત્થવસીતિ ઇધ અત્થોતિ સમણધમ્મો અધિપ્પેતો. ‘‘કથં નુ ખો સો મે ભવેય્યા’’તિ તસ્સ વસં ગતો.

સુપુપ્ફિતેતિ સુટ્ઠુ પુપ્ફિતે. સીતવનેતિ છાયૂદકસમ્પત્તિયા સીતે વને. ઉભયેનપિ તસ્સ રમણીયતંયેવ વિભાવેતિ. ગિરિકન્દરેતિ ગિરીનં અબ્ભન્તરે કન્દરે. કન્તિ હિ ઉદકં, તેન દારિતં નિન્નટ્ઠાનં કન્દરં નામ. તાદિસે સીતલે ગિરિકન્દરે ઘમ્મપરિતાપં વિનોદેત્વા અત્તનો ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા ન્હાયિત્વા ચઙ્કમિસ્સામિ એકકોતિ કત્થચિ અનાયત્તવુત્તિતં દસ્સેતિ.

એકાકિયોતિ એકાકી અસહાયો. અદુતિયોતિ તણ્હાસઙ્ખાતદુતિયાભાવેન અદુતિયો. તણ્હા હિ પુરિસસ્સ સબ્બદા અવિજહનટ્ઠેન દુતિયા નામ. તેનાહ ભગવા – ‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાન સંસર’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫).

એવં મે કત્તુકામસ્સાતિ ‘‘હન્દ એકો ગમિસ્સામી’’તિઆદિના વુત્તવિધિના અરઞ્ઞં ગન્ત્વા ભાવનાભિયોગં કત્તુકામસ્સ મે. અધિપ્પાયો સમિજ્ઝતૂતિ ‘‘કદાહં વિહરિસ્સામિ, કતકિચ્ચો અનાસવો’’તિ એવં પવત્તો મનોરથો ઇજ્ઝતુ સિદ્ધિં પાપુણાતુ. અરહત્તપ્પત્તિ ચ યસ્મા ન આયાચનમત્તેન સિજ્ઝતિ, નાપિ અઞ્ઞેન સાધેતબ્બા, તસ્મા આહ ‘‘સાધયિસ્સામહંયેવ, નાઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ કારકો’’તિ.

એવં ઉપરાજસ્સ પબ્બજ્જાય દળ્હનિચ્છયતં ઞત્વા રાજા અસોકારામગમનીયં મગ્ગં અલઙ્કારાપેત્વા કુમારં સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતં મહતિયા સેનાય મહચ્ચરાજાનુભાવેન વિહારં નેસિ. કુમારો પધાનઘરં ગન્ત્વા મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિ, અનેકસતા મનુસ્સા તં અનુપબ્બજિંસુ. રઞ્ઞો ભાગિનેય્યો સઙ્ઘમિત્તાય સામિકો અગ્ગિબ્રહ્માપિ તમેવ અનુપબ્બજિ. સો પબ્બજિત્વા હટ્ઠતુટ્ઠો અત્તના કાતબ્બં પકાસેન્તો –

૫૪૩. ‘‘એસ બન્ધામિ સન્નાહં, પવિસિસ્સામિ કાનનં;

ન તતો નિક્ખમિસ્સામિ, અપ્પત્તો આસવક્ખયં.

૫૪૪. ‘‘માલુતે ઉપવાયન્તે, સીતે સુરભિગન્ધિકે;

અવિજ્જં દાલયિસ્સામિ, નિસિન્નો નગમુદ્ધનિ.

૫૪૫. ‘‘વને કુસુમસઞ્છન્ને, પબ્ભારે નૂન સીતલે;

વિમુત્તિસુખેન સુખિતો, રમિસ્સામિ ગિરિબ્બજે’’તિ. –

તિસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ એસ બન્ધામિ સન્નાહન્તિ એસાહં વીરિયસઙ્ખાતં સન્નાહં બન્ધામિ, કાયે ચ જીવિતે ચ નિરપેક્ખો વીરિયસન્નાહેન સન્નય્હામિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નામ સૂરો પુરિસો પચ્ચત્થિકે પચ્ચુપટ્ઠિતે તં જેતુકામો અઞ્ઞં કિચ્ચં પહાય કવચપટિમુચ્ચનાદિના યુદ્ધાય સન્નય્હતિ, યુદ્ધભૂમિઞ્ચ ગન્ત્વા પચ્ચત્થિકે અજેત્વા તતો ન નિવત્તતિ, એવમહમ્પિ કિલેસપચ્ચત્થિકે જેતું આદિત્તમ્પિ સીસં ચેલઞ્ચ અજ્ઝુપેક્ખિત્વા ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયસન્નાહં સન્નય્હામિ, કિલેસે અજેત્વા કિલેસવિજયયોગ્ગં વિવેકટ્ઠાનં ન વિસ્સજ્જેમીતિ. તેન વુત્તં ‘‘પવિસિસ્સામિ કાનનં ન તતો નિક્ખમિસ્સામિ, અપ્પત્તો આસવક્ખય’’ન્તિ.

‘‘માલુતે ઉપવાયન્તે’’તિઆદિના અરઞ્ઞટ્ઠાનસ્સ કમ્મટ્ઠાનભાવનાયોગ્યતં વદતિ, રમિસ્સામિ નૂન ગિરિબ્બજેતિ યોજના. પબ્બતપરિક્ખેપે અભિરમિસ્સામિ મઞ્ઞેતિ અનાગતત્થં પરિકપ્પેન્તો વદતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એવં વત્વા થેરો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો ઉપજ્ઝાયેન સદ્ધિં કલિઙ્ગરટ્ઠં અગમાસિ. તત્થસ્સ પાદે ચમ્મિકાબાધો ઉપ્પજ્જિ, તં દિસ્વા એકો વેજ્જો ‘‘સપ્પિં, ભન્તે, પરિયેસથ, તિકિચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ આહ. થેરો સપ્પિપરિયેસનં અકત્વા વિપસ્સનાય એવ કમ્મં કરોતિ, રોગો વડ્ઢતિ, વેજ્જો થેરસ્સ તત્થ અપ્પોસ્સુક્કતં દિસ્વા સયમેવ સપ્પિં પરિયેસિત્વા થેરં અરોગં અકાસિ. સો અરોગો હુત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૪.૧-૧૨) –

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘નિપ્પપઞ્ચો નિરાલમ્બો, આકાસસમમાનસો;

સુઞ્ઞતાબહુલો તાદી, અનિમિત્તરતો વસી.

‘‘અસઙ્ગચિત્તો નિક્લેસો, અસંસટ્ઠો કુલે ગણે;

મહાકારુણિકો વીરો, વિનયોપાયકોવિદો.

‘‘ઉય્યુત્તો પરકિચ્ચેસુ, વિનયન્તો સદેવકે;

નિબ્બાનગમનં મગ્ગં, ગતિં પઙ્કવિસોસનં.

‘‘અમતં પરમસ્સાદં, જરામચ્ચુનિવારણં;

મહાપરિસમજ્ઝે સો, નિસિન્નો લોકતારકો.

‘‘કરવીકરુતો નાથો, બ્રહ્મઘોસો તથાગતો;

ઉદ્ધરન્તો મહાદુગ્ગા, વિપ્પનટ્ઠે અનાયકે.

‘‘દેસેન્તો વિરજં ધમ્મં, દિટ્ઠો મે લોકનાયકો;

તસ્સ ધમ્મં સુણિત્વાન, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘પબ્બજિત્વા તદાપાહં, ચિન્તેન્તો જિનસાસનં;

એકકોવ વને રમ્મે, વસિં સંસગ્ગપીળિતો.

‘‘સક્કાયવૂપકાસો મે, હેતુભૂતો મમાભવી;

મનસો વૂપકાસસ્સ, સંસગ્ગભયદસ્સિનો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરે તત્થ વિહરન્તે રાજા કોટિધનપરિચ્ચાગેન ભોજકગિરિવિહારં નામ કારેત્વા થેરં તત્થ વાસેસિ. સો તત્થ વિહરન્તો પરિનિબ્બાનકાલે –

૫૪૬. ‘‘સોહં પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, ચન્દો પન્નરસો યથા;

સબ્બાસવપરિક્ખીણો, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. –

ઓસાનગાથમાહ. સા ઉત્તાનત્થાવ. તદેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ.

એકવિહારિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મહાકપ્પિનત્થેરગાથાવણ્ણના

અનાગતં યો પટિકચ્ચ પસ્સતીતિઆદિકા આયસ્મતો મહાકપ્પિનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ભિક્ખુઓવાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તજ્જં અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ.

સો તત્થ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે બારાણસિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો પુરિસસહસ્સગણજેટ્ઠકો હુત્વા ગબ્ભસહસ્સપટિમણ્ડિતં મહન્તં પરિવેણં કારાપેસિ. તે સબ્બેપિ જના યાવજીવં કુસલં કત્વા તં ઉપાસકં જેટ્ઠકં કત્વા સપુત્તદારા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિંસુ. તેસુ ગણજેટ્ઠકો અમ્હાકં સત્થુ નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ પચ્ચન્તદેસે કુક્કુટનામકે નગરે રાજગેહે નિબ્બત્તિ, તસ્સ કપ્પિનોતિ નામં અહોસિ. સેસપુરિસા તસ્મિંયેવ નગરે અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિંસુ. કપ્પિનકુમારો પિતુ અચ્ચયેન છત્તં ઉસ્સાપેત્વા મહાકપ્પિનરાજા નામ જાતો. સો સુતવિત્તકતાય પાતોવ ચતૂહિ દ્વારેહિ સીઘં દૂતે પેસેસિ – ‘‘યત્થ બહુસ્સુતે પસ્સથ, તતો નિવત્તિત્વા મય્હં આરોચેથા’’તિ.

તેન ચ સમયેન અમ્હાકં સત્થા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા સાવત્થિં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. તસ્મિં કાલે સાવત્થિવાસિનો વાણિજા સાવત્થિયં ઉટ્ઠાનકભણ્ડં ગહેત્વા તં નગરં ગન્ત્વા ભણ્ડં પટિસામેત્વા ‘‘રાજાનં પસ્સિસ્સામા’’તિ પણ્ણાકારહત્થા રઞ્ઞો આરોચાપેસું. તે રાજા પક્કોસાપેત્વા નિય્યાદિતપણ્ણાકારે વન્દિત્વા ઠિતે ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સાવત્થિતો, દેવા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ વો રટ્ઠં સુભિક્ખં, ધમ્મિકો રાજા’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કીદિસો ધમ્મો તુમ્હાકં દેસે ઇદાનિ પવત્તતી’’તિ? ‘‘તં, દેવ, ન સક્કા ઉચ્છિટ્ઠમુખેહિ કથેતુ’’ન્તિ. રાજા સુવણ્ણભિઙ્ગારેન ઉદકં દાપેસિ. તે મુખં વિક્ખાલેત્વા દસબલાભિમુખા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા, ‘‘દેવ, અમ્હાકં દેસે બુદ્ધરતનં નામ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ આહંસુ. રઞ્ઞો ‘‘બુદ્ધો’’તિ વચને સુતમત્તેયેવ સકલસરીરં ફરમાના પીતિ ઉપ્પજ્જિ. તતો ‘‘બુદ્ધોતિ, તાતા, વદેથા’’તિ આહ. ‘‘બુદ્ધોતિ, દેવ, વદામા’’તિ. એવં તિક્ખત્તું વદાપેત્વા ‘‘બુદ્ધોતિ પદં અપરિમાણ’’ન્તિ તસ્મિંયેવ પદે પસન્નો સતસહસ્સં દત્વા ‘‘અપરં વદેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, લોકે ધમ્મરતનં નામ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. તમ્પિ સુત્વા તથેવ સતસહસ્સં દત્વા ‘‘અપરં વદેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, સઙ્ઘરતનં નામ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. તમ્પિ સુત્વા તથેવ સતસહસ્સં દત્વા ‘‘બુદ્ધસ્સ ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ તતોવ નિક્ખમિ. અમચ્ચાપિ તથેવ નિક્ખમિંસુ. સો અમચ્ચસહસ્સેન સદ્ધિં ગઙ્ગાતીરં પત્વા ‘‘સચે સત્થા સમ્માસમ્બુદ્ધો, ઇમેસં અસ્સાનં ખુરમત્તમ્પિ મા તેમેતૂ’’તિ સચ્ચાધિટ્ઠાનં કત્વા ઉદકપિટ્ઠેનેવ પૂરં ગઙ્ગાનદિં અતિક્કમિત્વા અપરમ્પિ અડ્ઢયોજનવિત્થારં નદિં તથેવ અતિક્કમિત્વા તતિયં ચન્દભાગં નામ મહાનદિં પત્વા તમ્પિ તાય એવ સચ્ચકિરિયાય અતિક્કમિ.

સત્થાપિ તંદિવસં પચ્ચૂસસમયંયેવ મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો ‘‘અજ્જ મહાકપ્પિનો તિયોજનસતિકં રજ્જં પહાય અમચ્ચસહસ્સપરિવારો મમ સન્તિકે પબ્બજિતું આગમિસ્સતી’’તિ દિસ્વા ‘‘મયા તેસં પચ્ચુગ્ગમનં કાતું યુત્ત’’ન્તિ પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સયમેવ આકાસેન ગન્ત્વા ચન્દભાગાય નદિયા તીરે તેસં ઉત્તરણતિત્થસ્સાભિમુખટ્ઠાને મહાનિગ્રોધમૂલે પલ્લઙ્કેન નિસિન્નો છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેસિ. તે તેન તિત્થેન ઉત્તરન્તા બુદ્ધરસ્મિયો ઇતો ચિતો ચ વિધાવન્તિયો ઓલોકેન્તો ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘યં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ મયં આગતા, અદ્ધા સો એસો’’તિ દસ્સનેનેવ નિટ્ઠં ગન્ત્વા દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓનમિત્વા પરમનિપચ્ચાકારં કરોન્તા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ. રાજા ભગવતો ગોપ્ફકેસુ ગહેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન. સત્થા તેસં ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સદ્ધિં પરિસાય અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪.૬૬-૧૦૭) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ઉદિતો અજટાકાસે, રવીવ સરદમ્બરે.

‘‘વચનાભાય બોધેતિ, વેનેય્યપદુમાનિ સો;

કિલેસપઙ્કં સોસેતિ, મતિરંસીહિ નાયકો.

‘‘તિત્થિયાનં યસે હન્તિ, ખજ્જોતાભા યથા રવિ;

સચ્ચત્થાભં પકાસેતિ, રતનંવ દિવાકરો.

‘‘ગુણાનં આયતિભૂતો, રતનાનંવ સાગરો;

પજ્જુન્નોરિવ ભૂતાનિ, ધમ્મમેઘેન વસ્સતિ.

‘‘અક્ખદસ્સો તદા આસિં, નગરે હંસસવ્હયે;

ઉપેચ્ચ ધમ્મમસ્સોસિં, જલજુત્તમનામિનો.

‘‘ઓવાદકસ્સ ભિક્ખૂનં, સાવકસ્સ કતાવિનો;

ગુણં પકાસયન્તસ્સ, તપ્પયન્તસ્સ મે મનં.

‘‘સુત્વા પતીતો સુમનો, નિમન્તેત્વા તથાગતં;