૨. એકવિહારિયત્થેરગાથાવણ્ણના

પુરતો પચ્છતો વાતિઆદિકા આયસ્મતો એકવિહારિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો કસ્સપદસબલસ્સ કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વિવેકવાસં વસિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ભગવતિ પરિનિબ્બુતે ધમ્માસોકરઞ્ઞો કનિટ્ઠભાતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. અસોકમહારાજા કિર સત્થુ પરિનિબ્બાનતો દ્વિન્નં વસ્સસતાનં ઉપરિ અટ્ઠારસમે વસ્સે સકલજમ્બુદીપે એકરજ્જાભિસેકં પત્વા અત્તનો કનિટ્ઠં તિસ્સકુમારં ઓપરજ્જે ઠપેત્વા એકેન ઉપાયેન તં સાસને અભિપ્પસન્નં અકાસિ. સો એકદિવસં મિગવં ગતો અરઞ્ઞે યોનકમહાધમ્મરક્ખિતત્થેરં હત્થિનાગેન સાલસાખં ગહેત્વા બીજિયમાનં નિસિન્નં દિસ્વા સઞ્જાતપસાદો ‘‘અહો વતાહમ્પિ અયં મહાથેરો વિય પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞે વિહરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેસિ. થેરો તસ્સ ચિત્તાચારં ઞત્વા તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા અસોકારામે પોક્ખરણિયા અભિજ્જમાને ઉદકે ઠત્વા ચીવરઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગઞ્ચ આકાસે ઓલગ્ગેત્વા ન્હાયિતું આરભિ. કુમારો થેરસ્સ આનુભાવં દિસ્વા અભિપ્પસન્નો અરઞ્ઞતો નિવત્તિત્વા રાજગેહં ગન્ત્વા ‘‘પબ્બજિસ્સામી’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તં અનેકપ્પકારં યાચિત્વા પબ્બજ્જાધિપ્પાયં નિવત્તેતું નાસક્ખિ. સો ઉપાસકો હુત્વા પબ્બજ્જાસુખં પત્થેન્તો –

૫૩૭. ‘‘પુરતો પચ્છતો વાપિ, અપરો ચે ન વિજ્જતિ;

અતીવ ફાસુ ભવતિ, એકસ્સ વસતો વને.

૫૩૮. ‘‘હન્દ એકો ગમિસ્સામિ, અરઞ્ઞં બુદ્ધવણ્ણિતં;

ફાસુ એકવિહારિસ્સ, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો.

૫૩૯. ‘‘યોગી-પીતિકરં રમ્મં, મત્તકુઞ્જરસેવિતં;

એકો અત્થવસી ખિપ્પં, પવિસિસ્સામિ કાનનં.

૫૪૦. ‘‘સુપુપ્ફિતે સીતવને, સીતલે ગિરિકન્દરે;

ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા, ચઙ્કમિસ્સામિ એકકો.

૫૪૧. ‘‘એકાકિયો અદુતિયો, રમણીયે મહાવને;

કદાહં વિહરિસ્સામિ, કતકિચ્ચો અનાસવો.

૫૪૨. ‘‘એવં મે કત્તુકામસ્સ, અધિપ્પાયો સમિજ્ઝતુ;

સાધયિસ્સામહંયેવ, નાઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ કારકો’’તિ. –

ઇમા છ ગાથા અભાસિ.

તત્થ પુરતો પચ્છતો વાતિ અત્તનો પુરતો વા પચ્છતો વા, વા-સદ્દસ્સ વિકપ્પત્થત્તા પસ્સતો વા અપરો અઞ્ઞો જનો ન વિજ્જતિ ચે, અતીવ અતિવિય ફાસુ ચિત્તસુખં ભવતિ. એકવિહારીભાવેન એકસ્સ અસહાયસ્સ. વને વસતોતિ ચિરપરિચિતેન વિવેકજ્ઝાસયેન આકડ્ઢિયમાનહદયો સો રત્તિન્દિવં મહાજનપરિવુતસ્સ વસતો સઙ્ગણિકવિહારં નિબ્બિન્દન્તો વિવેકસુખઞ્ચ બહું મઞ્ઞન્તો વદતિ.

હન્દાતિ વોસ્સગ્ગત્થે નિપાતો, તેન ઇદાનિ કરીયમાનસ્સ અરઞ્ઞગમનસ્સ નિચ્છિતભાવમાહ. એકો ગમિસ્સામીતિ ‘‘સુઞ્ઞાગારે ખો, ગહપતિ, તથાગતા અભિરમન્તી’’તિઆદિવચનતો (ચૂળવ. ૩૦૬) બુદ્ધેહિ વણ્ણિતં પસટ્ઠં અરઞ્ઞં એકો અસહાયો ગમિસ્સામિ વાસાધિપ્પાયેન ઉપગચ્છામિ. યસ્મા એકવિહારિસ્સ ઠાનાદીસુ અસહાયભાવેન એકવિહારિસ્સ નિબ્બાનં પટિપેસિતચિત્તતાય પહિતત્તસ્સ અધિસીલસિક્ખાદિકા તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખતો ભિક્ખુનો અરઞ્ઞં ફાસુ ઇટ્ઠં સુખાવહન્તિ અત્થો.

યોગી-પીતિકરન્તિ યોગીનં ભાવનાય યુત્તપ્પયુત્તાનં અપ્પસદ્દાદિભાવેન ઝાનવિપસ્સનાદિપીતિં આવહનતો યોગી-પીતિકરં. વિસભાગારમ્મણાભાવેન પટિસલ્લાનસારુપ્પતાય રમ્મં. મત્તકુઞ્જરસેવિતન્તિ મત્તવરવારણવિચરિતં, ઇમિનાપિ બ્રહારઞ્ઞભાવેન જનવિવેકંયેવ દસ્સેતિ. અત્થવસીતિ ઇધ અત્થોતિ સમણધમ્મો અધિપ્પેતો. ‘‘કથં નુ ખો સો મે ભવેય્યા’’તિ તસ્સ વસં ગતો.

સુપુપ્ફિતેતિ સુટ્ઠુ પુપ્ફિતે. સીતવનેતિ છાયૂદકસમ્પત્તિયા સીતે વને. ઉભયેનપિ તસ્સ રમણીયતંયેવ વિભાવેતિ. ગિરિકન્દરેતિ ગિરીનં અબ્ભન્તરે કન્દરે. કન્તિ હિ ઉદકં, તેન દારિતં નિન્નટ્ઠાનં કન્દરં નામ. તાદિસે સીતલે ગિરિકન્દરે ઘમ્મપરિતાપં વિનોદેત્વા અત્તનો ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા ન્હાયિત્વા ચઙ્કમિસ્સામિ એકકોતિ કત્થચિ અનાયત્તવુત્તિતં દસ્સેતિ.

એકાકિયોતિ એકાકી અસહાયો. અદુતિયોતિ તણ્હાસઙ્ખાતદુતિયાભાવેન અદુતિયો. તણ્હા હિ પુરિસસ્સ સબ્બદા અવિજહનટ્ઠેન દુતિયા નામ. તેનાહ ભગવા – ‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાન સંસર’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫).

એવં મે કત્તુકામસ્સાતિ ‘‘હન્દ એકો ગમિસ્સામી’’તિઆદિના વુત્તવિધિના અરઞ્ઞં ગન્ત્વા ભાવનાભિયોગં કત્તુકામસ્સ મે. અધિપ્પાયો સમિજ્ઝતૂતિ ‘‘કદાહં વિહરિસ્સામિ, કતકિચ્ચો અનાસવો’’તિ એવં પવત્તો મનોરથો ઇજ્ઝતુ સિદ્ધિં પાપુણાતુ. અરહત્તપ્પત્તિ ચ યસ્મા ન આયાચનમત્તેન સિજ્ઝતિ, નાપિ અઞ્ઞેન સાધેતબ્બા, તસ્મા આહ ‘‘સાધયિસ્સામહંયેવ, નાઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ કારકો’’તિ.

એવં ઉપરાજસ્સ પબ્બજ્જાય દળ્હનિચ્છયતં ઞત્વા રાજા અસોકારામગમનીયં મગ્ગં અલઙ્કારાપેત્વા કુમારં સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતં મહતિયા સેનાય મહચ્ચરાજાનુભાવેન વિહારં નેસિ. કુમારો પધાનઘરં ગન્ત્વા મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિ, અનેકસતા મનુસ્સા તં અનુપબ્બજિંસુ. રઞ્ઞો ભાગિનેય્યો સઙ્ઘમિત્તાય સામિકો અગ્ગિબ્રહ્માપિ તમેવ અનુપબ્બજિ. સો પબ્બજિત્વા હટ્ઠતુટ્ઠો અત્તના કાતબ્બં પકાસેન્તો –

૫૪૩. ‘‘એસ બન્ધામિ સન્નાહં, પવિસિસ્સામિ કાનનં;

ન તતો નિક્ખમિસ્સામિ, અપ્પત્તો આસવક્ખયં.

૫૪૪. ‘‘માલુતે ઉપવાયન્તે, સીતે સુરભિગન્ધિકે;

અવિજ્જં દાલયિસ્સામિ, નિસિન્નો નગમુદ્ધનિ.

૫૪૫. ‘‘વને કુસુમસઞ્છન્ને, પબ્ભારે નૂન સીતલે;

વિમુત્તિસુખેન સુખિતો, રમિસ્સામિ ગિરિબ્બજે’’તિ. –

તિસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ એસ બન્ધામિ સન્નાહન્તિ એસાહં વીરિયસઙ્ખાતં સન્નાહં બન્ધામિ, કાયે ચ જીવિતે ચ નિરપેક્ખો વીરિયસન્નાહેન સન્નય્હામિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નામ સૂરો પુરિસો પચ્ચત્થિકે પચ્ચુપટ્ઠિતે તં જેતુકામો અઞ્ઞં કિચ્ચં પહાય કવચપટિમુચ્ચનાદિના યુદ્ધાય સન્નય્હતિ, યુદ્ધભૂમિઞ્ચ ગન્ત્વા પચ્ચત્થિકે અજેત્વા તતો ન નિવત્તતિ, એવમહમ્પિ કિલેસપચ્ચત્થિકે જેતું આદિત્તમ્પિ સીસં ચેલઞ્ચ અજ્ઝુપેક્ખિત્વા ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયસન્નાહં સન્નય્હામિ, કિલેસે અજેત્વા કિલેસવિજયયોગ્ગં વિવેકટ્ઠાનં ન વિસ્સજ્જેમીતિ. તેન વુત્તં ‘‘પવિસિસ્સામિ કાનનં ન તતો નિક્ખમિસ્સામિ, અપ્પત્તો આસવક્ખય’’ન્તિ.

‘‘માલુતે ઉપવાયન્તે’’તિઆદિના અરઞ્ઞટ્ઠાનસ્સ કમ્મટ્ઠાનભાવનાયોગ્યતં વદતિ, રમિસ્સામિ નૂન ગિરિબ્બજેતિ યોજના. પબ્બતપરિક્ખેપે અભિરમિસ્સામિ મઞ્ઞેતિ અનાગતત્થં પરિકપ્પેન્તો વદતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એવં વત્વા થેરો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો ઉપજ્ઝાયેન સદ્ધિં કલિઙ્ગરટ્ઠં અગમાસિ. તત્થસ્સ પાદે ચમ્મિકાબાધો ઉપ્પજ્જિ, તં દિસ્વા એકો વેજ્જો ‘‘સપ્પિં, ભન્તે, પરિયેસથ, તિકિચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ આહ. થેરો સપ્પિપરિયેસનં અકત્વા વિપસ્સનાય એવ કમ્મં કરોતિ, રોગો વડ્ઢતિ, વેજ્જો થેરસ્સ તત્થ અપ્પોસ્સુક્કતં દિસ્વા સયમેવ સપ્પિં પરિયેસિત્વા થેરં અરોગં અકાસિ. સો અરોગો હુત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૪.૧-૧૨) –

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘નિપ્પપઞ્ચો નિરાલમ્બો, આકાસસમમાનસો;

સુઞ્ઞતાબહુલો તાદી, અનિમિત્તરતો વસી.

‘‘અસઙ્ગચિત્તો નિક્લેસો, અસંસટ્ઠો કુલે ગણે;

મહાકારુણિકો વીરો, વિનયોપાયકોવિદો.

‘‘ઉય્યુત્તો પરકિચ્ચેસુ, વિનયન્તો સદેવકે;

નિબ્બાનગમનં મગ્ગં, ગતિં પઙ્કવિસોસનં.

‘‘અમતં પરમસ્સાદં, જરામચ્ચુનિવારણં;

મહાપરિસમજ્ઝે સો, નિસિન્નો લોકતારકો.

‘‘કરવીકરુતો નાથો, બ્રહ્મઘોસો તથાગતો;

ઉદ્ધરન્તો મહાદુગ્ગા, વિપ્પનટ્ઠે અનાયકે.

‘‘દેસેન્તો વિરજં ધમ્મં, દિટ્ઠો મે લોકનાયકો;

તસ્સ ધમ્મં સુણિત્વાન, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘પબ્બજિત્વા તદાપાહં, ચિન્તેન્તો જિનસાસનં;

એકકોવ વને રમ્મે, વસિં સંસગ્ગપીળિતો.

‘‘સક્કાયવૂપકાસો મે, હેતુભૂતો મમાભવી;

મનસો વૂપકાસસ્સ, સંસગ્ગભયદસ્સિનો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરે તત્થ વિહરન્તે રાજા કોટિધનપરિચ્ચાગેન ભોજકગિરિવિહારં નામ કારેત્વા થેરં તત્થ વાસેસિ. સો તત્થ વિહરન્તો પરિનિબ્બાનકાલે –

૫૪૬. ‘‘સોહં પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, ચન્દો પન્નરસો યથા;

સબ્બાસવપરિક્ખીણો, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. –

ઓસાનગાથમાહ. સા ઉત્તાનત્થાવ. તદેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ.

એકવિહારિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.