૭. હત્થારોહપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

ઇદં પુરે ચિત્તમચારિ ચારિકન્તિ આયસ્મતો હત્થારોહપુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં વિહારતો નિક્ખન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો પુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં હત્થારોહકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો હત્થિસિપ્પે નિપ્ફત્તિં અગમાસિ. સો એકદિવસં હત્થિં સિક્ખાપેન્તો નદીતીરં ગન્ત્વા હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો ‘‘કિં મય્હં ઇમિના હત્થિદમનેન, અત્તાનં દમનમેવ વર’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વાવ ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો ચિરપરિચયેન કમ્મટ્ઠાનતો બહિદ્ધા વિધાવન્તં ચિત્તં છેકો હત્થાચરિયો વિય અઙ્કુસેન ચણ્ડમત્તવરવારણં પટિસઙ્ખાનઅઙ્કુસેન નિગ્ગણ્હન્તો ‘‘ઇદં પુરે ચિત્તમચારિ ચારિક’’ન્તિ ગાથં અભાસિ.

૭૭. તત્થ ઇદન્તિ વુચ્ચમાનસ્સ ચિત્તસ્સ અત્તપચ્ચક્ખતાય વુત્તં. પુરેતિ નિગ્ગહકાલતો પુબ્બે. અચારીતિ વિચરિ, અનવટ્ઠિતતાય નાનારમ્મણેસુ પરિબ્ભમિ. ચારિકન્તિ યથાકામચરિયં. તેનાહ ‘‘યેનિચ્છકં યત્થકામં યથાસુખ’’ન્તિ. તન્તિ તં ચિત્તં. અજ્જાતિ એતરહિ. નિગ્ગહેસ્સામીતિ નિગ્ગણ્હિસ્સામિ, નિબ્બિસેવનં કરિસ્સામિ. યોનિસોતિ ઉપાયેન. યથા કિં? હત્થિપ્પભિન્નં વિય અઙ્કુસગ્ગહો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇદં મમ ચિત્તં નામ ઇતો પુબ્બે રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ યેન યેન રમિતું ઇચ્છતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન યેનિચ્છકં, યત્થ યત્થ ચસ્સ કામો, તસ્સ તસ્સ વસેન યત્થકામં, યથા યથા વિચરન્તસ્સ સુખં હોતિ, તથેવ ચરણતો યથાસુખં દીઘરત્તં ચારિકં અચરિ, તં અજ્જપાહં ભિન્નમદમત્તહત્થિં હત્થાચરિયસઙ્ખાતો છેકો અઙ્કુસગ્ગહો અઙ્કુસેન વિય યોનિસોમનસિકારેન નિગ્ગહેસ્સામિ, નાસ્સ વીતિક્કમિતું દસ્સામીતિ. એવં વદન્તો એવ ચ થેરો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૯૧-૯૬) –

‘‘સુવણ્ણવણ્ણો સમ્બુદ્ધો, વિપસ્સી દક્ખિણારહો;

પુરક્ખતો સાવકેહિ, આરામા અભિનિક્ખમિ.

‘‘દિસ્વાનહં બુદ્ધસેટ્ઠં, સબ્બઞ્ઞું તમનાસકં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, ગણ્ઠિપુપ્ફં અપૂજયિં.

‘‘તેન ચિત્તપ્પસાદેન, દ્વિપદિન્દસ્સ તાદિનો;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, પુન વન્દિં તથાગતં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘એકતાલીસિતો કપ્પે, ચરણો નામ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અયમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસીતિ.

હત્થારોહપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.