૮. એકુદાનિયત્થેરગાથાવણ્ણના

અધિચેતસો અપ્પમજ્જતોતિ આયસ્મતો એકુદાનિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો અત્થદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે યક્ખસેનાપતિ હુત્વા નિબ્બત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે, ‘‘અલાભા વત મે, દુલ્લદ્ધં વત મે, યોહં સત્થુધરમાનકાલે દાનાદિપુઞ્ઞં કાતું નાલત્થ’’ન્તિ પરિદેવસોકમાપન્નો અહોસિ. અથ નં સાગરો નામ સત્થુ સાવકો સોકં વિનોદેત્વા સત્થુ થૂપપૂજાયં નિયોજેસિ. સો પઞ્ચ વસ્સાનિ થૂપં પૂજેત્વા તતો ચુતો તેન પુઞ્ઞેન દેવમનુસ્સેસુ એવ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો કાલેન કાલં સત્થુ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે સત્થા ‘‘અધિચેતસો’’તિ ગાથાય સાવકે અભિણ્હં ઓવદિ. સો તં સુત્વા સદ્ધાજાતો પબ્બજિ. પબ્બજિત્વા ચ પન તમેવ ગાથં પુનપ્પુનં પરિવત્તેતિ. સો તત્થ વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કરોન્તો ઞાણસ્સ અપરિપક્કત્તા વિસેસં નિબ્બત્તેતુ નાસક્ખિ. તતો પન ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તો વિઞ્ઞુતં પત્વા જેતવનપટિગ્ગહણસમયે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો અરઞ્ઞે વિહરન્તો સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે સત્થા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અત્તનો અવિદૂરે અધિચિત્તમનુયુત્તં દિસ્વા ‘‘અધિચેતસો’’તિ ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ. તં સુત્વા અયં ચિરકાલં ભાવનાય અરઞ્ઞે વિહરન્તોપિ કાલેન કાલં તમેવ ગાથં ઉદાનેતિ, તેનસ્સ એકુદાનિયોતિ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ. સો અથેકદિવસં ચિત્તેકગ્ગતં લભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૭૨-૮૧) –

‘‘અત્થદસ્સિમ્હિ સુગતે, નિબ્બુતે સમનન્તરા;

યક્ખયોનિં ઉપપજ્જિં, યસં પત્તો ચહં તદા.

‘‘દુલ્લદ્ધં વત મે આસિ, દુપ્પભાતં દુરુટ્ઠિતં;

યં મે ભોગે વિજ્જમાને, પરિનિબ્બાયિ ચક્ખુમા.

‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, સાગરો નામ સાવકો;

મમુદ્ધરિતુકામો સો, આગચ્છિ મમ સન્તિકં.

‘‘કિં નુ સોચસિ મા ભાયિ, ચર ધમ્મં સુમેધસ;

અનુપ્પદિન્ના બુદ્ધેન, સબ્બેસં બીજસમ્પદા.

‘‘યો ચે પૂરેય્ય સમ્બુદ્ધં, તિટ્ઠન્તં લોકનાયકં;

ધાતું સાસપમત્તમ્પિ, નિબ્બુતસ્સાપિ પૂજયે.

‘‘સમે ચિત્તપ્પસાદમ્હિ, સમં પુઞ્ઞં મહગ્ગતં;

તસ્મા થૂપં કરિત્વાન, પૂજેહિ જિનધાતુયો.

‘‘સાગરસ્સ વચો સુત્વા, બુદ્ધથૂપં અકાસહં;

પઞ્ચવસ્સે પરિચરિં, મુનિનો થૂપમુત્તમં.

‘‘તેન કમ્મેન દ્વિપદિન્દ, લોકજેટ્ઠ નરાસભ;

સમ્પત્તિં અનુભોત્વાન, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘ભૂરિપઞ્ઞા ચ ચત્તારો, સત્તકપ્પસતે ઇતો;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા વિમુત્તિસુખેન વિહરન્તો એકદિવસં આયસ્મતા ધમ્મભણ્ડાગારિકેન પટિભાનં વીમંસિતું, ‘‘આવુસો, મય્હં ધમ્મં ભણાહી’’તિ અજ્ઝિટ્ઠો ચિરકાલપરિચિતત્તા –

૬૮. ‘‘અધિચેતસો અપ્પમજ્જતો, મુનિનો મોનપથેસુ સિક્ખતો;

સોકા ન ભવન્તિ તાદિનો, ઉપસન્તસ્સ સદા સતીમતો’’તિ. (ઉદા. ૩૭) –

ઇમમેવ ગાથં અભાસિ.

તત્થ અધિચેતસોતિ અધિચિત્તવતો, સબ્બચિત્તાનં અધિકેન અરહત્તફલચિત્તેન સમન્નાગતસ્સાતિ અત્થો. અપ્પમજ્જતોતિ નપ્પમજ્જતો, અપ્પમાદેન અનવજ્જધમ્મેસુ સાતચ્ચકિરિયાય સમન્નાગતસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. મુનિનોતિ ‘‘યો મુનાતિ ઉભો લોકે, મુનિ તેન પવુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૨૬૯; મહાનિ. ૧૪૯; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૧) એવં ઉભયલોકમુનનેન વા, મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં, તેન અરહત્તફલપઞ્ઞાસઙ્ખાતેન મોનેન સમન્નાગતતાય વા ખીણાસવો મુનિ નામ, તસ્સ મુનિનો. મોનપથેસુ સિક્ખતોતિ અરહત્તઞાણસઙ્ખાતસ્સ મોનસ્સ પથેસુ ઉપાયમગ્ગેસુ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મેસુ, તીસુ વા સિક્ખાસુ સિક્ખતો. ઇદઞ્ચ પુબ્બભાગપટિપદં ગહેત્વા વુત્તં. પરિનિટ્ઠિતસિક્ખો હિ અરહા, તસ્મા એવં સિક્ખતો, ઇમાય સિક્ખાય મુનિભાવં પત્તસ્સ મુનિનોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યસ્મા ચેતદેવં તસ્મા હેટ્ઠિમમગ્ગફલચિત્તાનં વસેન અધિચેતસો, ચતુસચ્ચસમ્બોધિપટિપત્તિયં અપ્પમાદવસેન અપ્પમજ્જતો, અગ્ગમગ્ગઞાણસમન્નાગમેન મુનિનોતિ એવમેતેસં પદાનં અત્થો યુજ્જતિયેવ. અથ વા ‘‘અપ્પમજ્જતો સિક્ખતો’’ પધાનહેતૂ અક્ખાતાતિ દટ્ઠબ્બા. તસ્મા અપ્પમજ્જનહેતુ સિક્ખનહેતુ ચ અધિચેતસોતિ અત્થો.

સોકા ન ભવન્તિ તાદિનોતિ તાદિસસ્સ ખીણાસવમુનિનો અબ્ભન્તરે ઇટ્ઠવિયોગાદિવત્થુકા સોકા ચિત્તસન્તાપા ન હોન્તિ. અથ વા તાદિલક્ખણપ્પત્તસ્સ અસેક્ખમુનિનો સોકા ન ભવન્તીતિ. ઉપસન્તસ્સાતિ રાગાદીનં અચ્ચન્તૂપસમેન ઉપસન્તસ્સ. સદા સતીમતોતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા નિચ્ચકાલં સતિયા અવિરહિતસ્સ.

એત્થ ચ ‘‘અધિચેતસો’’તિ ઇમિના અધિચિત્તસિક્ખા, ‘‘અપ્પમજ્જતો’’તિ ઇમિના અધિસીલસિક્ખા, ‘‘મુનિનો મોનપથેસુ સિક્ખતો’’તિ એતેહિ અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. ‘‘મુનિનો’’તિ વા એતેન અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, ‘‘મોનપથેસુ સિક્ખતો’’તિ એતેન તાસં લોકુત્તરસિક્ખાનં પુબ્બભાગપટિપદા, ‘‘સોકા ન ભવન્તી’’તિઆદીહિ સિક્ખાપારિપૂરિયા આનિસંસા પકાસિતાતિ વેદિતબ્બં અયમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસિ.

એકુદાનિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.