૨. ચિત્તકત્થેરગાથાવણ્ણના

નીલાસુગીવાતિ આયસ્મતો ચિત્તકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં આચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુત્તં પત્તો વિપસ્સિં ભગવન્તં પસ્સિત્વા પસન્નમાનસો પુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા વન્દિત્વા ‘‘સન્તધમ્મેન નામ એત્થ ભવિતબ્બ’’ન્તિ સત્થરિ નિબ્બાને ચ અધિમુચ્ચિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તતો ચુતો તાવતિંસભવને નિબ્બત્તો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ ચિત્તકો નામ નામેન. સો ભગવતિ રાજગહં ગન્ત્વા વેળુવને વિહરન્તે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞાયતનં પવિસિત્વા ભાવનાનુયુત્તો ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપાદકં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નચિરેનેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૧-૭) –

‘‘કણિકારંવ જોતન્તં, નિસિન્નં પબ્બતન્તરે;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, વિપસ્સિં લોકનાયકં.

‘‘તીણિ કિઙ્કણિપુપ્ફાનિ, પગ્ગય્હ અભિરોપયિં;

સમ્બુદ્ધં અભિપૂજેત્વા, ગચ્છામિ દક્ખિણામુખો.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસં અગચ્છહં.

‘‘એકનવુતે ઇતો કપ્પે, યં બુદ્ધમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થારં વન્દિતું રાજગહં ઉપગતો તત્થ ભિક્ખૂહિ ‘‘કિં, આવુસો, અરઞ્ઞે અપ્પમત્તો વિહાસી’’તિ પુટ્ઠો અત્તનો અપ્પમાદવિહારનિવેદનેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘નીલાસુગીવા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૨૨. તત્થ નીલાસુગીવાતિ નીલસુગીવા, ગાથાસુખત્થઞ્હેત્થ દીઘો કતો, રાજિવન્તતાય સુન્દરાય ગીવાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. તે યેભુય્યેન ચ નીલવણ્ણતાય નીલા. સોભનકણ્ઠતાય સુગીવા. સિખિનોતિ મત્થકે જાતાય સિખાય સસ્સિરિકભાવેન સિખિનો. મોરાતિ મયૂરા. કારમ્ભિયન્તિ કારમ્બરુક્ખે. કારમ્ભિયન્તિ વા તસ્સ વનસ્સ નામં. તસ્મા કારમ્ભિયન્તિ કારમ્ભનામકે વનેતિ અત્થો. અભિનદન્તીતિ પાવુસ્સકાલે મેઘગજ્જિતં સુત્વા કેકાસદ્દં કરોન્તા ઉતુસમ્પદાસિદ્ધેન સરેન હંસાદિકે અભિભવન્તા વિય નદન્તિ. તેતિ તે મોરા. સીતવાતકીળિતાતિ સીતેન મેઘવાતેન સઞ્જાતકીળિતા મધુરવસ્સિતં વસ્સન્તા. સુત્તન્તિ ભત્તસમ્મદવિનોદનત્થં સયિતં, કાયકિલમથપટિપસ્સમ્ભનાય વા અનુઞ્ઞાતવેલાયં સુપન્તં. ઝાયન્તિ સમથવિપસ્સનાઝાનેહિ ઝાયનસીલં ભાવનાનુયુત્તં. નિબોધેન્તીતિ પબોધેન્તિ. ‘‘ઇમેપિ નામ નિદ્દં અનુપગન્ત્વા જાગરન્તા અત્તના કત્તબ્બં કરોન્તિ, કિમઙ્ગં પનાહ’’ન્તિ એવં સમ્પજઞ્ઞુપ્પાદનેન સયનતો વુટ્ઠાપેન્તીતિ અધિપ્પાયો.

ચિત્તકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.