૯. કુલત્થેરગાથાવણ્ણના

ઉદકઞ્હિ નયન્તીતિ આયસ્મતો કુલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર થેરો પુબ્બેપિ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં બહું કુસલં ઉપચિનિત્વા અધિકારસમ્પન્નો વિપસ્સિં ભગવન્તં આકાસે ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો નાળિકેરફલં દાતુકામો અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા ઓતરિત્વા પટિગ્ગણ્હિ. સો અતિવિય પસન્નચિત્તો હુત્વા તેનેવ સદ્ધાપટિલાભેન સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ, સત્થા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આણાપેસિ – ‘‘ઇમં પુરિસં પબ્બાજેહી’’તિ. સો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો સમણધમ્મં કત્વા તતો ચુતો છપિ બુદ્ધન્તરાનિ દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. કુલોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો સાસને લદ્ધપ્પસાદો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા વિક્ખેપબહુલતાય વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. અથેકદિવસં ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તો અન્તરામગ્ગે ભૂમિં ખણિત્વા ઉદકવાહકં કત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાને ઉદકં નેન્તે પુરિસે દિસ્વા તં સલ્લક્ખેત્વા ગામં પવિટ્ઠો અઞ્ઞતરં ઉસુકારં ઉસુદણ્ડકં ઉસુયન્તે પક્ખિપિત્વા અક્ખિકોટિયા ઓલોકેત્વા ઉજું કરોન્તં દિસ્વા તમ્પિ સલ્લક્ખેત્વા ગચ્છન્તો પુરતો ગન્ત્વા અરનેમિનાભિઆદિકે રથચક્કાવયવે તચ્છન્તે તચ્છકે દિસ્વા તમ્પિ સલ્લક્ખેત્વા વિહારં પવિસિત્વા કતભત્તકિચ્ચો પત્તચીવરં પટિસામેત્વા દિવાવિહારે નિસિન્નો અત્તના દિટ્ઠનિમિત્તાનિ ઉપમાભાવેન ગહેત્વા અત્તનો ચિત્તદમને ઉપનેન્તો ‘‘અચેતનં ઉદકમ્પિ મનુસ્સા ઇચ્છિકિચ્છિતટ્ઠાનં નયન્તિ તથા અચેતનં વઙ્કમ્પિ સરદણ્ડં ઉપાયેન નમેન્તો ઉજું કરોન્તિ, તથા અચેતનં કટ્ઠકળિઙ્ગરાદિં તચ્છકા નેમિઆદિવસેન વઙ્કં ઉજુઞ્ચ કરોન્તિ. અથ કસ્મા અહં સકચિત્તં ઉજું ન કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૧.૯૧-૯૯) –

‘‘નગરે બન્ધુમતિયા, આરામિકો અહં તદા;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, ગચ્છન્તં અનિલઞ્જસે.

‘‘નાળિકેરફલં ગય્હ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં;

આકાસે ઠિતકો સન્તો, પટિગ્ગણ્હિ મહાયસો.

‘‘વિત્તિસઞ્જનનો મય્હં, દિટ્ઠધમ્મસુખાવહો;

ફલં બુદ્ધસ્સ દત્વાન, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘અધિગચ્છિં તદા પીતિં, વિપુલઞ્ચ સુખુત્તમં;

ઉપ્પજ્જતેવ રતનં, નિબ્બત્તસ્સ તહિં તહિં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘દિબ્બચક્ખુ વિસુદ્ધં મે, સમાધિકુસલો અહં;

અભિઞ્ઞાપારમિપ્પત્તો, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એવં યાનિ નિમિત્તાનિ અઙ્કુસે કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ, તેહિ સદ્ધિં અત્તનો ચિત્તદમનં સંસન્દિત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘ઉદકઞ્હિ નયન્તિ નેત્તિકા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૯. તત્થ ઉદકં હીતિ હિ-સદ્દો નિપાતમત્તં. નયન્તીતિ પથવિયા તં તં થલટ્ઠાનં ખણિત્વા નિન્નટ્ઠાનં પૂરેત્વા માતિકં વા કત્વા રુક્ખદોણિં વા ઠપેત્વા અત્તનો ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં નેન્તિ. તથા તે નેન્તીતિ નેત્તિકા. તેજનન્તિ કણ્ડં. ઇદં વુત્તં હોતિ – નેત્તિકા અત્તનો રુચિયા ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં ઉદકં નયન્તિ, ઉસુકારાપિ તાપેત્વા તેજનં નમયન્તિ ઉજું કરોન્તિ. નમનવસેન તચ્છકા નેમિઆદીનં અત્થાય તચ્છન્તા દારું નમયન્તિ અત્તનો રુચિયા ઉજું વા વઙ્કં વા કરોન્તિ. એવં એત્તકં આરમ્મણં કત્વા સુબ્બતા યથાસમાદિન્નેન સીલાદિના સુન્દરવતા ધીરા સોતાપત્તિમગ્ગાદીનં ઉપ્પાદેન્તા અત્તાનં દમેન્તિ, અરહત્તં પન પત્તેસુ એકન્તદન્તા નામ હોન્તીતિ.

કુલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.