૫. મલિતવમ્ભત્થેરગાથાવણ્ણના

ઉક્કણ્ઠિતોતિ આયસ્મતો મલિતવમ્ભત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હિમવન્તતો અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં જાતસ્સરે સકુણો હુત્વા નિબ્બત્તિ, પદુમુત્તરો ભગવા તં અનુગ્ગણ્હન્તો તત્થ ગન્ત્વા જાતસ્સરતીરે ચઙ્કમતિ. સકુણો ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો સરે કુમુદાનિ ગહેત્વા ભગવન્તં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કુરુકચ્છનગરે અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, મલિતવમ્ભોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો પચ્છાભૂમહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો વિહરતિ. તસ્સ ચ અયં સભાવો, યત્થ ભોજનસપ્પાયો દુલ્લભો, ઇતરે સુલભા, તતો ન પક્કમતિ. યત્થ પન ભોજનસપ્પાયો સુલભો, ઇતરે દુલ્લભા, તત્થ ન વસતિ પક્કમતેવ. એવં વિહરન્તો ચ હેતુસમ્પન્નતાય મહાપુરિસજાતિકતાય ચ નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૫૧-૫૭) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, મહાજાતસ્સરો અહુ;

પદુમુપ્પલસઞ્છન્નો, પુણ્ડરીકસમોત્થટો.

‘‘કુકુત્થો નામ નામેન, તત્થાસિં સકુણો તદા;

સીલવા બુદ્ધિસમ્પન્નો, પુઞ્ઞાપુઞ્ઞેસુ કોવિદો.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

જાતસ્સરસ્સાવિદૂરે, સઞ્ચરિત્થ મહામુનિ.

‘‘જલજં કુમુદં છેત્વા, ઉપનેસિં મહેસિનો;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, પટિગ્ગહિ મહામુનિ.

‘‘તઞ્ચ દાનં દદિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં નુપપજ્જહં.

‘‘સોળસેતો કપ્પસતે, આસું વરુણનામકા;

અટ્ઠ એતે જનાધિપા, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનેન્તો –

૧૦૫. ‘‘ઉક્કણ્ઠિતોપિ ન વસે, રમમાનોપિ પક્કમે;

ન ત્વેવાનત્થસંહિતં, વસે વાસં વિચક્ખણો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ ઉક્કણ્ઠિતોપિ ન વસેતિ યસ્મિં આવાસે વસન્તસ્સ મે ભોજનસપ્પાયાલાભેન અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ ઉક્કણ્ઠા અનભિરતિ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ ઉક્કણ્ઠિતોપિ વસામિયેવ ઇતરસપ્પાયલાભેન ન પક્કમે ન પક્કમામિ. ન વસેતિ એત્થ ન-કારેનપિ પક્કમેતિપદં સમ્બન્ધિતબ્બં. રમમાનોપિ પક્કમેતિ યસ્મિં પન આવાસે વસન્તસ્સ મે પચ્ચયવેકલ્લાભાવેન નત્થિ ઉક્કણ્ઠા, અઞ્ઞદત્થુ અભિરમામિ, એવં અભિરમમાનોપિ અવસેસસપ્પાયાલાભેન તતો પક્કમે, ન વસેય્યં. એવં પટિપજ્જન્તોવાહં નચિરસ્સેવ સકત્થં પચ્ચુપાદિન્તિ. અયઞ્ચેત્થ અત્તપટિપત્તિપચ્ચવેક્ખણાયં યોજના. પરસ્સ ઓવાદદાને પન વસેય્ય ન પક્કમેય્યાતિ વિધાનવસેન યોજેતબ્બં. ન ત્વેવાનત્થસંહિતં, વસે વાસં વિચક્ખણોતિ યસ્મિં આવાસે પચ્ચયા સુલભા, સમણધમ્મો ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, યસ્મિઞ્ચ આવાસે પચ્ચયા દુલ્લભા, સમણધમ્મોપિ પારિપૂરિં ન ગચ્છતિ, એવરૂપો આવાસો ઇધ અનત્થસંહિતો નામ અવડ્ઢિસહિતોતિ કત્વા. એવરૂપં વાસં વિચક્ખણો વિઞ્ઞુજાતિકો સકત્થં પરિપૂરેતુકામો નત્વેવ વસેય્ય. યત્થ પન પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતો આવાસો લબ્ભતિ, સત્તપિ સપ્પાયા લબ્ભન્તિ, તત્થેવ વસેય્યાતિ અત્થો.

મલિતવમ્ભત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.