૩. એરકત્થેરગાથાવણ્ણના

દુક્ખા કામા એરકાતિ આયસ્મતો એરકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો સત્થુ કિઞ્ચિ દાતબ્બયુત્તકં અલભન્તો ‘‘હન્દાહં કાયસારં પુઞ્ઞં કરિસ્સામી’’તિ સત્થુ ગમનમગ્ગં સોધેત્વા સમં અકાસિ. સત્થા તેન તથાકતં મગ્ગં પટિપજ્જિ. સો તત્થ ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ પસન્નચિત્તો યાવ દસ્સનુપચારસમતિક્કમા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં અવિજહન્તો અટ્ઠાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સમ્ભાવનીયસ્સ કુટુમ્બિયસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, એરકોતિસ્સ નામં અહોસિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો ઇતિકત્તબ્બતાસુ પરમેન વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો. તસ્સ માતાપિતરો કુલેન રૂપેન આચારેન વયેન કોસલ્લેન ચ અનુચ્છવિકં દારિકં આનેત્વા વિવાહકમ્મં અકંસુ. સો તાય સદ્ધિં સંવાસેન ગેહે વસન્તો પચ્છિમભવિકત્તા કેનચિદેવ સંવેગવત્થુના સંસારે સંવિગ્ગમાનસો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ, તસ્સ સત્થા કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. સો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા કતિપયદિવસાતિક્કમેન ઉક્કણ્ઠાભિભૂતો વિહાસિ. અથ સત્થા તસ્સ ચિત્તપ્પવત્તિં ઞત્વા ઓવાદવસેન ‘‘દુક્ખા કામા એરકા’’તિ ગાથં અભાસિ. સો તં સુત્વા ‘‘અયુત્તં મયા કતં, યોહં એવરૂપસ્સ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તં વિસ્સજ્જેન્તો મિચ્છાવિતક્કબહુલો વિહાસિ’’ન્તિ સંવેગજાતો વિપસ્સનાય યુત્તપ્પયુત્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૩૨-૩૬) –

‘‘ઉત્તરિત્વાન નદિકં, વનં ગચ્છતિ ચક્ખુમા;

તમદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, સિદ્ધત્થં વરલક્ખણં.

‘‘કુદાલપિટકમાદાય, સમં કત્વાન તં પથં;

સત્થારં અભિવાદેત્વા, સકં ચિત્તં પસાદયિં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, મગ્ગદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સત્તપઞ્ઞાસકપ્પમ્હિ, એકો આસિં જનાધિપો;

નામેન સુપ્પબુદ્ધોતિ, નાયકો સો નરિસ્સરો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહા પન હુત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૯૩. ‘‘દુક્ખા કામા એરક, ન સુખા કામા એરક;

યો કામે કામયતિ, દુક્ખં સો કામયતિ એરક;

યો કામે ન કામયતિ, દુક્ખં સો ન કામયતિ એરકા’’તિ. –

તમેવ ભગવતા વુત્તગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

તત્થ દુક્ખા કામાતિ ઇમે વત્થુકામકિલેસકામા દુક્ખવત્થુતાય વિપરિણામદુક્ખસંસારદુક્ખસભાવતો ચ, દુક્ખા દુક્ખમા દુક્ખનિબ્બત્તિકા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિઆદિ (પાચિ. ૪૧૭; મ. નિ. ૧.૨૩૪). એરકાતિ પઠમં તાવ ભગવા તં આલપતિ, પચ્છા પન થેરો અત્તાનં નામેન કથેસિ. ન સુખા કામાતિ કામા નામેતે જાનન્તસ્સ સુખા ન હોન્તિ, અજાનન્તસ્સ પન સુખતો ઉપટ્ઠહન્તિ. યથાહ – ‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ, દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો’’તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૨૫૩; ઇતિવુ. ૫૩; થેરગા. ૯૮૬). યો કામે કામયતિ, દુક્ખં સો કામયતીતિ યો સત્તો કિલેસકામેન વત્થુકામે કામયતિ, તસ્સ તં કામનં સમ્પતિ સપરિળાહતાય, આયતિં અપાયદુક્ખહેતુતાય ચ વટ્ટદુક્ખહેતુતાય ચ દુક્ખં. વત્થુકામા પન દુક્ખસ્સ વત્થુભૂતા. ઇતિ સો દુક્ખસભાવં દુક્ખનિમિત્તં દુક્ખવત્થુઞ્ચ કામયતીતિ વુત્તો. ઇતરં પટિપક્ખવસેન તમેવત્થં ઞાપેતું વુત્તં, તસ્મા તસ્સત્થો વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો.

એરકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.