૭. ભલ્લિયત્થેરગાથાવણ્ણના

યોપાનુદીતિ આયસ્મતો ભલ્લિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર ઇતો એકતિંસે કપ્પે અનુપ્પન્ને બુદ્ધે સુમનસ્સ નામ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પસન્નચિત્તો ફલાફલં દત્વા સુગતીસુ એવ સંસરન્તો સિખિસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કાલે અરુણવતીનગરે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો ‘‘સિખિસ્સ ભગવતો પઠમાભિસમ્બુદ્ધસ્સ ઉજિત, ઓજિતા નામ દ્વે સત્થવાહપુત્તા પઠમાહારં અદંસૂ’’તિ સુત્વા અત્તનો સહાયકેન સદ્ધિં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા મહાદાનં પવત્તેત્વા પત્થનં અકંસુ – ‘‘ઉભોપિ મયં, ભન્તે, અનાગતે તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ પઠમાહારદાયકા ભવેય્યામા’’તિ. તે તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તા કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે ગોપાલકસેટ્ઠિસ્સ પુત્તા ભાતરો હુત્વા નિબ્બત્તા. બહૂનિ વસ્સાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘં ખીરભોજનેન ઉપટ્ઠહિંસુ. અમ્હાકં પન ભગવતો કાલે પોક્ખરવતીનગરે સત્થવાહસ્સ પુત્તા ભાતરો હુત્વા નિબ્બત્તા. તેસુ જેટ્ઠો તફુસ્સો નામ, કનિટ્ઠો ભલ્લિયો નામ, તે પઞ્ચમત્તાનિ સકટસતાનિ ભણ્ડસ્સ પૂરેત્વા વાણિજ્જાય ગચ્છન્તા ભગવતિ પઠમાભિસમ્બુદ્ધે સત્તસત્તાહં વિમુત્તિસુખધમ્મપચ્ચવેક્ખણાહિ વીતિનામેત્વા અટ્ઠમે સત્તાહે રાજાયતનમૂલે વિહરન્તે રાજાયતનસ્સ અવિદૂરે મહામગ્ગેન અતિક્કમન્તિ, તેસં તસ્મિં સમયે સમેપિ ભૂમિભાગે અકદ્દમોદકે સકટાનિ નપ્પવત્તિંસુ, ‘‘કિં નુ, ખો, કારણ’’ન્તિ ચ ચિન્તેન્તાનં પોરાણસાલોહિતા દેવતા રુક્ખવિટપન્તરે અત્તાનં દસ્સેન્તી આહ – ‘‘માદિસા, અયં ભગવા અચિરાભિસમ્બુદ્ધો સત્તસત્તાહં અનાહારો વિમુત્તિસુખાપટિસંવેદી ઇદાનિ રાજાયતનમૂલે નિસિન્નો, તં આહારેન પટિમાનેથ, યદસ્સ તુમ્હાકં દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. તં સુત્વા તે ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તા, ‘‘આહારસમ્પાદનં પપઞ્ચ’’ન્તિ મઞ્ઞમાના મન્થઞ્ચ મધુપિણ્ડિકઞ્ચ ભગવતો દત્વા દ્વેવાચિકસરણં ગન્ત્વા કેસધાતુયો લભિત્વા અગમંસુ. તે હિ પઠમં ઉપાસકા અહેસું. અથ ભગવતિ બારાણસિં ગન્ત્વા ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા અનુપુબ્બેન રાજગહે વિહરન્તે તફુસ્સભલ્લિયા રાજગહં ઉપગતા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. તેસં ભગવા ધમ્મં દેસેસિ. તેસુ તફુસ્સો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય ઉપાસકોવ અહોસિ. ભલ્લિયો પન પબ્બજિત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૮.૬૬-૭૦) –

‘‘સુમનો નામ સમ્બુદ્ધો, તક્કરાયં વસી તદા;

વલ્લિકારફલં ગય્હ, સયમ્ભુસ્સ અદાસહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથેકદિવસં મારો ભલ્લિયત્થેરસ્સ ભિંસાપનત્થં ભયાનકં રૂપં દસ્સેસિ. સો અત્તનો સબ્બભયાતિક્કમં પકાસેન્તો ‘‘યોપાનુદી’’તિ ગાથમભાસિ.

૭. તત્થ યોપાનુદીતિ યો અપાનુદિ ખિપિ પજહિ વિદ્ધંસેસિ. મચ્ચુરાજસ્સાતિ મચ્ચુ નામ મરણં ખન્ધાનં ભેદો, સો એવ ચ સત્તાનં અત્તનો વસે અનુવત્તાપનતો ઇસ્સરટ્ઠેન રાજાતિ મચ્ચુરાજા, તસ્સ. સેનન્તિ જરારોગાદિં, સા હિસ્સ વસવત્તને અઙ્ગભાવતો સેના નામ, તેન હેસ મહતા નાનાવિધેન વિપુલેન ‘‘મહાસેનો’’તિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૨; જા. ૨.૨૨.૧૨૧; નેત્તિ. ૧૦૩). અથ વા ગુણમારણટ્ઠેન ‘‘મચ્ચૂ’’તિ ઇધ દેવપુત્તમારો અધિપ્પેતો, તસ્સ ચ સહાયભાવૂપગમનતો કામાદયો સેના. તથા ચાહ –

‘‘કામા તે પઠમા સેના, દુતિયા અરતિ વુચ્ચતિ;

તતિયા ખુપ્પિપાસા તે, ચતુત્થી તણ્હા પવુચ્ચતિ.

‘‘પઞ્ચમી થિનમિદ્ધં તે, છટ્ઠા ભીરૂ પવુચ્ચતિ;

સત્તમી વિચિકિચ્છા તે, માનો મક્ખો ચ અટ્ઠમી’’તિ. (સુ. નિ. ૪૩૮-૪૩૯; મહાનિ. ૨૮;ચૂળનિ. નન્દમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪૭);

નળસેતુંવ સુદુબ્બલં મહોઘોતિ સારવિરહિતતો નળસેતુસદિસં અતિવિય અબલભાવતો સુટ્ઠુ દુબ્બલં સંકિલેસસેનં નવલોકુત્તરધમ્માનં મહાબલવભાવતો મહોઘસદિસેન અગ્ગમગ્ગેન યો અપાનુદિ વિજિતાવી અપેતભેરવો દન્તો, સો પરિનિબ્બુતો ઠિતત્તોતિ યોજના. તં સુત્વા મારો ‘‘જાનાતિ મં સમણો’’તિ તત્થેવન્તરધાયીતિ.

ભલ્લિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.