૫. દબ્બત્થેરગાથાવણ્ણના

યો દુદ્દમિયોતિ આયસ્મતો દબ્બત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું સેનાસનપઞ્ઞાપકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા સત્થારા બ્યાકતો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા કસ્સપદસબલસ્સ સાસનોસક્કનકાલે પબ્બજિ. તદા તેન સદ્ધિં અપરે છ જનાતિ સત્ત ભિક્ખૂ એકચિત્તા હુત્વા અઞ્ઞે સાસને અગારવં કરોન્તે દિસ્વા – ‘‘ઇધ કિં કરોમ એકમન્તે સમણધમ્મં કત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામા’’તિ નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા ઉચ્ચં પબ્બતસિખરં આરુહિત્વા, ‘‘અત્તનો ચિત્તબલં જાનન્તા નિસ્સેણિં નિપાતેન્તુ, જીવિતે સાલયા ઓતરન્તુ, મા પચ્છાનુતપ્પિનો અહુવત્થા’’તિ વત્વા સબ્બે એકચિત્તા હુત્વા નિસ્સેણિં પાતેત્વા – ‘‘અપ્પમત્તા હોથ, આવુસો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓવદિત્વા ચિત્તરુચિકેસુ ઠાનેસુ નિસીદિત્વા સમણધમ્મં કાતું આરભિંસુ.

તત્રેકો થેરો પઞ્ચમે દિવસે અરહત્તં પત્વા, ‘‘મમ કિચ્ચં નિપ્ફન્નં, અહં ઇમસ્મિં ઠાને કિં કરિસ્સામિ’’તિ ઇદ્ધિયા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આહરિત્વા, ‘‘આવુસો, ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથ, ભિક્ખાચારકિચ્ચં મમાયત્તં હોતુ, તુમ્હે અત્તનો કમ્મં કરોથા’’તિ આહ. ‘‘કિં નુ ખો મયં, આવુસો, નિસ્સેણિં પાતેન્તા એવં અવોચુમ્હ – ‘યો પઠમં ધમ્મં સચ્છિકરોતિ, સો ભિક્ખં આહરતુ, તેનાભતં સેસા પરિભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરિસ્સન્તી’’’તિ. ‘‘નત્થિ, આવુસો’’તિ. તુમ્હે અત્તનો પુબ્બહેતુના લભિત્થ, મયમ્પિ સક્કોન્તા વટ્ટસ્સન્તં કરિસ્સામ, ગચ્છથ તુમ્હેતિ. થેરો તે સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તો ફાસુકટ્ઠાને પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા ગતો. અપરો થેરો સત્તમે દિવસે અનાગામિફલં પત્વા તતો ચુતો સુદ્ધાવાસબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. ઇતરે થેરા તતો ચુતા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા તેસુ તેસુ કુલેસુ નિબ્બત્તા. એકો ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલાનગરે રાજગેહે નિબ્બત્તો, એકો મજ્ઝન્તિકરટ્ઠે પરિબ્બાજિકાય કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો, એકો બાહિયરટ્ઠે કુટુમ્બિયગેહે નિબ્બત્તો, એકો ભિક્ખુનુપસ્સયે જાતો.

અયં પન દબ્બત્થેરો મલ્લરટ્ઠે અનુપિયનગરે એકસ્સ મલ્લરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ માતા ઉપવિજઞ્ઞા કાલમકાસિ, મતસરીરં સુસાનં નેત્વા દારુચિતકં આરોપેત્વા અગ્ગિં અદંસુ. તસ્સા અગ્ગિવેગસન્તત્તં ઉદરપટલં દ્વેધા અહોસિ. દારકો અત્તનો પુઞ્ઞબલેન ઉપ્પતિત્વા એકસ્મિં દબ્બત્થમ્ભે નિપતિ. તં દારકં ગહેત્વા અય્યિકાય અદંસુ. સા તસ્સ નામં ગણ્હન્તી દબ્બત્થમ્ભે પતિત્વા લદ્ધજીવિતત્તા ‘‘દબ્બો’’તિસ્સ નામં અકાસિ. તસ્સ ચ સત્તવસ્સિકકાલે સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો મલ્લરટ્ઠે ચારિકં ચરમાનો અનુપિયમ્બવને વિહરતિ. દબ્બકુમારો સત્થારં દિસ્વા દસ્સનેનેવ પસીદિત્વા પબ્બજિતુકામો હુત્વા ‘‘અહં દસબલસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ અય્યિકં આપુચ્છિ. સા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ દબ્બકુમારં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમં કુમારં પબ્બાજેથા’’તિ આહ. સત્થા અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો સઞ્ઞં અદાસિ – ‘‘ભિક્ખુ ઇમં દારકં પબ્બાજેહી’’તિ. સો થેરો સત્થુ વચનં સુત્વા દબ્બકુમારં પબ્બાજેન્તો તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. પુબ્બહેતુસમ્પન્નો કતાભિનીહારો સત્તો પઠમકેસવટ્ટિયા વોરોપનક્ખણે સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, દુતિયાય કેસવટ્ટિયા ઓરોપિયમાનાય સકદાગામિફલે, તતિયાય અનાગામિફલે, સબ્બકેસાનં પન ઓરોપનઞ્ચ અરહત્તફલસચ્છિકિરિયા ચ અપચ્છા અપુરે અહોસિ. સત્થા મલ્લરટ્ઠે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા રાજગહં ગન્ત્વા વેળુવને વાસં કપ્પેસિ.

તત્રાયસ્મા દબ્બો મલ્લપુત્તો રહોગતો અત્તનો કિચ્ચનિપ્ફત્તિં ઓલોકેત્વા સઙ્ઘસ્સ વેય્યાવચ્ચકરણે કાયં યોજેતુકામો ચિન્તેસિ – ‘‘યંનૂનાહં સઙ્ઘસ્સ સેનાસનઞ્ચ પઞ્ઞાપેય્યં ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસેય્ય’’ન્તિ. સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા અત્તનો પરિવિતક્કં આરોચેસિ. સત્થા તસ્સ સાધુકારં દત્વા સેનાસનપઞ્ઞાપકત્તઞ્ચ ભત્તુદ્દેસકત્તઞ્ચ સમ્પટિચ્છિ. અથ નં ‘‘અયં દબ્બો દહરોવ સમાનો મહન્તે ઠાને ઠિતો’’તિ સત્તવસ્સિકકાલેયેવ ઉપસમ્પાદેસિ. થેરો ઉપસમ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય રાજગહં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તાનં સબ્બભિક્ખૂનં સેનાસનાનિ ચ પઞ્ઞાપેતિ, ભિક્ખઞ્ચ ઉદ્દિસતિ. તસ્સ સેનાસનપઞ્ઞાપકભાવો સબ્બદિસાસુ પાકટો અહોસિ – ‘‘દબ્બો કિર મલ્લપુત્તો સભાગસભાગાનં ભિક્ખૂનં એકટ્ઠાને સેનાસનાનિ પઞ્ઞાપેતિ, આસન્નેપિ દૂરેપિ સેનાસનં પઞ્ઞાપેતિ, ગન્તું અસક્કોન્તે ઇદ્ધિયા નેતી’’તિ.

અથ નં ભિક્ખૂ કાલેપિ વિકાલેપિ – ‘‘અમ્હાકં, આવુસો, જીવકમ્બવને સેનાસનં પઞ્ઞાપેહિ, અમ્હાકં મદ્દકુચ્છિસ્મિં મિગદાયે’’તિ એવં સેનાસનં ઉદ્દિસાપેત્વા તસ્સ ઇદ્ધિં પસ્સન્તા ગચ્છન્તિ. સોપિ ઇદ્ધિયા મનોમયે કાયે અભિસઙ્ખરિત્વા એકેકસ્સ થેરસ્સ એકેકં અત્તના સદિસં ભિક્ખું દત્વા અઙ્ગુલિયા જલમાનાય પુરતો ગન્ત્વા ‘‘અયં મઞ્ચો ઇદં પીઠ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા સેનાસનં પઞ્ઞાપેત્વા પુન અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ આગચ્છતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનિદં વત્થુ પાળિયં આગતમેવ. સત્થા ઇદમેવ કારણં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા અપરભાગે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં સેનાસનપઞ્ઞાપકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સેનાસનપઞ્ઞાપકાનં યદિદં દબ્બો મલ્લપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૯; ૨૧૪). વુત્તમ્પિ ચેતં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪, ૧૦૮-૧૪૯) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બલોકવિદૂ મુનિ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ ચક્ખુમા.

‘‘ઓવાદકો વિઞ્ઞાપકો, તારકો સબ્બપાણિનં;

દેસનાકુસલો બુદ્ધો, તારેસિ જનતં બહું.

‘‘અનુકમ્પકો કારુણિકો, હિતેસી સબ્બપાણિનં;

સમ્પત્તે તિત્થિયે સબ્બે, પઞ્ચસીલે પતિટ્ઠપિ.

‘‘એવં નિરાકુલં આસિ, સુઞ્ઞતં તિત્થિયેહિ ચ;

વિચિત્તં અરહન્તેહિ, વસીભૂતેહિ તાદિભિ.

‘‘રતનાનટ્ઠપઞ્ઞાસં, ઉગ્ગતો સો મહામુનિ;

કઞ્ચનગ્ઘિયસઙ્કાસો, બાત્તિંસવરલક્ખણો.

‘‘વસ્સસતસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

‘‘તદાહં હંસવતિયં, સેટ્ઠિપુત્તો મહાયસો;

ઉપેત્વા લોકપજ્જોતં, અસ્સોસિં ધમ્મદેસનં.

‘‘સેનાસનાનિ ભિક્ખૂનં, પઞ્ઞાપેન્તં સસાવકં;

કિત્તયન્તસ્સ વચનં, સુણિત્વા મુદિતો અહં.

‘‘અધિકારં સસઙ્ઘસ્સ, કત્વા તસ્સ મહેસિનો;

નિપચ્ચ સિરસા પાદે, તં ઠાનમભિપત્થયિં.

‘‘તદાહ સ મહાવીરો, મમ કમ્મં પકિત્તયં;

યો સસઙ્ઘમભોજેસિ, સત્તાહં લોકનાયકં.

‘‘સોયં કમલપત્તક્ખો, સીહંસો કનકત્તચો;

મમ પાદમૂલે નિપતિ, પત્થયં ઠાનમુત્તમં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘સાવકો તસ્સ બુદ્ધસ્સ, દબ્બો નામેન વિસ્સુતો;

સેનાસનપઞ્ઞાપકો, અગ્ગો હેસ્સતિયં તદા.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘સતાનં તીણિક્ખત્તુઞ્ચ, દેવરજ્જમકારયિં;

સતાનં પઞ્ચક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં.

‘‘પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં;

સબ્બત્થ સુખિતો આસિં, તસ્સ કમ્મસ્સ વાહસા.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, વિપસ્સી નામ નાયકો;

ઉપ્પજ્જિ ચારુદસ્સનો, સબ્બધમ્મવિપસ્સકો.

‘‘દુટ્ઠચિત્તો ઉપવદિં, સાવકં તસ્સ તાદિનો;

સબ્બાસવપરિક્ખીણં, સુદ્ધોતિ ચ વિજાનિય.

‘‘તસ્સેવ નરવીરસ્સ, સાવકાનં મહેસિનં;

સલાકઞ્ચ ગહેત્વાન, ખીરોદનમદાસહં.

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘સાસનં જોતયિત્વાન, અભિભુય્ય કુતિત્થિયે;

વિનેય્યે વિનયિત્વાવ, નિબ્બુતો સો સસાવકો.

‘‘સસિસ્સે નિબ્બુતે નાથે, અત્થમેન્તમ્હિ સાસને;

દેવા કન્દિંસુ સંવિગ્ગા, મુત્તકેસા રુદમ્મુખા.

‘‘નિબ્બાયિસ્સતિ ધમ્મક્ખો, ન પસ્સિસામ સુબ્બતે;

ન સુણિસ્સામ સદ્ધમ્મં, અહો નો અપ્પપુઞ્ઞતા.

‘‘તદાયં પથવી સબ્બા, અચલા સા ચલાચલા;

સાગરો ચ સસોકોવ, વિનદી કરુણં ગિરં.

‘‘ચતુદ્દિસા દુન્દુભિયો, નાદયિંસુ અમાનુસા;

સમન્તતો અસનિયો, ફલિંસુ ચ ભયાવહા.

‘‘ઉક્કા પતિંસુ નભસા, ધૂમકેતુ ચ દિસ્સતિ;

સધૂમા જાલવટ્ટા ચ, રવિંસુ કરુણં મિગા.

‘‘ઉપ્પાદે દારુણે દિસ્વા, સાસનત્થઙ્ગસૂચકે;

સંવિગ્ગા ભિક્ખવો સત્ત, ચિન્તયિમ્હ મયં તદા.

‘‘સાસનેન વિનામ્હાકં, જીવિતેન અલં મયં;

પવિસિત્વા મહારઞ્ઞં, યુઞ્જામ જિનસાસને.

‘‘અદ્દસમ્હ તદારઞ્ઞે, ઉબ્બિદ્ધં સેલમુત્તમં;

નિસ્સેણિયા તમારુય્હ, નિસ્સેણિં પાતયિમ્હસે.

‘‘તદા ઓવદિ નો થેરો, બુદ્ધુપ્પાદો સુદુલ્લભો;

સદ્ધાતિદુલ્લભા લદ્ધા, થોકં સેસઞ્ચ સાસનં.

‘‘નિપતન્તિ ખણાતીતા, અનન્તે દુક્ખસાગરે;

તસ્મા પયોગો કત્તબ્બો, યાવ ઠાતિ મુને મતં.

‘‘અરહા આસિ સો થેરો, અનાગામી તદાનુગો;

સુસીલા ઇતરે યુત્તા, દેવલોકં અગમ્હસે.

‘‘નિબ્બુતો તિણ્ણસંસારો, સુદ્ધાવાસે ચ એકકો;

અહઞ્ચ પક્કુસાતિ ચ, સભિયો બાહિયો તથા.

‘‘કુમારકસ્સપો, ચેવ, તત્થ તત્થૂપગા મયં;

સંસારબન્ધના મુત્તા, ગોતમેનાનુકમ્પિતા.

‘‘મલ્લેસુ કુસિનારાયં, ગબ્ભે જાતસ્સ મે સતો;

માતા મતા ચિતારુળ્હા, તતો નિપ્પતિતો અહં.

‘‘પતિતો દબ્બપુઞ્જમ્હિ, તતો દબ્બોતિ વિસ્સુતો;

બ્રહ્મચારીબલેનાહં, વિમુત્તો સત્તવસ્સિકો.

‘‘ખીરોદનબલેનાહં, પઞ્ચહઙ્ગેહુપાગતો;

ખીણાસવોપવાદેન, પાપેહિ બહુ ચોદિતો.

‘‘ઉભો પુઞ્ઞઞ્ચ પાપઞ્ચ, વીતિવત્તોમ્હિ દાનિહં;

પત્વાન પરમં સન્તિં, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘સેનાસનં પઞ્ઞાપયિં, હાસયિત્વાન સુબ્બતે;

જિનો તસ્મિં ગુણે તુટ્ઠો, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

નાગોવ બન્ધનં છેત્વા, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘સ્વાગતં વત મે આસિ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સન્તિકે;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે…કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એવંભૂતં પન તં યેન પુબ્બે એકસ્સ ખીણાસવત્થેરસ્સ અનુદ્ધંસનવસેન કતેન પાપકમ્મેન બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિ, તાય એવ કમ્મપિલોતિકાય ચોદિયમાના મેત્તિયભૂમજકા ભિક્ખૂ ‘‘ઇમિના મયં કલ્યાણભત્તિકસ્સ ગહપતિનો અન્તરે પરિભેદિતા’’તિ દુગ્ગહિતગાહિનો અમૂલકેન પારાજિકેન ધમ્મેન અનુદ્ધંસેસું. તસ્મિઞ્ચ અધિકરણે સઙ્ઘેન સતિવિનયેન વૂપસમિતે અયં થેરો લોકાનુકમ્પાય અત્તનો ગુણે વિભાવેન્તો ‘‘યો દુદ્દમિયો’’તિ ઇમં ગાથં અભાસિ.

૫. તત્થ યોતિ અનિયમિતનિદ્દેસો, તસ્સ ‘‘સો’’તિ ઇમિના નિયમત્તં દટ્ઠબ્બં. ઉભયેનપિ અઞ્ઞં વિય કત્વા અત્તાનમેવ વદતિ. દુદ્દમિયોતિ દુદ્દમો, દમેતું અસક્કુણેય્યો. ઇદઞ્ચ અત્તનો પુથુજ્જનકાલે દિટ્ઠિગતાનં વિસૂકાયિકાનં કિલેસાનં મદાલેપચિત્તસ્સ વિપ્ફન્દિતં ઇન્દ્રિયાનં અવૂપસમનઞ્ચ ચિન્તેત્વા વદતિ. દમેનાતિ ઉત્તમેન અગ્ગમગ્ગદમેન, તેન હિ દન્તો પુન દમેતબ્બતાભાવતો ‘‘દન્તો’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, ન અઞ્ઞેન. અથ વા દમેનાતિ દમકેન પુરિસદમ્મસારથિના દમિતો. દબ્બોતિ દ્રબ્યો, ભબ્બોતિ અત્થો. તેનાહ ભગવા ઇમમેવ થેરં સન્ધાય – ‘‘ન ખો, દબ્બ, દબ્બા એવં નિબ્બેઠેન્તી’’તિ (પારા. ૩૮૪; ચૂળવ. ૧૯૩). સન્તુસિતોતિ યથાલદ્ધપચ્ચયસન્તોસેન ઝાનસમાપત્તિસન્તોસેન મગ્ગફલસન્તોસેન ચ સન્તુટ્ઠો. વિતિણ્ણકઙ્ખોતિ સોળસવત્થુકાય અટ્ઠવત્થુકાય ચ કઙ્ખાય પઠમમગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાટિતત્તા વિગતકઙ્ખો. વિજિતાવીતિ પુરિસાજાનીયેન વિજેતબ્બસ્સ સબ્બસ્સપિ સંકિલેસપક્ખસ્સ વિજિતત્તા વિધમિતત્તા વિજિતાવી. અપેતભેરવોતિ પઞ્ચવીસતિયા ભયાનં સબ્બસો અપેતત્તા અપગતભેરવો અભયૂપરતો. પુન દબ્બોતિ નામકિત્તનં. પરિનિબ્બુતોતિ દ્વે પરિનિબ્બાનાનિ કિલેસપરિનિબ્બાનઞ્ચ, યા સઉપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ, ખન્ધપરિનિબ્બાનઞ્ચ, યા અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ. તેસુ ઇધ કિલેસપરિનિબ્બાનં અધિપ્પેતં, તસ્મા પહાતબ્બધમ્માનં મગ્ગેન સબ્બસો પહીનત્તા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતોતિ અત્થો. ઠિતત્તોતિ ઠિતસભાવો અચલો ઇટ્ઠાદીસુ તાદિભાવપ્પત્તિયા લોકધમ્મેહિ અકમ્પનીયો. હીતિ ચ હેતુઅત્થે નિપાતો, તેન યો પુબ્બે દુદ્દમો હુત્વા ઠિતો યસ્મા દબ્બત્તા સત્થારા ઉત્તમેન દમેન દમિતો સન્તુસિતો વિતિણ્ણકઙ્ખો વિજિતાવી અપેતભેરવો, તસ્મા સો દબ્બો પરિનિબ્બુતો તતોયેવ ચ ઠિતત્તો, એવંભૂતે ચ તસ્મિં ચિત્તપસાદોવ કાતબ્બો, ન પસાદઞ્ઞથત્તન્તિ પરનેય્યબુદ્ધિકે સત્તે અનુકમ્પન્તો થેરો અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

દબ્બત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.