૪. પુણ્ણત્થેરગાથાવણ્ણના

સબ્ભિરેવ સમાસેથાતિ આયસ્મતો પુણ્ણત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ દસબલસ્સ ઉપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ હંસવતીનગરે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તો અનુક્કમેન વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ લોકે ઉપ્પજ્જન્તે એકદિવસં બુદ્ધાનં ધમ્મદેસનાકાલે હેટ્ઠા વુત્તનયેન મહાજનેન સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે નિસીદિત્વા ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ધમ્મકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘મયાપિ અનાગતે એવરૂપેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા દેસનાવસાને વુટ્ઠિતાય પરિસાય સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા નિમન્તેત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ મહાસક્કારં કત્વા ભગવન્તં એવમાહ – ‘‘ભન્તે, અહં ઇમિના અધિકારકમ્મેન નાઞ્ઞં સમ્પત્તિં પત્થેમિ. યથા પન સો ભિક્ખુ ઇતો સત્તમદિવસમત્થકે ધમ્મકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતો, એવં અહમ્પિ અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને ધમ્મકથિકાનં ભિક્ખૂનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા અનાગતં ઓલોકેત્વા તસ્સ પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા ‘‘અનાગતે કપ્પસતસહસ્સમત્થકે ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સાસને ત્વં પબ્બજિત્વા ધમ્મકથિકાનં અગ્ગો ભવિસ્સસી’’તિ બ્યાકાસિ.

સો તત્થ યાવજીવં કલ્યાણધમ્મં કત્વા તતો ચુતો કપ્પસતસહસ્સં પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારં સમ્ભરન્તો દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે કપિલવત્થુનગરસ્સ અવિદૂરે દોણવત્થુનામકે બ્રાહ્મણગામે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘પુણ્ણો’’તિ નામં અકંસુ. સો સત્થરિ અભિસમ્બોધિં પત્વા પવત્તવરધમ્મચક્કે અનુપુબ્બેન રાજગહં ગન્ત્વા તં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તે અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો સબ્બં પુબ્બકિચ્ચં કત્વા પધાનમનુયુઞ્જન્તો પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પાપેત્વાવ ‘‘દસબલસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ માતુલત્થેરેન સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં અગન્ત્વા કપિલવત્થુસામન્તાયેવ ઓહીયિત્વા યોનિસોમનસિકારે કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. વુત્તમ્પિ ચેતં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧.૪૩૪-૪૪૦) –

‘‘અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ;

પુરક્ખતોમ્હિ સિસ્સેહિ, ઉપગચ્છિં નરુત્તમં.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

મમ કમ્મં પકિત્તેસિ, સંખિત્તેન મહામુનિ.

‘‘તાહં ધમ્મં સુણિત્વાન, અભિવાદેત્વાન સત્થુનો;

અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાન, પક્કમિં દક્ખિણામુખો.

‘‘સંખિત્તેન સુણિત્વાન, વિત્થારેન અભાસયિં;

સબ્બે સિસ્સા અત્તમના, સુત્વાન મમ ભાસતો.

‘‘સકં દિટ્ઠિં વિનોદેત્વા, બુદ્ધે ચિત્તં પસાદયું;

સંખિત્તેનપિ દેસેમિ, વિત્થારેન તથેવહં.

‘‘અભિધમ્મનયઞ્ઞૂહં, કથાવત્થુવિસુદ્ધિયા;

સબ્બેસં વિઞ્ઞાપેત્વાન, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘ઇતો પઞ્ચસતે કપ્પે, ચતુરો સુપ્પકાસકા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચતુદીપમ્હિ ઇસ્સરા.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

તસ્સ પન પુણ્ણત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિતા કુલપુત્તા પઞ્ચસતા અહેસું. થેરો સયં દસકથાવત્થુલાભિતાય તેપિ દસહિ કથાવત્થૂહિ ઓવદિ. તે તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા સબ્બેવ અરહત્તં પત્તા. તે અત્તનો પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકપ્પત્તં ઞત્વા ઉપજ્ઝાયં ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ – ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં કિચ્ચં મત્થકપ્પત્તં, દસન્નઞ્ચમ્હ કથાવત્થૂનં લાભિનો, સમયો, દાનિ નો દસબલં પસ્સિતુ’’ન્તિ. થેરો તેસં વચનં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મમ દસકથાવત્થુલાભિતં સત્થા જાનાતિ અહં ધમ્મં દેસેન્તો દસ કથાવત્થૂનિ અમુઞ્ચિત્વાવ દેસેમિ, મયિ ગચ્છન્તે સબ્બેપિમે ભિક્ખૂ મં પરિવારેત્વા ગચ્છિસ્સન્તિ, એવં ગણસઙ્ગણિકાય ગન્ત્વા પન અયુત્તં મય્હં દસબલં પસ્સિતું, ઇમે તાવ ગન્ત્વા પસ્સન્તૂ’’તિ તે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘આવુસો, તુમ્હે પુરતો ગન્ત્વા તથાગતં પસ્સથ, મમ વચનેન ચસ્સ પાદે વન્દથ, અહમ્પિ તુમ્હાકં ગતમગ્ગેનાગમિસ્સામી’’તિ. તે થેરા સબ્બેપિ દસબલસ્સ જાતિભૂમિરટ્ઠવાસિનો સબ્બે ખીણાસવા સબ્બે દસકથાવત્થુલાભિનો અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ ઓવાદં સમ્પટિચ્છિત્વા થેરં વન્દિત્વા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરન્તા સટ્ઠિયોજનમગ્ગં અતિક્કમ્મ રાજગહે વેળુવનમહાવિહારં ગન્ત્વા દસબલસ્સ પાદે વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ.

આચિણ્ણં ખો પનેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં આગન્તુકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પટિસમ્મોદિતુન્તિ ભગવા તેહિ સદ્ધિં – ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, ખમનીય’’ન્તિઆદિના નયેન મધુરપટિસન્થારં કત્વા ‘‘કુતો ચ તુમ્હે, ભિક્ખવે, આગચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. અથ તેહિ ‘‘જાતિભૂમિતો’’તિ વુત્તે ‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે, જાતિભૂમિયં જાતિભૂમકાનં ભિક્ખૂનં સબ્રહ્મચારીનં એવં સમ્ભાવિતો ‘અત્તના ચ અપ્પિચ્છો અપ્પિચ્છકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા’’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૨) દસકથાવત્થુલાભિં ભિક્ખું પુચ્છિ. તેપિ ‘‘પુણ્ણો નામ, ભન્તે, આયસ્મા મન્તાણિપુત્તો’’તિ આરોચયિંસુ. તં કથં સુત્વા આયસ્મા સારિપુત્તો થેરસ્સ દસ્સનકામો અહોસિ. અથ સત્થા રાજગહતો સાવત્થિં અગમાસિ. પુણ્ણત્થેરોપિ દસબલસ્સ તત્થ આગતભાવં સુત્વા – ‘‘સત્થારં પસ્સિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા અન્તોગન્ધકુટિયંયેવ તથાગતં સમ્પાપુણિ. સત્થા તસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. થેરો ધમ્મં સુત્વા દસબલં વન્દિત્વા પટિસલ્લાનત્થાય અન્ધવનં ગન્ત્વા અઞ્ઞતરમ્હિ રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ.

સારિપુત્તત્થેરોપિ તસ્સાગમનં સુત્વા સીસાનુલોકિકો ગન્ત્વા ઓકાસં સલ્લક્ખેત્વા તં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં ઉપસઙ્કમિત્વા થેરેન સદ્ધિં સમ્મોદિત્વા, તં સત્તવિસુદ્ધિક્કમં પુચ્છિ. થેરોપિસ્સ પુચ્છિતપુચ્છિતં બ્યાકરોન્તો રથવિનીતૂપમાય ચિત્તં આરાધેસિ, તે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુભાસિતં સમનુમોદિંસુ. અથ સત્થા અપરભાગે ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધમ્મકથિકાનં યદિદં પુણ્ણો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮, ૧૯૬) ધમ્મકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. સો એકદિવસં અત્તનો વિમુત્તિસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘સત્થારં નિસ્સાય અહઞ્ચેવ અઞ્ઞે ચ બહૂ સત્તા સંસારદુક્ખતો વિપ્પમુત્તા, બહૂપકારા વત સપ્પુરિસસંસેવા’’તિ પીતિસોમનસ્સજાતો ઉદાનવસેન પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ‘‘સબ્ભિરેવ સમાસેથા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૪. તત્થ સબ્ભિરેવાતિ સપ્પુરિસેહિ એવ. સન્તોતિ પનેત્થ બુદ્ધાદયો અરિયા અધિપ્પેતા. તે હિ અનવસેસતો અસતં ધમ્મં પહાય સદ્ધમ્મે ઉક્કંસગતત્તા સાતિસયં પસંસિયત્તા ચ વિસેસતો ‘‘સન્તો સપ્પુરિસા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. સમાસેથાતિ સમં આસેથ સહ વસેય્ય. તે પયિરુપાસન્તો તેસં સુસ્સૂસન્તો દિટ્ઠાનુગતિઞ્ચ આપજ્જન્તો સમાનવાસો ભવેય્યાતિ અત્થો. પણ્ડિતેહત્થદસ્સિભીતિ તેસં થોમના. પણ્ડા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, સા ઇમેસં સઞ્જાતાતિ પણ્ડિતા. તતો એવ અત્તત્થાદિભેદં અત્થં અવિપરીતતો પસ્સન્તીતિ અત્થદસ્સિનો. તેહિ પણ્ડિતેહિ અત્થદસ્સીભિ સમાસેથ. કસ્માતિ ચે? યસ્મા તે સન્તો પણ્ડિતા, તે વા સમ્મા સેવન્તા એકન્તહિતભાવતો મગ્ગઞાણાદીહેવ અરણીયતો અત્થં, મહાગુણતાય સન્તતાય ચ મહન્તં, અગાધભાવતો ગમ્ભીરઞાણગોચરતો ચ ગમ્ભીરં, હીનચ્છન્દાદીહિ દટ્ઠું અસક્કુણેય્યત્તા ઇતરેહિ ચ કિચ્છેન દટ્ઠબ્બત્તા દુદ્દસં, દુદ્દસત્તા સણ્હનિપુણસભાવત્તા નિપુણઞાણગોચરતો ચ નિપુણં, નિપુણત્તા એવં સુખુમસભાવતાય અણું નિબ્બાનં, અવિપરીતટ્ઠેન વા પરમત્થસભાવત્તા અત્થં, અરિયભાવકરત્તા મહત્તનિમિત્તતાય મહન્તં, અનુત્તાનસભાવતાય ગમ્ભીરં, દુક્ખેન દટ્ઠબ્બં ન સુખેન દટ્ઠું સક્કાતિ દુદ્દસં, ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસં, દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરન્તિ ચતુસચ્ચં, વિસેસતો નિપુણં અણું, નિરોધસચ્ચન્તિ એવમેતં ચતુસચ્ચં ધીરા સમધિગચ્છન્તિ ધિતિસમ્પન્નતાય ધીરા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા સમ્મદેવ અધિગચ્છન્તિ. અપ્પમત્તાતિ સબ્બત્થ સતિઅવિપ્પવાસેન અપ્પમાદપટિપત્તિં પૂરેન્તા. વિચક્ખણાતિ વિપસ્સનાભાવનાય છેકા કુસલા. તસ્મા સબ્ભિરેવ સમાસેથાતિ યોજના. પણ્ડિતેહત્થદસ્સિભીતિ વા એતં નિસ્સક્કવચનં. યસ્મા પણ્ડિતેહિ અત્થદસ્સીભિ સમુદાયભૂતેહિ ધીરા અપ્પમત્તા વિચક્ખણા મહન્તાદિવિસેસવન્તં અત્થં સમધિગચ્છન્તિ, તસ્મા તાદિસેહિ સબ્ભિરેવ સમાસેથાતિ સમ્બન્ધો. એવમેસા થેરસ્સ પટિવેધદીપનેન અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથાપિ અહોસીતિ.

પુણ્ણત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.