૫. કુમારપેતવત્થુવણ્ણના

અચ્છેરરૂપં સુગતસ્સ ઞાણન્તિ ઇદં કુમારપેતવત્થુ. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? સાવત્થિયં કિર બહૂ ઉપાસકા ધમ્મગણા હુત્વા નગરે મહન્તં મણ્ડપં કારેત્વા તં નાનાવણ્ણેહિ વત્થેહિ અલઙ્કરિત્વા કાલસ્સેવ સત્થારં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ નિમન્તેત્વા મહારહવરપચ્ચત્થરણત્થતેસુ આસનેસુ બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજેત્વા મહાદાનં પવત્તેન્તિ. તં દિસ્વા અઞ્ઞતરો મચ્છેરમલપરિયુટ્ઠિતચિત્તો પુરિસો તં સક્કારં અસહમાનો એવમાહ – ‘‘વરમેતં સબ્બં સઙ્કારકૂટે છડ્ડિતં, ન ત્વેવ ઇમેસં મુણ્ડકાનં દિન્ન’’ન્તિ. તં સુત્વા ઉપાસકા સંવિગ્ગમાનસા ‘‘ભારિયં વત ઇમિના પુરિસેન પાપં પસુતં, યેન એવં બુદ્ધપ્પમુખે ભિક્ખુસઙ્ઘે અપરદ્ધ’’ન્તિ તમત્થં તસ્સ માતુયા આરોચેત્વા ‘‘ગચ્છ, ત્વં સસાવકસઙ્ઘં ભગવન્તં ખમાપેહી’’તિ આહંસુ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા પુત્તં સન્તજ્જેન્તી સઞ્ઞાપેત્વા ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ ઉપસઙ્કમિત્વા પુત્તેન કતઅચ્ચયં દેસેન્તી ખમાપેત્વા ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સત્તાહં યાગુદાનેન પૂજં અકાસિ. તસ્સા પુત્તો નચિરસ્સેવ કાલં કત્વા કિલિટ્ઠકમ્મૂપજીવિનિયા ગણિકાય કુચ્છિયં નિબ્બત્તિ. સા ચ નં જાતમત્તંયેવ ‘‘દારકો’’તિ ઞત્વા સુસાને છડ્ડાપેસિ. સો તત્થ અત્તનો પુઞ્ઞબલેનેવ ગહિતારક્ખો કેનચિ અનુપદ્દુતો માતુ-અઙ્કે વિય સુખં સુપિ. દેવતા તસ્સ આરક્ખં ગણ્હિંસૂતિ ચ વદન્તિ.

અથ ભગવા પચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો તં દારકં સિવથિકાય છડ્ડિતં દિસ્વા સૂરિયુગ્ગમનવેલાય સિવથિકં અગમાસિ. ‘‘સત્થા ઇધાગતો, કારણેનેત્થ ભવિતબ્બ’’ન્તિ મહાજનો સન્નિપતિ. ભગવા સન્નિપતિતપરિસાય ‘‘નાયં દારકો ઓઞ્ઞાતબ્બો, યદિપિ ઇદાનિ સુસાને છડ્ડિતો અનાથો ઠિતો, આયતિં પન દિટ્ઠેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ ઉળારસમ્પત્તિં પટિલભિસ્સતી’’તિ વત્વા તેહિ મનુસ્સેહિ ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, ઇમિના પુરિમજાતિયં કતં કમ્મ’’ન્તિ પુટ્ઠો –

‘‘બુદ્ધપમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, પૂજં અકાસિ જનતા ઉળારં;

તત્રસ્સ ચિત્તસ્સહુ અઞ્ઞથત્તં, વાચં અભાસિ ફરુસં અસબ્ભ’’ન્તિ. –

આદિના નયેન દારકેન કતકમ્મં આયતિં પત્તબ્બં સમ્પત્તિઞ્ચ પકાસેત્વા સન્નિપતિતાય પરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ધમ્મં કથેત્વા ઉપરિ સામુક્કંસિકં ધમ્મદેસનં અકાસિ. સચ્ચપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, તઞ્ચ દારકં અસીતિકોટિવિભવો એકો કુટુમ્બિકો ભગવતો સમ્મુખાવ ‘‘મય્હં પુત્તો’’તિ અગ્ગહેસિ. ભગવા ‘‘એત્તકેન અયં દારકો રક્ખિતો, મહાજનસ્સ ચ અનુગ્ગહો કતો’’તિ વિહારં અગમાસિ.

સો અપરેન સમયેન તસ્મિં કુટુમ્બિકે કાલકતે તેન નિય્યાદિતં ધનં પટિપજ્જિત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેન્તો તસ્મિં નગરેયેવ મહાવિભવો ગહપતિ હુત્વા દાનાદિનિરતો અહોસિ. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘અહો નૂન સત્થા સત્તેસુ અનુકમ્પકો, સોપિ નામ દારકો તદા અનાથો ઠિતો એતરહિ મહતિં સમ્પત્તિં પચ્ચનુભવતિ, ઉળારાનિ ચ પુઞ્ઞાનિ કરોતી’’તિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, તસ્સ એત્તકાવ સમ્પત્તિ, અથ ખો આયુપરિયોસાને તાવતિંસભવને સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિસ્સતિ, મહતિં દિબ્બસમ્પત્તિઞ્ચ પટિલભિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ ચ મહાજનો ચ ‘‘ઇદં કિર કારણં દિસ્વા દીઘદસ્સી ભગવા જાતમત્તસ્સેવસ્સ આમકસુસાને છડ્ડિતસ્સ તત્થ ગન્ત્વા સઙ્ગહં અકાસી’’તિ સત્થુ ઞાણવિસેસં થોમેત્વા તસ્મિં અત્તભાવે તસ્સ પવત્તિં કથેસું. તમત્થં દીપેન્તા સઙ્ગીતિકારા –

૪૫૩. ‘‘અચ્છેરરૂપં સુગતસ્સ ઞાણં, સત્થા યથા પુગ્ગલં બ્યાકાસિ;

ઉસ્સન્નપુઞ્ઞાપિ ભવન્તિ હેકે, પરિત્તપુઞ્ઞાપિ ભવન્તિ હેકે.

૪૫૪. ‘‘અયં કુમારો સીવથિકાય છડ્ડિતો, અઙ્ગુટ્ઠસ્નેહેન યાપેતિ રત્તિં;

ન યક્ખભૂતા ન સરીસપા વા, વિહેઠયેય્યું કતપુઞ્ઞં કુમારં.

૪૫૫. ‘‘સુનખાપિમસ્સ પલિહિંસુ પાદે, ધઙ્કા સિઙ્ગાલા પરિવત્તયન્તિ;

ગબ્ભાસયં પક્ખિગણા હરન્તિ, કાકા પન અક્ખિમલં હરન્તિ.

૪૫૬. ‘‘નયિમસ્સ રક્ખં વિદહિંસુ કેચિ, ન ઓસધં સાસપધૂપનં વા;

નક્ખત્તયોગમ્પિ ન અગ્ગહેસું, ન સબ્બધઞ્ઞાનિપિ આકિરિંસુ.

૪૫૭. ‘‘એતાદિસં ઉત્તમકિચ્છપત્તં, રત્તાભતં સીવથિકાય છડ્ડિતં;

નોનીતપિણ્ડંવ પવેધમાનં, સસંસયં જીવિતસાવસેસં.

૪૫૮. ‘‘તમદ્દસા દેવમનુસ્સપૂજિતો, દિસ્વા ચ તં બ્યાકરિ ભૂરિપઞ્ઞો;

‘અયં કુમારો નગરસ્સિમસ્સ, અગ્ગકુલિકો ભવિસ્સતિ ભોગતો ચ’.

૪૫૯. ‘‘કિસ્સ વતં કિં પન બ્રહ્મચરિયં, કિસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

એતાદિસં બ્યસનં પાપુણિત્વા, તં તાદિસં પચ્ચનુભોસ્સતિદ્ધિ’’ન્તિ. –

છ ગાથા અવોચું.

૪૫૩. તત્થ અચ્છેરરૂપન્તિ અચ્છરિયસભાવં. સુગતસ્સ ઞાણન્તિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણં સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઞાણં, આસયાનુસયઞાણાદિસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ સન્ધાય વુત્તં. તયિદં અઞ્ઞેસં અવિસયભૂતં કથં ઞાણન્તિ આહ ‘‘સત્થા યથા પુગ્ગલં બ્યાકાસી’’તિ. તેન સત્થુ દેસનાય એવ ઞાણસ્સ અચ્છરિયભાવો વિઞ્ઞાયતીતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ બ્યાકરણં દસ્સેન્તો ‘‘ઉસ્સન્નપુઞ્ઞાપિ ભવન્તિ હેકે, પરિત્તપુઞ્ઞાપિ ભવન્તિ હેકે’’તિ આહ. તસ્સત્થો – ઉસ્સન્નકુસલધમ્માપિ ઇધેકચ્ચે પુગ્ગલા લદ્ધપચ્ચયસ્સ અપુઞ્ઞસ્સ વસેન જાતિઆદિના નિહીના ભવન્તિ, પરિત્તપુઞ્ઞાપિ અપ્પતરપુઞ્ઞધમ્માપિ એકે સત્તા ખેત્તસમ્પત્તિઆદિના તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ મહાજુતિકતાય ઉળારા ભવન્તીતિ.

૪૫૪. સીવથિકાયાતિ સુસાને. અઙ્ગુટ્ઠસ્નેહેનાતિ અઙ્ગુટ્ઠતો પવત્તસ્નેહેન, દેવતાય અઙ્ગુટ્ઠતો પગ્ઘરિતખીરેનાતિ અત્થો. ન યક્ખભૂતા ન સરીસપા વાતિ પિસાચભૂતા વા યક્ખભૂતા વા સરીસપા વા યે કેચિ સરન્તા ગચ્છન્તા વા ન વિહેઠયેય્યું ન બાધેય્યું.

૪૫૫. પલિહિંસુ પાદેતિ અત્તનો જિવ્હાય પાદે લિહિસું. ધઙ્કાતિ કાકા. પરિવત્તયન્તીતિ ‘‘મા નં કુમારં કેચિ વિહેઠેય્યુ’’ન્તિ રક્ખન્તા નિરોગભાવજાનનત્થં અપરાપરં પરિવત્તન્તિ. ગબ્ભાસયન્તિ ગબ્ભમલં. પક્ખિગણાતિ ગિજ્ઝકુલલાદયો સકુણગણા. હરન્તીતિ અપનેન્તિ. અક્ખિમલન્તિ અક્ખિગૂથં.

૪૫૬. કેચીતિ કેચિ મનુસ્સા, અમનુસ્સા પન રક્ખં સંવિદહિંસુ. ઓસધન્તિ તદા આયતિઞ્ચ આરોગ્યાવહં અગદં. સાસપધૂપનં વાતિ યં જાતસ્સ દારકસ્સ રક્ખણત્થં સાસપેન ધૂપનં કરોન્તિ, તમ્પિ તસ્સ કરોન્તા નાહેસુન્તિ દીપેન્તિ. નક્ખત્તયોગમ્પિ ન અગ્ગહેસુન્તિ નક્ખત્તયુત્તમ્પિ ન ગણ્હિંસુ. ‘‘અસુકમ્હિ નક્ખત્તે તિથિમ્હિ મુહુત્તે અયં જાતો’’તિ એવં જાતકમ્મમ્પિસ્સ ન કેચિ અકંસૂતિ અત્થો. ન સબ્બધઞ્ઞાનિપિ આકિરિંસૂતિ મઙ્ગલં કરોન્તા અગદવસેન યં સાસપતેલમિસ્સિતં સાલિઆદિધઞ્ઞં આકિરન્તિ, તમ્પિસ્સ નાકંસૂતિ અત્થો.

૪૫૭. એતાદિસન્તિ એવરૂપં. ઉત્તમકિચ્છપત્તન્તિ પરમકિચ્છં આપન્નં અતિવિય દુક્ખપ્પત્તં. રત્તાભતન્તિ રત્તિયં આભતં. નોનીતપિણ્ડં વિયાતિ નવનીતપિણ્ડસદિસં, મંસપેસિમત્તતા એવં વુત્તં. પવેધમાનન્તિ દુબ્બલભાવેન પકમ્પમાનં. સસંસયન્તિ ‘‘જીવતિ નુ ખો ન નુ ખો જીવતી’’તિ સંસયિતતાય સંસયવન્તં. જીવિતસાવસેસન્તિ જીવિતટ્ઠિતિયા હેતુભૂતાનં સાધનાનં અભાવેન કેવલં જીવિતમત્તાવસેસકં.

૪૫૮. અગ્ગકુલિકો ભવિસ્સતિ ભોગતો ચાતિ ભોગનિમિત્તં ભોગસ્સ વસેન અગ્ગકુલિકો સેટ્ઠકુલિકો ભવિસ્સતીતિ અત્થો.

૪૫૯. ‘‘કિસ્સ વત’’ન્તિ અયં ગાથા સત્થુ સન્તિકે ઠિતેહિ ઉપાસકેહિ તેન કતકમ્મસ્સ પુચ્છાવસેન વુત્તા. સા ચ ખો સિવથિકાય સન્નિપતિતેહીતિ વેદિતબ્બા. તત્થ કિસ્સાતિ કિં અસ્સ. વતન્તિ વતસમાદાનં. પુન કિસ્સાતિ કીદિસસ્સ સુચિણ્ણસ્સ વતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ ચાતિ વિભત્તિં વિપરિણામેત્વા યોજના. એતાદિસન્તિ ગણિકાય કુચ્છિયા નિબ્બત્તનં, સુસાને છડ્ડનન્તિ એવરૂપં. બ્યસનન્તિ અનત્થં. તાદિસન્તિ તથારૂપં, ‘‘અઙ્ગુટ્ઠસ્નેહેન યાપેતિ રત્તિ’’ન્તિઆદિના, ‘‘અયં કુમારો નગરસ્સિમસ્સ અગ્ગકુલિકો ભવિસ્સતી’’તિઆદિના ચ વુત્તપ્પકારન્તિ અત્થો. ઇદ્ધિન્તિ દેવિદ્ધિં, દિબ્બસમ્પત્તિન્તિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ તેહિ ઉપાસકેહિ પુટ્ઠો ભગવા યથા તદા બ્યાકાસિ, તં દસ્સેન્તા સઙ્ગીતિકારા –

૪૬૦. ‘‘બુદ્ધપમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, પૂજં અકાસિ જનતા ઉળારં;

તત્રસ્સ ચિત્તસ્સહુ અઞ્ઞથત્તં, વાચં અભાસિ ફરુસં અસબ્ભં.

૪૬૧. ‘‘સો તં વિતક્કં પવિનોદયિત્વા, પીતિં પસાદં પટિલદ્ધા પચ્છા;

તથાગતં જેતવને વસન્તં, યાગુયા ઉપટ્ઠાસિ સત્તરત્તં.

૪૬૨. ‘‘તસ્સ વતં તં પન બ્રહ્મચરિયં, તસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

એતાદિસં બ્યસનં પાપુણિત્વા, તં તાદિસં પચ્ચનુભોસ્સતિદ્ધિં.

૪૬૩. ‘‘ઠત્વાન સો વસ્સસતં ઇધેવ, સબ્બેહિ કામેહિ સમઙ્ગિભૂતો;

કાયસ્સ ભેદા અભિસમ્પરાયં, સહબ્યતં ગચ્છતિ વાસવસ્સા’’તિ. –

ચતસ્સો ગાથા અવોચું.

૪૬૦. તત્થ જનતાતિ જનસમૂહો, ઉપાસકગણોતિ અધિપ્પાયો. તત્રાતિ તસ્સં પૂજાયં. અસ્સાતિ તસ્સ દારકસ્સ. ચિત્તસ્સહુ અઞ્ઞથત્તન્તિ પુરિમભવસ્મિં ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથાભાવો અનાદરો અગારવો અપચ્ચયો અહોસિ. અસબ્ભન્તિ સાધુસભાય સાવેતું અયુત્તં ફરુસં વાચં અભાસિ.

૪૬૧. સોતિ સો અયં. તં વિતક્કન્તિ તં પાપકં વિતક્કં. પવિનોદયિત્વાતિ માતરા કતાય સઞ્ઞત્તિયા વૂપસમેત્વા. પીતિં પસાદં પટિલદ્ધાતિ પીતિં પસાદઞ્ચ પટિલભિત્વા ઉપ્પાદેત્વા. યાગુયા ઉપટ્ઠાસીતિ યાગુદાનેન ઉપટ્ઠહિ. સત્તરત્તન્તિ સત્તદિવસં.

૪૬૨. તસ્સ વતં તં પન બ્રહ્મચરિયન્તિ તં મયા હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારં અત્તનો ચિત્તસ્સ પસાદનં દાનઞ્ચ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વતં તં બ્રહ્મચરિયઞ્ચ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થીતિ અત્થો.

૪૬૩. ઠત્વાનાતિ યાવ આયુપરિયોસાના ઇધેવ મનુસ્સલોકે ઠત્વા. અભિસમ્પરાયન્તિ પુનબ્ભવે. સહબ્યતં ગચ્છતિ વાસવસ્સાતિ સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પુત્તભાવેન સહભાવં ગમિસ્સતિ. અનાગતત્થે હિ ઇદં પચ્ચુપ્પન્નકાલવચનં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

કુમારપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.