૩. ચૂળવગ્ગો

૧. અભિજ્જમાનપેતવત્થુવણ્ણના

અભિજ્જમાને વારિમ્હીતિ ઇદં સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે અઞ્ઞતરં લુદ્દપેતં આરબ્ભ વુત્તં. બારાણસિયં કિર અપરદિસાભાગે પારગઙ્ગાય વાસભગામં અતિક્કમિત્વા ચુન્દટ્ઠિલનામકે ગામે એકો લુદ્દકો અહોસિ. સો અરઞ્ઞે મિગે વધિત્વા વરમંસં અઙ્ગારે પચિત્વા ખાદિત્વા અવસેસં પણ્ણપુટે બન્ધિત્વા કાજેન ગહેત્વા ગામં આગચ્છતિ. તં બાલદારકા ગામદ્વારે દિસ્વા ‘‘મંસં મે દેહિ, મંસં મે દેહી’’તિ હત્થે પસારેત્વા ઉપધાવન્તિ. સો તેસં થોકં થોકં મંસં દેતિ. અથેકદિવસં મંસં અલભિત્વા ઉદ્દાલકપુપ્ફં પિળન્ધિત્વા બહુઞ્ચ હત્થેન ગહેત્વા ગામં ગચ્છન્તં તં દારકા ગામદ્વારે દિસ્વા ‘‘મંસં મે દેહિ, મંસં મે દેહી’’તિ હત્થે પસારેત્વા ઉપધાવિંસુ. સો તેસં એકેકં પુપ્ફમઞ્જરિં અદાસિ.

અથ અપરેન સમયેન કાલં કત્વા પેતેસુ નિબ્બત્તો નગ્ગો વિરૂપરૂપો ભયાનકદસ્સનો સુપિનેપિ અન્નપાનં અજાનન્તો સીસે આબન્ધિતઉદ્દાલકકુસુમમાલાકલાપો ‘‘ચુન્દટ્ઠિલાયં ઞાતકાનં સન્તિકે કિઞ્ચિ લભિસ્સામી’’તિ ગઙ્ગાય ઉદકે અભિજ્જમાને પટિસોતં પદસા ગચ્છતિ. તેન ચ સમયેન કોલિયો નામ રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ મહામત્તો કુપિતં પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા પટિનિવત્તેન્તો હત્થિઅસ્સાદિપરિવારબલં થલપથેન પેસેત્વા સયં ગઙ્ગાય નદિયા અનુસોતં નાવાય આગચ્છન્તો તં પેતં તથા ગચ્છન્તં દિસ્વા પુચ્છન્તો –

૩૮૭. ‘‘અભિજ્જમાને વારિમ્હિ, ગઙ્ગાય ઇધ ગચ્છસિ;

નગ્ગો પુબ્બદ્ધપેતોવ, માલધારી અલઙ્કતો;

કુહિં ગમિસ્સસિ પેત, કત્થ વાસો ભવિસ્સતી’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ અભિજ્જમાનેતિ પદનિક્ખેપેન અભિજ્જમાને સઙ્ઘાતે, વારિમ્હિ ગઙ્ગાયાતિ ગઙ્ગાય નદિયા ઉદકે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ઠાને. પુબ્બદ્ધપેતોવાતિ કાયસ્સ પુરિમદ્ધેન અપેતો વિય અપેતયોનિકો દેવપુત્તો વિય. કથં? માલધારી અલઙ્કતોતિ, માલાહિ પિળન્ધિત્વા અલઙ્કતસીસગ્ગોતિ અત્થો. કત્થ વાસો ભવિસ્સતીતિ કતરસ્મિં ગામે દેસે વા તુય્હં નિવાસો ભવિસ્સતિ, તં કથેહીતિ અત્થો.

ઇદાનિ યં તદા તેન પેતેન કોલિયેન ચ વુત્તં, તં દસ્સેતું સઙ્ગીતિકારા –

૩૮૮. ‘‘ચુન્દટ્ઠિલં ગમિસ્સામિ, પેતો સો ઇતિ ભાસતિ;

અન્તરે વાસભગામં, બારાણસિઞ્ચ સન્તિકે.

૩૮૯. ‘‘તઞ્ચ દિસ્વા મહામત્તો, કોલિયો ઇતિ વિસ્સુતો;

સત્તું ભત્તઞ્ચ પેતસ્સ, પીતકઞ્ચ યુગં અદા.

૩૯૦. ‘‘નાવાય તિટ્ઠમાનાય, કપ્પકસ્સ અદાપયિ;

કપ્પકસ્સ પદિન્નમ્હિ, ઠાને પેતસ્સ દિસ્સથ.

૩૯૧. ‘‘તતો સુવત્થવસનો, માલધારી અલઙ્કતો;

ઠાને ઠિતસ્સ પેતસ્સ, દક્ખિણા ઉપકપ્પથ;

તસ્મા દજ્જેથ પેતાનં, અનુકમ્પાય પુનપ્પુન’’ન્તિ. – ગાથાયો અવોચું;

૩૮૮. તત્થ ચુન્દટ્ઠિલન્તિ એવંનામકં ગામં. અન્તરે વાસભગામં, બારાણસિઞ્ચ સન્તિકેતિ વાસભગામસ્સ ચ બારાણસિયા ચ વેમજ્ઝે. અન્તરા-સદ્દયોગેન હેતં સામ્યત્થે ઉપયોગવચનં. બારાણસિયા સન્તિકે હિ સો ગામોતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – અન્તરે વાસભગામસ્સ ચ બારાણસિયા ચ યો ચુન્દટ્ઠિલનામકો ગામો બારાણસિયા અવિદૂરે, તં ગામં ગમિસ્સામીતિ.

૩૮૯. કોલિયો ઇતિ વિસ્સુતોતિ કોલિયોતિ એવંપકાસિતનામો. સત્તું ભત્તઞ્ચાતિ સત્તુઞ્ચેવ ભત્તઞ્ચ. પીતકઞ્ચ યુગં અદાતિ પીતકં સુવણ્ણવણ્ણં એકં વત્થયુગઞ્ચ અદાસિ.

૩૯૦. કદા અદાસીતિ ચે આહ નાવાય તિટ્ઠમાનાય. કપ્પકસ્સ અદાપયીતિ ગચ્છન્તિં નાવં ઠપેત્વા તત્થ એકસ્સ ન્હાપિતસ્સ ઉપાસકસ્સ દાપેસિ, દિન્નમ્હિ વત્થયુગેતિ યોજના. ઠાનેતિ ઠાનસો તઙ્ખણઞ્ઞેવ. પેતસ્સ દિસ્સથાતિ પેતસ્સ સરીરે પઞ્ઞાયિત્થ, તસ્સ નિવાસનપારુપનવત્થં સમ્પજ્જિ. તેનાહ ‘‘તતો સુવત્થવસનો, માલધારી અલઙ્કતો’’તિ, સુવત્થવસનો માલાભરણેહિ સુમણ્ડિતપસાધિતો. ઠાને ઠિતસ્સ પેતસ્સ, દક્ખિણા ઉપકપ્પથાતિ દક્ખિણેય્યટ્ઠાને ઠિતા પનેસા દક્ખિણા તસ્સ પેતસ્સ યસ્મા ઉપકપ્પતિ, વિનિયોગં અગમાસિ. તસ્મા દજ્જેથ પેતાનં, અનુકમ્પાય પુનપ્પુનન્તિ પેતાનં અનુકમ્પાય પેતે ઉદ્દિસ્સ પુનપ્પુનં દક્ખિણં દદેય્યાતિ અત્થો.

અથ સો કોલિયમહામત્તો તં પેતં અનુકમ્પમાનો દાનવિધિં સમ્પાદેત્વા અનુસોતં આગન્ત્વા સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તે બારાણસિં સમ્પાપુણિ. ભગવા ચ તેસં અનુગ્ગહત્થં આકાસેન આગન્ત્વા ગઙ્ગાતીરે અટ્ઠાસિ. કોલિયમહામત્તોપિ નાવાતો ઓતરિત્વા હટ્ઠપહટ્ઠો ભગવન્તં નિમન્તેસિ – ‘‘અધિવાસેથ મે, ભન્તે, ભગવા અજ્જતનાય ભત્તં અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. સો ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા તાવદેવ રમણીયે ભૂમિભાગે મહન્તં સાખામણ્ડપં ઉપરિ ચતૂસુ ચ પસ્સેસુ નાનાવિરાગવણ્ણવિચિત્તવિવિધવસનસમલઙ્કતં કારેત્વા તત્થ ભગવતો આસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને.

અથ સો મહામત્તો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો હેટ્ઠા અત્તનો વુત્તવચનં પેતસ્સ ચ પટિવચનં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો આગચ્છતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. ચિન્તિતસમનન્તરમેવ બુદ્ધાનુભાવસઞ્ચોદિતો સુવણ્ણહંસગણો વિય ધતરટ્ઠહંસરાજં ભિક્ખુસઙ્ઘો ધમ્મરાજં સમ્પરિવારેસિ. તાવદેવ મહાજનો સન્નિપતિ ‘‘ઉળારા ધમ્મદેસના ભવિસ્સતી’’તિ. તં દિસ્વા પસન્નમાનસો મહામત્તો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સન્તપ્પેસિ. ભગવા કતભત્તકિચ્ચો મહાજનસ્સ અનુકમ્પાય ‘‘બારાણસિસમીપગામવાસિનો સન્નિપતન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. સબ્બે ચ તે ઇદ્ધિબલેન મહાજના સન્નિપતિંસુ, ઉળારે ચસ્સ પેતે પાકટે અકાસિ. તેસુ કેચિ છિન્નભિન્નપિલોતિકખણ્ડધરા, કેચિ અત્તનો કેસેહેવ પટિચ્છાદિતકોપિના, કેચિ નગ્ગા યથાજાતરૂપા ખુપ્પિપાસાભિભૂતા તચપરિયોનદ્ધા અટ્ઠિમત્તસરીરા ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમન્તા મહાજનસ્સ પચ્ચક્ખતો પઞ્ઞાયિંસુ.

અથ ભગવા તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખાસિ, યથા તે એકજ્ઝં સન્નિપતિત્વા અત્તના કતં પાપકમ્મં મહાજનસ્સ પવેદેસું. તમત્થં દીપેન્તા સઙ્ગીતિકારા –

૩૯૨. ‘‘સાતુન્નવસના એકે, અઞ્ઞે કેસનિવાસના;

પેતા ભત્તાય ગચ્છન્તિ, પક્કમન્તિ દિસોદિસં.

૩૯૩. ‘‘દૂરે એકે પધાવિત્વા, અલદ્ધાવ નિવત્તરે;

છાતા પમુચ્છિતા ભન્તા, ભૂમિયં પટિસુમ્ભિતા.

૩૯૪. ‘‘કેચિ તત્થ પપતિત્વા, ભૂમિયં પટિસુમ્ભિતા;

પુબ્બે અકતકલ્યાણા, અગ્ગિદડ્ઢાવ આતપે.

૩૯૫. ‘‘મયં પુબ્બે પાપધમ્મા, ઘરણી કુલમાતરો;

સન્તેસુ દેય્યધમ્મેસુ, દીપં નાકમ્હ અત્તનો.

૩૯૬. ‘‘પહૂતં અન્નપાનમ્પિ, અપિસ્સુ અવકિરીયતિ;

સમ્મગ્ગતે પબ્બજિતે, ન ચ કિઞ્ચિ અદમ્હસે.

૩૯૭. ‘‘અકમ્મકામા અલસા, સાદુકામા મહગ્ઘસા;

આલોપપિણ્ડદાતારો, પટિગ્ગહે પરિભાસિમ્હસે.

૩૯૮. ‘‘તે ઘરા તા ચ દાસિયો, તાનેવાભરણાનિ નો;

તે અઞ્ઞે પરિચારેન્તિ, મયં દુક્ખસ્સ ભાગિનો.

૩૯૯. ‘‘વેણી વા અવઞ્ઞા હોન્તિ, રથકારી ચ દુબ્ભિકા;

ચણ્ડાલી કપણા હોન્તિ, કપ્પકા ચ પુનપ્પુનં.

૪૦૦. ‘‘યાનિ યાનિ નિહીનાનિ, કુલાનિ કપણાનિ ચ;

તેસુ તેસ્વેવ જાયન્તિ, એસા મચ્છરિનો ગતિ.

૪૦૧. ‘‘પુબ્બે ચ કતકલ્યાણા, દાયકા વીતમચ્છરા;

સગ્ગં તે પરિપૂરેન્તિ, ઓભાસેન્તિ ચ નન્દનં.

૪૦૨. ‘‘વેજયન્તે ચ પાસાદે, રમિત્વા કામકામિનો;

ઉચ્ચાકુલેસુ જાયન્તિ, સભોગેસુ તતો ચુતા.

૪૦૩. ‘‘કૂટાગારે ચ પાસાદે, પલ્લઙ્કે પોનકત્થતે;

બીજિતઙ્ગા મોરહત્થેહિ, કુલે જાતા યસસ્સિનો.

૪૦૪. ‘‘અઙ્કતો અઙ્કં ગચ્છન્તિ, માલધારી અલઙ્કતા;

ધાતિયો ઉપતિટ્ઠન્તિ, સાયં પાતં સુખેસિનો.

૪૦૫. ‘‘નયિદં અકતપુઞ્ઞાનં, કતપુઞ્ઞાનમેવિદં;

અસોકં નન્દનં રમ્મં, તિદસાનં મહાવનં.

૪૦૬. ‘‘સુખં અકતપુઞ્ઞાનં, ઇધ નત્થિ પરત્થ ચ;

સુખઞ્ચ કતપુઞ્ઞાનં, ઇધ ચેવ પરત્થ ચ.

૪૦૭. ‘‘તેસં સહબ્યકામાનં, કત્તબ્બં કુસલં બહું;

કતપુઞ્ઞા હિ મોદન્તિ, સગ્ગે ભોગસમઙ્ગિનો’’તિ. – ગાથાયો અવોચું;

૩૯૨. તત્થ સાતુન્નવસનાતિ છિન્નભિન્નપિલોતિકખણ્ડનિવાસના. એકેતિ એકચ્ચે. કેસનિવાસનાતિ કેસેહેવ પટિચ્છાદિતકોપિના. ભત્તાય ગચ્છન્તીતિ ‘‘અપ્પેવ નામ ઇતો ગતા યત્થ વા તત્થ વા કિઞ્ચિ ઉચ્છિટ્ઠભત્તં વા વમિતભત્તં વા ગબ્ભમલાદિકં વા લભેય્યામા’’તિ કત્થચિદેવ અટ્ઠત્વા ઘાસત્થાય ગચ્છન્તિ. પક્કમન્તિ દિસોદિસન્તિ દિસતો દિસં અનેકયોજનન્તરિકં ઠાનં પક્કમન્તિ.

૩૯૩. દૂરેતિ દૂરેવ ઠાને. એકેતિ એકચ્ચે પેતા. પધાવિત્વાતિ ઘાસત્થાય ઉપધાવિત્વા. અલદ્ધાવ નિવત્તરેતિ કિઞ્ચિ ઘાસં વા પાનીયં વા અલભિત્વા એવ નિવત્તન્તિ. પમુચ્છિતાતિ ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખેન સઞ્જાતમુચ્છા. ભન્તાતિ પરિબ્ભમન્તા. ભૂમિયં પટિસુમ્ભિતાતિ તાય એવ મુચ્છાય ઉપ્પત્તિયા ઠત્વા અવક્ખિત્તમત્તિકાપિણ્ડા વિય વિસ્સુસ્સિત્વા પથવિયં પતિતા.

૩૯૪. તત્થાતિ ગતટ્ઠાને. ભૂમિયં પટિસુમ્ભિતાતિ પપાતે પતિતા વિય જિઘચ્છાદિદુક્ખેન ઠાતું અસમત્થભાવેન ભૂમિયં પતિતા, તત્થ વા ગતટ્ઠાને ઘાસાદીનં અલાભેન છિન્નાસા હુત્વા કેનચિ પટિમુખં સુમ્ભિતા પોથિતા વિય ભૂમિયં પતિતા હોન્તીતિ અત્થો. પુબ્બે અકતકલ્યાણાતિ પુરિમભવે અકતકુસલા. અગ્ગિદડ્ઢાવ આતપેતિ નિદાઘકાલે આતપટ્ઠાને અગ્ગિના દડ્ઢા વિય, ખુપ્પિપાસગ્ગિના ડય્હમાના મહાદુક્ખં અનુભવન્તીતિ અત્થો.

૩૯૫. પુબ્બેતિ અતીતભવે. પાપધમ્માતિ ઇસ્સુકીમચ્છરીઆદિભાવેન લામકસભાવા. ઘરણીતિ ઘરસામિનિયો. કુલમાતરોતિ કુલદારકાનં માતરો, કુલપુરિસાનં વા માતરો. દીપન્તિ પતિટ્ઠં, પુઞ્ઞન્તિ અત્થો. તઞ્હિ સત્તાનં સુગતીસુ પતિટ્ઠાભાવતો ‘‘પતિટ્ઠા’’તિ વુચ્ચતિ. નાકમ્હાતિ ન કરિમ્હ.

૩૯૬. પહૂતન્તિ બહું. અન્નપાનમ્પીતિ અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ. અપિસ્સુ અવકિરીયતીતિ સૂતિ નિપાતમત્તં, અપિ અવકિરીયતિ છટ્ટીયતિ. સમ્મગ્ગતેતિ સમ્મા ગતે સમ્મા પટિપન્ને સમ્મા પટિપન્નાય. પબ્બજિતેતિ પબ્બજિતાય. સમ્પદાને હિ ઇદં ભુમ્મવચનં. સમ્મગ્ગતે વા પબ્બજિતે સતિ લબ્ભમાનેતિ અત્થો. ન ચ કિઞ્ચિ અદમ્હસેતિ ‘‘કિઞ્ચિમત્તમ્પિ દેય્યધમ્મં નાદમ્હા’’તિ વિપ્પટિસારાભિભૂતા વદન્તિ.

૩૯૭. અકમ્મકામાતિ સાધૂતિ અકત્તબ્બં કમ્મં અકુસલં કામેન્તીતિ અકમ્મકામા, સાધૂહિ વા કત્તબ્બં કુસલં કામેન્તીતિ કમ્મકામા, ન કમ્મકામાતિ અકમ્મકામા, કુસલધમ્મેસુ અચ્છન્દિકાતિ અત્થો. અલસાતિ કુસીતા કુસલકમ્મકરણે નિબ્બીરિયા. સાદુકામાતિ સાતમધુરવત્થુપિયા. મહગ્ઘસાતિ મહાભોજના, ઉભયેનાપિ સુન્દરઞ્ચ મધુરઞ્ચ ભોજનં લભિત્વા અત્થિકાનં કિઞ્ચિ અદત્વા સયમેવ ભુઞ્જિતારોતિ દસ્સેતિ. આલોપપિણ્ડદાતારોતિ આલોપમત્તસ્સપિ ભોજનપિણ્ડસ્સ દાયકા. પટિગ્ગહેતિ તસ્સ પટિગ્ગણ્હનકે. પરિભાસિમ્હસેતિ પરિભવં કરોન્તા ભાસિમ્હ, અવમઞ્ઞિમ્હ ઉપ્પણ્ડિમ્હા ચાતિ અત્થો.

૩૯૮. તે ઘરાતિ યત્થ મયં પુબ્બે ‘‘અમ્હાકં ઘર’’ન્તિ મમત્તં અકરિમ્હા, તાનિ ઘરાનિ યથાઠિતાનિ, ઇદાનિ નો ન કિઞ્ચિ ઉપકપ્પતીતિ અધિપ્પાયો. તા ચ દાસિયો તાનેવાભરણાનિ નોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તત્થ નોતિ અમ્હાકં. તેતિ તે ઘરાદિકે. અઞ્ઞે પરિચારેન્તિ, પરિભોગાદિવસેન વિનિયોગં કરોન્તીતિ અત્થો. મયં દુક્ખસ્સ ભાગિનોતિ મયં પન પુબ્બે કેવલં કીળનપ્પસુતા હુત્વા સાપતેય્યં પહાય ગમનીયં અનુગામિકં કાતું અજાનન્તા ઇદાનિ ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખસ્સ ભાગિનો ભવામાતિ અત્તાનં ગરહન્તા વદન્તિ.

૩૯૯. ઇદાનિ યસ્મા પેતયોનિતો ચવિત્વા મનુસ્સેસુ ઉપ્પજ્જન્તાપિ સત્તા યેભુય્યેન તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન હીનજાતિકા કપણવુત્તિનોવ હોન્તિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેતું ‘‘વેણિવા’’તિઆદિના દ્વે ગાથા વુત્તા. તત્થ વેણિવાતિ વેનજાતિકા, વિલીવકારા નળકારા હોન્તીતિ અત્થો. વા-સદ્દો અનિયમત્થો. અવઞ્ઞાતિ અવઞ્ઞેય્યા, અવજાનિતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘વમ્ભના’’તિ વા પાઠો, પરેહિ બાધનીયાતિ અત્થો. રથકારીતિ ચમ્મકારિનો. દુબ્ભિકાતિ મિત્તદુબ્ભિકા મિત્તાનં બાધિકા. ચણ્ડાલીતિ ચણ્ડાલજાતિકા. કપણાતિ વનિબ્બકા અતિવિય કારુઞ્ઞપ્પત્તા. કપ્પકાતિ કપ્પકજાતિકા, સબ્બત્થ ‘‘હોન્તિ પુનપ્પુન’’ન્તિ યોજના, અપરાપરમ્પિ ઇમેસુ નિહીનકુલેસુ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

૪૦૦. તેસુ તેસ્વેવ જાયન્તીતિ યાનિ યાનિ અઞ્ઞાનિપિ નેસાદપુક્કુસકુલાદીનિ કપણાનિ અતિવિય વમ્ભનિયાનિ પરમદુગ્ગતાનિ ચ, તેસુ તેસુ એવ નિહીનકુલેસુ મચ્છરિયમલેન પેતેસુ નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતા નિબ્બત્તન્તિ. તેનાહ ‘‘એસા મચ્છરિનો ગતી’’તિ.

૪૦૧. એવં અકતપુઞ્ઞાનં સત્તાનં ગતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કતપુઞ્ઞાનં ગતિં દસ્સેતું ‘‘પુબ્બે ચ કતકલ્યાણા’’તિ સત્ત ગાથા વુત્તા. તત્થ સગ્ગં તે પરિપૂરેન્તીતિ યે પુબ્બે પુરિમજાતિયં કતકલ્યાણા દાયકા દાનપુઞ્ઞાભિરતા વિગતમલમચ્છેરા, તે અત્તનો રૂપસમ્પત્તિયા ચેવ પરિવારસમ્પત્તિયા ચ સગ્ગં દેવલોકં પરિપૂરેન્તિ પરિપુણ્ણં કરોન્તિ. ઓભાસેન્તિ ચ નન્દનન્તિ ન કેવલં પરિપૂરેન્તિયેવ, અથ ખો કપ્પરુક્ખાદીનં પભાહિ સભાવેનેવ ઓભાસમાનમ્પિ નન્દનવનં અત્તનો વત્થાભરણજુતીહિ સરીરપ્પભાય ચ અભિભવિત્વા ચેવ ઓભાસેત્વા ચ જોતેન્તિ.

૪૦૨. કામકામિનોતિ યથિચ્છિતેસુ કામગુણેસુ યથાકામં પરિભોગવન્તો. ઉચ્ચાકુલેસૂતિ ઉચ્ચેસુ ખત્તિયકુલાદીસુ કુલેસુ. સભોગેસૂતિ મહાવિભવેસુ. તતો ચુતાતિ તતો દેવલોકતો ચુતા.

૪૦૩. કૂટાગારે ચ પાસાદેતિ કૂટાગારે ચ પાસાદે ચ. બીજિતઙ્ગાતિ બીજિયમાનદેહા. મોરહત્થેહીતિ મોરપિઞ્છપટિમણ્ડિતબીજનીહત્થેહિ. યસસ્સિનોતિ પરિવારવન્તો રમન્તીતિ અધિપ્પાયો.

૪૦૪. અઙ્કતો અઙ્કં ગચ્છન્તીતિ દારકકાલેપિ ઞાતીનં ધાતીનઞ્ચ અઙ્કટ્ઠાનતો અઙ્કટ્ઠાનમેવ ગચ્છન્તિ, ન ભૂમિતલન્તિ અધિપ્પાયો. ઉપતિટ્ઠન્તીતિ ઉપટ્ઠાનં કરોન્તિ. સુખેસિનોતિ સુખમિચ્છન્તા, ‘‘મા સીતં વા ઉણ્હં વા’’તિ અપ્પકમ્પિ દુક્ખં પરિહરન્તા ઉપતિટ્ઠન્તીતિ અધિપ્પાયો.

૪૦૫. નયિદં અકતપુઞ્ઞાનન્તિ ઇદં સોકવત્થુઅભાવતો અસોકં રમ્મં રમણીયં તિદસાનં તાવતિંસદેવાનં મહાવનં મહાઉપવનભૂતં નન્દનં નન્દનવનં અકતપુઞ્ઞાનં ન હોતિ, તેહિ લદ્ધું ન સક્કાતિ અત્થો.

૪૦૬. ઇધાતિ ઇમસ્મિં મનુસ્સલોકે વિસેસતો પુઞ્ઞં કરીયતિ, તં સન્ધાયાહ. ઇધાતિ વા દિટ્ઠધમ્મે. પરત્થાતિ સમ્પરાયે.

૪૦૭. તેસન્તિ તેહિ યથાવુત્તેહિ દેવેહિ. સહબ્યકામાનન્તિ સહભાવં ઇચ્છન્તેહિ. ભોગસમઙ્ગિનોતિ ભોગેહિ સમન્નાગતા, દિબ્બેહિ પઞ્ચકામગુણેહિ સમપ્પિતા મોદન્તીતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

એવં તેહિ પેતેહિ સાધારણતો અત્તના કતકમ્મસ્સ ચ ગતિયા પુઞ્ઞકમ્મસ્સ ચ ગતિયા પવેદિતાય સંવિગ્ગમનસ્સ કોળિયામચ્ચપમુખસ્સ તત્થ સન્નિપતિતસ્સ મહાજનસ્સ અજ્ઝાસયાનુરૂપં ભગવા વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

અભિજ્જમાનપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સાણવાસિત્થેરપેતવત્થુવણ્ણના

કુણ્ડિનાગરિયો થેરોતિ ઇદં સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે આયસ્મતો સાણવાસિત્થેરસ્સ ઞાતિપેતે આરબ્ભ વુત્તં. અતીતે કિર બારાણસિયં કિતવસ્સ નામ રઞ્ઞો પુત્તો ઉય્યાનકીળં કીળિત્વા નિવત્તન્તો સુનેત્તં નામ પચ્ચેકબુદ્ધં પિણ્ડાય ચરિત્વા નગરતો નિક્ખમન્તં દિસ્વા ઇસ્સરિયમદમત્તો હુત્વા ‘‘કથઞ્હિ નામ મય્હં અઞ્જલિં અકત્વા અયં મુણ્ડકો ગચ્છતી’’તિ પદુટ્ઠચિત્તો હત્થિક્ખન્ધતો ઓતરિત્વા ‘‘કચ્ચિ તે પિણ્ડપાતો લદ્ધો’’તિ આલપન્તો હત્થતો પત્તં ગહેત્વા પથવિયં પાતેત્વા ભિન્દિ. અથ નં સબ્બત્થ તાદિભાવપ્પત્તિયા નિબ્બિકારં કરુણાવિપ્ફારસોમનસ્સનિપાતપસન્નચિત્તમેવ ઓલોકેન્તં અટ્ઠાનાઘાતેન દૂસિતચિત્તો ‘‘કિં મં કિતવસ્સ રઞ્ઞો પુત્તં ન જાનાસિ, ત્વં ઓલોકયન્તો મય્હં કિં કરિસ્સસી’’તિ વત્વા અવહસન્તો પક્કામિ. પક્કન્તમત્તસ્સેવ ચસ્સ નરકગ્ગિદાહપટિભાગો બલવસરીરદાહો ઉપ્પજ્જિ. સો તેન મહાસન્તાપેનાભિભૂતકાયો અતિબાળ્હં દુક્ખવેદનાભિતુન્નો કાલં કત્વા અવીચીમહાનિરયે નિબ્બત્તિ.

સો તત્થ દક્ખિણપસ્સેન વામપસ્સેન ઉત્તાનો અવકુજ્જોતિ બહૂહિ પકારેહિ પરિવત્તિત્વા ચતુરાસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ પચ્ચિત્વા તતો ચુતો પેતેસુ અપિરિમિતકાલં ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખં અનુભવિત્વા તતો ચુતો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કુણ્ડિનગરસ્સ સમીપે કેવટ્ટગામે નિબ્બત્તિ. તસ્સ જાતિસ્સરઞાણં ઉપ્પજ્જિ, તેન સો પુબ્બે અત્તના અનુભૂતપુબ્બં દુક્ખં અનુસ્સરન્તો વયપ્પત્તોપિ પાપભયેન ઞાતકેહિપિ સદ્ધિં મચ્છબન્ધનત્થં ન ગચ્છતિ. તેસુ ગચ્છન્તેસુ મચ્છે ઘાતેતું અનિચ્છન્તો નિલીયતિ, ગતો ચ જાલં ભિન્દતિ, જીવન્તે વા મચ્છે ગહેત્વા ઉદકે વિસ્સજ્જેતિ, તસ્સ તં કિરિયં અરોચન્તા ઞાતકા ગેહતો તં નીહરિંસુ. એકો પનસ્સ ભાતા સિનેહબદ્ધહદયો અહોસિ.

તેન ચ સમયેન આયસ્મા આનન્દો કુણ્ડિનગરં ઉપનિસ્સાય સાણપબ્બતે વિહરતિ. અથ સો કેવટ્ટપુત્તો ઞાતકેહિ પરિચ્ચત્તો હુત્વા ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમન્તો તં પદેસં પત્તો ભોજનવેલાય થેરસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિ. થેરો તં પુચ્છિત્વા ભોજનેન અત્થિકભાવં ઞત્વા તસ્સ ભત્તં દત્વા કતભત્તકિચ્ચો સબ્બં તં પવત્તિં ઞત્વા ધમ્મકથાય પસન્નમાનસં ઞત્વા ‘‘પબ્બજિસ્સસિ, આવુસો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, પબ્બજિસ્સામી’’તિ. થેરો તં પબ્બાજેત્વા તેન સદ્ધિં ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘આનન્દ, ઇમં સામણેરં અનુકમ્પેય્યાસી’’તિ. સો ચ અકતકુસલત્તા અપ્પલાભો અહોસિ. અથ નં સત્થા અનુગ્ગણ્હન્તો ભિક્ખૂનં પરિભોગત્થાય પાનીયઘટાનં પરિપૂરણે નિયોજેસિ. તં દિસ્વા ઉપાસકા તસ્સ બહૂનિ નિચ્ચભત્તાનિ પટ્ઠપેસું.

સો અપરેન સમયેન લદ્ધૂપસમ્પદો અરહત્તં પત્વા થેરો હુત્વા દ્વાદસહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સાણપબ્બતે વસિ. તસ્સ પન ઞાતકા પઞ્ચસતમત્તા અનુપચિતકુસલકમ્મા ઉપચિતમચ્છેરાદિપાપધમ્મા કાલં કત્વા પેતેસુ નિબ્બત્તિંસુ. તસ્સ પન માતાપિતરો ‘‘એસ અમ્હેહિ પુબ્બે ગેહતો નિક્કડ્ઢિતો’’તિ સારજ્જમાના તં અનુપસઙ્કમિત્વા તસ્મિં બદ્ધસિનેહં ભાતિકં પેસેસું. સો થેરસ્સ ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠસમયે દક્ખિણજાણુમણ્ડલં પથવિયં પતિટ્ઠાપેત્વા કતઞ્જલી અત્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘માતા પિતા ચ તે, ભન્તે’’તિઆદિગાથા અવોચ. કુણ્ડિનાગરિયો થેરોતિઆદયો પન આદિતો પઞ્ચ ગાથા તાસં સમ્બન્ધદસ્સનત્થં ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ ઠપિતા.

૪૦૮. ‘‘કુણ્ડિનાગરિયો થેરો, સાણવાસિનિવાસિકો;

પોટ્ઠપાદોતિ નામેન, સમણો ભાવિતિન્દ્રિયો.

૪૦૯. ‘‘તસ્સ માતા પિતા ભાતા, દુગ્ગતા યમલોકિકા;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા.

૪૧૦. ‘‘તે દુગ્ગતા સૂચિકટ્ટા, કિલન્તા નગ્ગિનો કિસા;

ઉત્તસન્તા મહત્તાસા, ન દસ્સેન્તિ કુરૂરિનો.

૪૧૧. ‘‘તસ્સ ભાતા વિતરિત્વા, નગ્ગો એકપથેકકો;

ચતુકુણ્ડિકો ભવિત્વાન, થેરસ્સ દસ્સયીતુમં.

૪૧૨. ‘‘થેરો ચામનસિકત્વા, તુણ્હીભૂતો અતિક્કમિ;

સો ચ વિઞ્ઞાપયી થેરં, ‘ભાતા પેતગતો અહં’.

૪૧૩. ‘‘માતા પિતા ચ તે ભન્તે, દુગ્ગતા યમલોકિકા;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા.

૪૧૪. ‘‘તેન દુગ્ગતા સૂચિકટ્ટા, કિલન્તા નગ્ગિનો કિસા;

ઉત્તસન્તા મહત્તાસા, ન દસ્સેન્તિ કુરૂરિનો.

૪૧૫. ‘‘અનુકમ્પસ્સુ કારુણિકો, દત્વા અન્વાદિસાહિ નો;

તવ દિન્નેન દાનેન, યાપેસ્સન્તિ કુરૂરિનો’’તિ.

૪૦૮-૯. તત્થ કુણ્ડિનાગરિયો થેરોતિ એવંનામકે નગરે જાતસંવડ્ઢત્થેરો, ‘‘કુણ્ડિકનગરો થેરો’’તિપિ પાઠો, સો એવત્થો. સાણવાસિનિવાસિકોતિ સાણપબ્બતવાસી. પોટ્ઠપાદોતિ નામેનાતિ નામેન પોટ્ઠપાદો નામ. સમણોતિ સમિતપાપો. ભાવિતિન્દ્રિયોતિ અરિયમગ્ગભાવનાય ભાવિતસદ્ધાદિઇન્દ્રિયો, અરહાતિ અત્થો. તસ્સાતિ તસ્સ સાણવાસિત્થેરસ્સ. દુગ્ગતાતિ દુગ્ગતિગતા.

૪૧૦. સૂચિકટ્ટાતિ પૂતિના લૂખગત્તા અટ્ટકા, સૂચિકાતિ લદ્ધનામાય ખુપ્પિપાસાય અટ્ટા પીળિતા. ‘‘સૂચિકણ્ઠા’’તિ કેચિ પઠન્તિ, સૂચિછિદ્દસદિસમુખદ્વારાતિ અત્થો. કિલન્તાતિ કિલન્તકાયચિત્તા. નગ્ગિનોતિ નગ્ગરૂપા નિચ્ચોળા. કિસાતિ અટ્ઠિત્તચમત્તસરીરતાય કિસદેહા. ઉત્તસન્તાતિ ‘‘અયં સમણો અમ્હાકં પુત્તો’’તિ ઓત્તપ્પેન ઉત્રાસં આપજ્જન્તા. મહત્તાસાતિ અત્તના પુબ્બે કતકમ્મં પટિચ્ચ સઞ્જાતમહાભયા. ન દસ્સેન્તીતિ અત્તાનં ન દસ્સેન્તિ, સમ્મુખીભાવં ન ગચ્છન્તિ. કુરૂરિનોતિ દારુણકમ્મન્તા.

૪૧૧. તસ્સ ભાતાતિ સાણવાસિત્થેરસ્સ ભાતા. વિતરિત્વાતિ વિતિણ્ણો હુત્વા, ઓત્તપ્પસન્તાસભયાતિ અત્થો. વિતુરિત્વાતિ વા પાઠો, તુરિતો હુત્વા, તરમાનરૂપો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ. એકપથેતિ એકપદિકમગ્ગે. એકકોતિ એકિકો અદુતિયો. ચતુકુણ્ડિકો ભવિત્વાનાતિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ કુણ્ડેતિ અત્તભાવં પવત્તેતીતિ ચતુકુણ્ડિકો, દ્વીહિ જાણૂહિ દ્વીહિ હત્થેહિ ગચ્છન્તો તિટ્ઠન્તો ચ, એવંભૂતો હુત્વાતિ અત્થો. સો હિ એવં પુરતો કોપીનપટિચ્છાદના હોતીતિ તથા અકાસિ. થેરસ્સ દસ્સયીતુમન્તિ થેરસ્સ અત્તાનં ઉદ્દિસયિ દસ્સેસિ.

૪૧૨. અમનસિકત્વાતિ ‘‘અયં નામ એસો’’તિ એવં મનસિ અકરિત્વા અનાવજ્જેત્વા. સો ચાતિ સો પેતો. ભાતા પેતગતો અહન્તિ ‘‘અહં અતીતત્તભાવે ભાતા, ઇદાનિ પેતભૂતો ઇધાગતો’’તિ વત્વા વિઞ્ઞાપયિ થેરન્તિ યોજના.

૪૧૩-૫. યથા પન વિઞ્ઞાપયિ, તં દસ્સેતું ‘‘માતા પિતા ચા’’તિઆદિના તિસ્સો ગાથા વુત્તા. તત્થ માતા પિતા ચ તેતિ તવ માતા ચ પિતા ચ. અનુકમ્પસ્સૂતિ અનુગ્ગણ્હ અનુદયં કરોહિ. અન્વાદિસાહીતિ આદિસ. નોતિ અમ્હાકં. તવ દિન્નેનાતિ તયા દિન્નેન.

તં સુત્વા થેરો યથા પટિપજ્જિ, તં દસ્સેતું –

૪૧૬. ‘‘થેરો ચરિત્વા પિણ્ડાય, ભિક્ખૂ અઞ્ઞે ચ દ્વાદસ;

એકજ્ઝં સન્નિપતિંસુ, ભત્તવિસ્સગ્ગકારણા.

૪૧૭. ‘‘થેરો સબ્બેવ તે આહ, યથાલદ્ધં દદાથ મે;

સઙ્ઘભત્તં કરિસ્સામિ, અનુકમ્પાય ઞાતિનં.

૪૧૮. ‘‘નિય્યાદયિંસુ થેરસ્સ, થેરો સઙ્ઘં નિમન્તયિ;

દત્વા અન્વાદિસિ થેરો, માતુ પિતુ ચ ભાતુનો;

‘ઇદં મે ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો’.

૪૧૯. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, ભોજનં ઉદપજ્જથ;

સુચિં પણીતં સમ્પન્નં, અનેકરસબ્યઞ્જનં.

૪૨૦. ‘‘તતો ઉદ્દસ્સયી ભાતા, વણ્ણવા બલવા સુખી;

પહૂતં ભોજનં ભન્તે, પસ્સ નગ્ગામ્હસે મયં;

તથા ભન્તે પરક્કમ, યથા વત્થં લભામસે.

૪૨૧. ‘‘થેરો સઙ્કારકૂટમ્હા, ઉચ્ચિનિત્વાન નન્તકે;

પિલોતિકં પટં કત્વા, સઙ્ઘે ચાતુદ્દિસે અદા.

૪૨૨. ‘‘દત્વા અન્વાદિસી થેરો, માતુ પિતુ ચ ભાતુનો;

‘ઇદં મે ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો’.

૪૨૩. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, વત્થાનિ ઉદપજ્જિસું;

તતો સુવત્થવસનો, થેરસ્સ દસ્સયીતુમં.

૪૨૪. ‘‘યાવતા નન્દરાજસ્સ, વિજિતસ્મિં પટિચ્છદા;

તતો બહુતરા ભન્તે, વત્થાનચ્છાદનાનિ નો.

૪૨૫. ‘‘કોસેય્યકમ્બલીયાનિ, ખોમકપ્પાસિકાનિ ચ;

વિપુલા ચ મહગ્ઘા ચ, તેપાકાસેવલમ્બરે.

૪૨૬. ‘‘તે મયં પરિદહામ, યં યઞ્હિ મનસો પિયં;

તથા ભન્તે પરક્કમ, યથા ગેહં લભામસે.

૪૨૭. ‘‘થેરો પણ્ણકુટિં કત્વા, સઙ્ઘે ચાતુદ્દિસે અદા;

દત્વા ચ અન્વાદિસી થેરો, માતુ પિતુ ચ ભાતુનો;

‘ઇદં મે ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો’.

૪૨૮. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, ઘરાનિ ઉદપજ્જિસું;

કૂટાગારનિવેસના, વિભત્તા ભાગસો મિતા.

૪૨૯. ‘‘ન મનુસ્સેસુ ઈદિસા, યાદિસા નો ઘરા ઇધ;

અપિ દિબ્બેસુ યાદિસા, તાદિસા નો ઘરા ઇધ.

૪૩૦. ‘‘દદ્દલ્લમાના આભેન્તિ, સમન્તા ચતુરો દિસા;

તથા ભન્તે પરક્કમ, યથા પાનીયં લભામસે.

૪૩૧. ‘‘થેરો કરણં પૂરેત્વા, સઙ્ઘે ચાતુદ્દિસે અદા;

દત્વા અન્વાદિસી થેરો, માતુ પિતુ ચ ભાતુનો;

‘ઇદં મે ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો’.

૪૩૨. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, પાનીયં ઉદપજ્જથ;

ગમ્ભીરા ચતુરસ્સા ચ, પોક્ખરઞ્ઞો સુનિમ્મિતા.

૪૩૩. ‘‘સીતોદિકા સુપ્પતિત્થા, સીતા અપ્પટિગન્ધિયા;

પદુમુપ્પલસઞ્છન્ના, વારિકિઞ્જક્ખપૂરિતા.

૪૩૪. ‘‘તત્થ ન્હત્વા પિવિત્વા ચ, થેરસ્સ પટિદસ્સયું;

પહૂતં પાનીયં ભન્તે, પાદા દુક્ખા ફલન્તિ નો.

૪૩૫. ‘‘આહિણ્ડમાના ખઞ્જામ, સક્ખરે કુસકણ્ટકે;

તથા ભન્તે પરક્કમ, યથા યાનં લભામસે.

૪૩૬. ‘‘થેરો સિપાટિકં લદ્ધા, સઙ્ઘે ચાતુદ્દિસે અદા;

દત્વા અન્વાદિસી થેરો, માતુ પિતુ ચ ભાતુનો;

‘ઇદં મે ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો’.

૪૩૭. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, પેતા રથેન માગમું;

અનુકમ્પિતમ્હ ભદન્તે, ભત્તેનચ્છાદનેન ચ.