૭. ધનપાલસેટ્ઠિપેતવત્થુવણ્ણના

નગ્ગો દુબ્બણ્ણરૂપોસીતિ ઇદં સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે ધનપાલપેતં આરબ્ભ વુત્તં. અનુપ્પન્ને કિર બુદ્ધે પણ્ણરટ્ઠે એરકચ્છનગરે ધનપાલકો નામ સેટ્ઠિ અહોસિ અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો કદરિયો નત્થિકદિટ્ઠિકો. તસ્સ કિરિયા પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતિ. સો કાલં કત્વા મરુકન્તારે પેતો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ તાલક્ખન્ધપ્પમાણો કાયો અહોસિ, સમુટ્ઠિતચ્છવિ ફરુસો, વિરૂપકેસો, ભયાનકો, દુબ્બણ્ણો અતિવિય વિરૂપો બીભચ્છદસ્સનો. સો પઞ્ચપણ્ણાસ વસ્સાનિ ભત્તસિત્થં વા ઉદકબિન્દું વા અલભન્તો વિસુક્ખકણ્ઠોટ્ઠજિવ્હો જિઘચ્છાપિપાસાભિભૂતો ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમતિ.

અથ અમ્હાકં ભગવતિ લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે અનુક્કમેન સાવત્થિયં વિહરન્તે સાવત્થિવાસિનો વાણિજા પઞ્ચમત્તાનિ સકટસતાનિ ભણ્ડસ્સ પૂરેત્વા ઉત્તરાપથં ગન્ત્વા ભણ્ડં વિક્કિણિત્વા પટિલદ્ધભણ્ડં સકટેસુ આરોપેત્વા પટિનિવત્તમાના સાયન્હસમયે અઞ્ઞતરં સુક્ખનદિં પાપુણિત્વા તત્થ યાનં મુઞ્ચિત્વા રત્તિયં વાસં કપ્પેસું. અથ સો પેતો પિપાસાભિભૂતો પાનીયસ્સત્થાય આગન્ત્વા તત્થ બિન્દુમત્તમ્પિ પાનીયં અલભિત્વા વિગતાસો છિન્નમૂલો વિય તાલો છિન્નપાદો પતિ. તં દિસ્વા વાણિજા –

૨૨૭. ‘‘નગ્ગો દુબ્બણ્ણરૂપોસિ, કિસો ધમનિસન્થતો;

ઉપ્ફાસુલિકો કિસિકો, કો નુ ત્વમસિ મારિસા’’તિ. –

ઇમાય ગાથાય પુચ્છિંસુ. તતો પેતો –

૨૨૮. ‘‘અહં ભદન્તે પેતોમ્હિ, દુગ્ગતો યમલોકિકો;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતો’’તિ. –

અત્તાનં આવિકત્વા પુન તેહિ –

૨૨૯. ‘‘કિં નુ કાયેન વાચાય, મનસા દુક્કટં કતં;

કિસ્સકમ્મવિપાકેન, પેતલોકં ઇતો ગતો’’તિ. –

કતકમ્મં પુચ્છિતો પુબ્બે નિબ્બત્તટ્ઠાનતો પટ્ઠાય અતીતં પચ્ચુપ્પન્નં અનાગતઞ્ચ અત્તનો પવત્તિં દસ્સેન્તો તેસઞ્ચ ઓવાદં દેન્તો –

૨૩૦. ‘‘નગરં અત્થિ પણ્ણાનં, એરકચ્છન્તિ વિસ્સુતં;

તત્થ સેટ્ઠિ પુરે આસિં, ધનપાલોતિ મં વિદૂ.

૨૩૧. ‘‘અસીતિ સકટવાહાનં, હિરઞ્ઞસ્સ અહોસિ મે;

પહૂતં મે જાતરૂપં, મુત્તા વેળુરિયા બહૂ.

૨૩૨. ‘‘તાવ મહદ્ધનસ્સાપિ, ન મે દાતું પિયં અહુ;

પિદહિત્વા દ્વારં ભુઞ્જિં, મા મં યાચનકાદ્દસું.

૨૩૩. ‘‘અસ્સદ્ધો મચ્છરી ચાસિં, કદરિયો પરિભાસકો;

દદન્તાનં કરોન્તાનં, વારયિસ્સં બહૂ જને.

૨૩૪. ‘‘વિપાકો નત્થિ દાનસ્સ, સંયમસ્સ કુતો ફલં;

પોક્ખરઞ્ઞોદપાનાનિ, આરામાનિ ચ રોપિતે;

પપાયો ચ વિનાસેસિં, દુગ્ગે સઙ્કમનાનિ ચ.

૨૩૫. ‘‘સ્વાહં અકતકલ્યાણો, કતપાપો તતો ચુતો;

ઉપપન્નો પેત્તિવિસયં, ખુપ્પિપાસસમપ્પિતો.

૨૩૬. ‘‘પઞ્ચપણ્ણાસ વસ્સાનિ, યતો કાલઙ્કતો અહં;

નાભિજાનામિ ભુત્તં વા, પીતં વા પન પાનિયં.

૨૩૭. ‘‘યો સંયમો સો વિનાસો, યો વિનાસો સો સંયમો;

પેતા હિ કિર જાનન્તિ, યો સંયમો સો વિનાસો.

૨૩૮. ‘‘અહં પુરે સંયમિસ્સં, નાદાસિં બહુકે ધને;

સન્તેસુ દેય્યધમ્મેસુ, દીપં નાકાસિમત્તનો;

સ્વાહં પચ્છાનુતપ્પામિ, અત્તકમ્મફલૂપગો.

૨૩૯. ‘‘ઉદ્ધં ચતૂહિ માસેહિ, કાલકિરિયા ભવિસ્સતિ;

એકન્તકટુકં ઘોરં, નિરયં પપતિસ્સહં.

૨૪૦. ‘‘ચતુક્કણ્ણં ચતુદ્વારં, વિભત્તં ભાગસો મિતં;

અયોપાકારપરિયન્તં, અયસા પટિકુજ્જિતં.

૨૪૧. ‘‘તસ્સ અયોમયા ભૂમિ, જલિતા તેજસા યુતા;

સમન્તા યોજનસતં, ફરિત્વા તિટ્ઠતિ સબ્બદા.

૨૪૨. ‘‘તત્થાહં દીઘમદ્ધાનં, દુક્ખં વેદિસ્સ વેદનં;

ફલં પાપસ્સ કમ્મસ્સ, તસ્મા સોચામહં ભુસં.

૨૪૩. ‘‘તં વા વદામિ ભદ્દં વો, યાવન્તેત્થ સમાગતા;

માકત્થ પાપકં કમ્મં, આવિ વા યદિ વા રહો.

૨૪૪. ‘‘સચે તં પાપકં કમ્મં, કરિસ્સથ કરોથ વા;

ન વો દુક્ખા પમુત્યત્થિ, ઉપ્પચ્ચાપિ પલાયતં.

૨૪૫. ‘‘મત્તેય્યા હોથ પેત્તેય્યા, કુલે જેટ્ઠાપચાયિકા;

સામઞ્ઞા હોથ બ્રહ્મઞ્ઞા, એવં સગ્ગં ગમિસ્સથા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

૨૩૦-૨૩૧. તત્થ પણ્ણાનન્તિ પણ્ણાનામરટ્ઠસ્સ એવંનામકાનં રાજૂનં. એરકચ્છન્તિ તસ્સ નગરસ્સ નામં. તત્થાતિ તસ્મિં નગરે. પુરેતિ પુબ્બે અતીતત્તભાવે. ધનપાલોતિ મં વિદૂતિ ‘‘ધનપાલસેટ્ઠી’’તિ મં જાનન્તિ. તયિદં નામં તદા મય્હં અત્થાનુગતમેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અસીતી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અસીતિ સકટવાહાનન્તિ વીસતિખારિકો વાહો, યો સકટન્તિ વુચ્ચતિ. તેસં સકટવાહાનં અસીતિ હિરઞ્ઞસ્સ તથા કહાપણસ્સ ચ મે અહોસીતિ યોજના. પહૂતં મે જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણમ્પિ પહૂતં અનેકભારપરિમાણં અહોસીતિ સમ્બન્ધો.

૨૩૨-૨૩૩. ન મે દાતું પિયં અહૂતિ દાનં દાતું મય્હં પિયં નાહોસિ. મા મં યાચનકાદ્દસુન્તિ ‘‘યાચકા મા મં પસ્સિંસૂ’’તિ પિદહિત્વા ગેહદ્વારં ભુઞ્જામિ. કદરિયોતિ થદ્ધમચ્છરી. પરિભાસકોતિ દાનં દેન્તે દિસ્વા ભયેન સન્તજ્જકો. દદન્તાનં કરોન્તાનન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, દાનાનિ દદન્તે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તે. બહૂ જનેતિ બહૂ સત્તે. દદન્તાનં વા કરોન્તાનં વા સમુદાયભૂતં બહું જનં પુઞ્ઞકમ્મતો વારયિસ્સં નિવારેસિં.

૨૩૪-૨૩૬. વિપાકો નત્થિ દાનસ્સાતિઆદિ દાનાદીનં નિવારણે કારણદસ્સનં. તત્થ વિપાકો નત્થિ દાનસ્સાતિ દાનકમ્મસ્સ ફલં નામ નત્થિ, કેવલં પુઞ્ઞં પુઞ્ઞન્તિ ધનવિનાસો એવાતિ દીપેતિ. સંયમસ્સાતિ સીલસંયમસ્સ. કુતો ફલન્તિ કુતો નામ ફલં લબ્ભતિ, નિરત્થકમેવ સીલરક્ખણન્તિ અધિપ્પાયો. આરામાનીતિ આરામૂપવનાનીતિ અત્થો. પપાયોતિ પાનીયસાલા. દુગ્ગેતિ ઉદકચિક્ખલ્લાનં વસેન દુગ્ગમટ્ઠાનાનિ. સઙ્કમનાનીતિ સેતુયો. તતો ચુતોતિ તતો મનુસ્સલોકતો ચુતો. પઞ્ચપણ્ણાસાતિ પઞ્ચપઞ્ઞાસ. યતો કાલઙ્કતો અહન્તિ યદા કાલકતા અહં, તતો પટ્ઠાય. નાભિજાનામીતિ એત્તકં કાલં ભુત્તં વા પીતં વા કિઞ્ચિ ન જાનામિ.

૨૩૭-૩૮. યો સંયમો સો વિનાસોતિ લોભાદિવસેન યં સંયમનં કસ્સચિ અદાનં, સો ઇમેસં સત્તાનં વિનાસો નામ પેતયોનિયં નિબ્બત્તપેતાનં મહાબ્યસનસ્સ હેતુભાવતો. ‘‘યો વિનાસો સો સંયમો’’તિ ઇમિના યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ એકન્તિકભાવં વદતિ. પેતા હિ કિર જાનન્તીતિ એત્થ હિ-સદ્દો અવધારણે, કિર-સદ્દો અરુચિસૂચને. ‘‘સંયમો દેય્યધમ્મસ્સ અપરિચ્ચાગો વિનાસહેતૂ’’તિ ઇમમત્થં પેતા એવ કિર જાનન્તિ પચ્ચક્ખતો અનુભુય્યમાનત્તા, ન મનુસ્સાતિ. નયિદં યુત્તં મનુસ્સાનમ્પિ પેતાનં વિય ખુપ્પિપાસાદીહિ અભિભુય્યમાનાનં દિસ્સમાનત્તા. પેતા પન પુરિમત્તભાવે કતકમ્મસ્સ પાકટભાવતો તમત્થં સુટ્ઠુતરં જાનન્તિ. તેનાહ – ‘‘અહં પુરે સંયમિસ્સ’’ન્તિઆદિ. તત્થ સંયમિસ્સન્તિ સયમ્પિ દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયતો સંયમનં સઙ્કોચં અકાસિં. બહુકે ધનેતિ મહન્તે ધને વિજ્જમાને.

૨૪૩. તન્તિ તસ્મા. વોતિ તુમ્હે. ભદ્દં વોતિ ભદ્દં કલ્યાણં સુન્દરં તુમ્હાકં હોતૂતિ વચનસેસો. યાવન્તેત્થ સમાગતાતિ યાવન્તો યાવતકા એત્થ સમાગતા, તે સબ્બે મમ વચનં સુણાથાતિ અધિપ્પાયો. આવીતિ પકાસનં પરેસં પાકટવસેન. રહોતિ પટિચ્છન્નં અપાકટવસેન. આવિ વા પાણાતિપાતાદિમુસાવાદાદિકાયવચીપયોગવસેન, યદિ વા રહો અભિજ્ઝાદિવસેન પાપકં લામકં અકુસલકમ્મં માકત્થ મા કરિત્થ.

૨૪૪. સચે તં પાપકં કમ્મન્તિ અથ પન તં પાપકમ્મં આયતિં કરિસ્સથ, એતરહિ વા કરોથ, નિરયાદીસુ ચતૂસુ અપાયેસુ મનુસ્સેસુ ચ અપ્પાયુકતાદિવસેન તસ્સ ફલભૂતા દુક્ખતો પમુત્તિ પમોક્ખો નામ નત્થિ. ઉપ્પચ્ચાપિ પલાયતન્તિ ઉપ્પતિત્વા આકાસેન ગચ્છન્તાનમ્પિ મોક્ખો નત્થિયેવાતિ અત્થો. ‘‘ઉપેચ્ચા’’તિપિ પાળિ, ઇતો વા એત્તો વા પલાયન્તે તુમ્હે અનુબન્ધિસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન ઉપેચ્ચ સઞ્ચિચ્ચ પલાયન્તાનમ્પિ તુમ્હાકં તતો મોક્ખો નત્થિ, ગતિકાલાદિપચ્ચયન્તરસમવાયે પન સતિ વિપચ્ચતિયેવાતિ અત્થો. અયઞ્ચ અત્થો –

‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે, ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતી સો જગતિપ્પદેસો, યત્થટ્ઠિતો મુચ્ચેય્ય પાપકમ્મા’’તિ. (ધ. પ. ૧૨૭; મિ. પ. ૪.૨.૪) –

ઇમાય ગાથાય દીપેતબ્બો.

૨૪૫. મત્તેય્યાતિ માતુહિતા. હોથાતિ તેસં ઉપટ્ઠાનાદીનિ કરોથ. તથા પેત્તેય્યાતિ વેદિતબ્બા. કુલે જેટ્ઠાપચાયિકાતિ કુલે જેટ્ઠકાનં અપચાયનકરા. સામઞ્ઞાતિ સમણપૂજકા. તથા બ્રહ્મઞ્ઞાતિ બાહિતપાપપૂજકાતિ અત્થો. એવં સગ્ગં ગમિસ્સથાતિ ઇમિના મયા વુત્તનયેન પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવલોકં ઉપપજ્જિસ્સથાતિ અત્થો. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં હેટ્ઠા ખલ્લાટિયપેતવત્થુઆદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તે વાણિજા તસ્સ વચનં સુત્વા સંવેગજાતા તં અનુકમ્પમાના ભાજનેહિ પાનીયં ગહેત્વા તં સયાપેત્વા મુખે આસિઞ્ચિંસુ. તતો મહાજનેન બહુવેલં આસિત્તં ઉદકં તસ્સ પેતસ્સ પાપબલેન અધોગળં ન ઓતિણ્ણં, કુતો પિપાસં પટિવિનેસ્સતિ. તે તં પુચ્છિંસુ – ‘‘અપિ તે કાચિ અસ્સાસમત્તા લદ્ધા’’તિ. સો આહ – ‘‘યદિ મે એત્તકેહિ જનેહિ એત્તકં વેલં આસિઞ્ચમાનં ઉદકં એકબિન્દુમત્તમ્પિ પરગળં પવિટ્ઠં, ઇતો પેતયોનિતો મોક્ખો મા હોતૂ’’તિ. અથ તે વાણિજા તં સુત્વા અતિવિય સંવેગજાતા ‘‘અત્થિ પન કોચિ ઉપાયો પિપાસાવૂપસમાયા’’તિ આહંસુ. સો આહ – ‘‘ઇમસ્મિં પાપકમ્મે ખીણે તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકાનં વા દાને દિન્ને મમ દાનમુદ્દિસિસ્સતિ, અહં ઇતો પેતત્તતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ. તં સુત્વા વાણિજા સાવત્થિં ગન્ત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તં પવત્તિં આરોચેત્વા સરણાનિ સીલાનિ ચ ગહેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્તાહં દાનં દત્વા તસ્સ પેતસ્સ દક્ખિણં આદિસિંસુ. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ચતુન્નં પરિસાનં ધમ્મં દેસેસિ. મહાજનો ચ લોભાદિમચ્છેરમલં પહાય દાનાદિપુઞ્ઞાભિરતો અહોસીતિ.

ધનપાલસેટ્ઠિપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.