૨. ઉબ્બરિવગ્ગો

૧. સંસારમોચકપેતિવત્થુવણ્ણના

નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસીતિ ઇદં સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે મગધરટ્ઠે ઇટ્ઠકવતીનામકે ગામે અઞ્ઞતરં પેતિં આરબ્ભ વુત્તં. મગધરટ્ઠે કિર ઇટ્ઠકવતી ચ દીઘરાજિ ચાતિ દ્વે ગામકા અહેસું, તત્થ બહૂ સંસારમોચકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા પટિવસન્તિ. અતીતે ચ કાલે પઞ્ચન્નં વસ્સસતાનં મત્થકે અઞ્ઞતરા ઇત્થી તત્થેવ ઇટ્ઠકવતિયં અઞ્ઞતરસ્મિં સંસારમોચકકુલે નિબ્બત્તિત્વા મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન બહૂ કીટપટઙ્ગે જીવિતા વોરોપેત્વા પેતેસુ નિબ્બત્તિ.

સા પઞ્ચ વસ્સસતાનિ ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખં અનુભવિત્વા અમ્હાકં ભગવતિ લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે અનુક્કમેન રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને વિહરન્તે પુનપિ ઇટ્ઠકવતિયંયેવ અઞ્ઞતરસ્મિં સંસારમોચકકુલેયેવ નિબ્બત્તિત્વા યદા સત્તટ્ઠવસ્સુદ્દેસિકકાલે અઞ્ઞાહિ દારિકાહિ સદ્ધિં રથિકાય કીળનસમત્થા અહોસિ, તદા આયસ્મા સારિપુત્તત્થેરો તમેવ ગામં ઉપનિસ્સાય અરુણવતીવિહારે વિહરન્તો એકદિવસં દ્વાદસહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં તસ્સ ગામસ્સ દ્વારસમીપેન મગ્ગેન અતિક્કમતિ. તસ્મિં ખણે બહૂ ગામદારિકા ગામતો નિક્ખમિત્વા દ્વારસમીપે કીળન્તિયો પસન્નમાનસા માતાપિતૂનં પટિપત્તિદસ્સનેન વેગેનાગન્ત્વા થેરં અઞ્ઞે ચ ભિક્ખૂ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિંસુ. સા પનેસા અસ્સદ્ધકુલસ્સ ધીતા ચિરકાલં અપરિચિતકુસલતાય સાધુજનાચારવિરહિતા અનાદરા અલક્ખિકા વિય અટ્ઠાસિ. થેરો તસ્સા પુબ્બચરિતં ઇદાનિ ચ સંસારમોચકકુલે નિબ્બત્તનં આયતિઞ્ચ નિરયે નિબ્બત્તનારહતં દિસ્વા ‘‘સચાયં મં વન્દિસ્સતિ, નિરયે ન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, પેતેસુ નિબ્બત્તિત્વાપિ મમંયેવ નિસ્સાય સમ્પત્તિં પટિલભિસ્સતી’’તિ ઞત્વા કરુણાસઞ્ચોદિતમાનસો તા દારિકાયો આહ – ‘‘તુમ્હે ભિક્ખૂ વન્દથ, અયં પન દારિકા અલક્ખિકા વિય ઠિતા’’તિ. અથ નં તા દારિકા હત્થેસુ પરિગ્ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા બલક્કારેન થેરસ્સ પાદે વન્દાપેસું.

સા અપરેન સમયેન વયપ્પત્તા દીઘરાજિયં સંસારમોચકકુલે અઞ્ઞતરસ્સ કુમારસ્સ દિન્ના પરિપુણ્ણગબ્ભા હુત્વા કાલકતા પેતેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપા ખુપ્પિપાસાભિભૂતા અતિવિય બીભચ્છદસ્સના વિચરન્તી રત્તિયં આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ અત્તાનં દસ્સેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. તં દિસ્વા થેરો –

૯૫. ‘‘નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસિ, કિસા ધમનિસન્થતા;

ઉપ્ફાસુલિકે કિસિકે, કા નુ ત્વં ઇધ તિટ્ઠસી’’તિ. –

ગાથાય પુચ્છિ. તત્થ ધમનિસન્થતાતિ નિમ્મંસલોહિતતાય સિરાજાલેહિ પત્થતગત્તા. ઉપ્ફાસુલિકેતિ ઉગ્ગતફાસુલિકે. કિસિકેતિ કિસસરીરે. પુબ્બેપિ ‘‘કિસા’’તિ વત્વા પુન ‘‘કિસિકે’’તિ વચનં અટ્ઠિચમ્મન્હારુમત્તસરીરતાય અતિવિય કિસભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. તં સુત્વા પેતી અત્તાનં પવેદેન્તી –

૯૬. ‘‘અહં ભદન્તે પેતીમ્હિ, દુગ્ગતા યમલોકિકા;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. – ગાથં વત્વા પુન થેરેન –

૯૭. ‘‘કિં નુ કાયેન વાચાય, મનસા દુક્કટં કતં;

કિસ્સકમ્મવિપાકેન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. –

કતકમ્મં પુટ્ઠા ‘‘અદાનસીલા મચ્છરિની હુત્વા પેતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા એવં મહાદુક્ખં અનુભવામી’’તિ દસ્સેન્તી તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૯૮. ‘‘અનુકમ્પકા મય્હં નાહેસું ભન્તે, પિતા ચ માતા અથવાપિ ઞાતકા;

યે મં નિયોજેય્યું દદાહિ દાનં, પસન્નચિત્તા સમણબ્રાહ્મણાનં.

૯૯. ‘‘ઇતો અહં વસ્સસતાનિ પઞ્ચ, યં એવરૂપા વિચરામિ નગ્ગા;

ખુદાય તણ્હાય ચ ખજ્જમાના, પાપસ્સ કમ્મસ્સ ફલં મમેદં.

૧૦૦. ‘‘વન્દામિ તં અય્ય પસન્નચિત્તા, અનુકમ્પ મં વીર મહાનુભાવ;

દત્વા ચ મે આદિસ યઞ્હિ કિઞ્ચિ, મોચેહિ મં દુગ્ગતિયા ભદન્તે’’તિ.

૯૮. તત્થ અનુકમ્પકાતિ સમ્પરાયિકેન અત્થેન અનુગ્ગણ્હકા. ભન્તેતિ થેરં આલપતિ. યે મં નિયોજેય્યુન્તિ માતા વા પિતા વા અથ વા ઞાતકા એદિસા પસન્નચિત્તા હુત્વા ‘‘સમણબ્રાહ્મણાનં દદાહિ દાન’’ન્તિ યે મં નિયોજેય્યું, તાદિસા અનુકમ્પકા મય્હં નાહેસુન્તિ યોજના.

૯૯. ઇતો અહં વસ્સસતાનિ પઞ્ચ, યં એવરૂપા વિચરામિ નગ્ગાતિ ઇદં સા પેતી ઇતો તતિયાય જાતિયા અત્તનો પેતત્તભાવં અનુસ્સરિત્વા ઇદાનિપિ તથા પઞ્ચવસ્સસતાનિ વિચરામીતિ અધિપ્પાયેનાહ. તત્થ યન્તિ યસ્મા, દાનાદીનં પુઞ્ઞાનં અકતત્તા એવરૂપા નગ્ગા પેતી હુત્વા ઇતો પટ્ઠાય વસ્સસતાનિ પઞ્ચ વિચરામીતિ યોજના. તણ્હાયાતિ પિપાસાય. ખજ્જમાનાતિ ખાદિયમાના, બાધિયમાનાતિ અત્થો.

૧૦૦. વન્દામિ તં અય્ય પસન્નચિત્તાતિ અય્ય, તમહં પસન્નચિત્તા હુત્વા વન્દામિ, એત્તકમેવ પુઞ્ઞં ઇદાનિ મયા કાતું સક્કાતિ દસ્સેતિ. અનુકમ્પ મન્તિ અનુગ્ગણ્હ મમં ઉદ્દિસ્સ અનુદ્દયં કરોહિ. દત્વા ચ મે આદિસ યઞ્હિ કિઞ્ચીતિ કિઞ્ચિદેવ દેય્યધમ્મં સમણબ્રાહ્મણાનં દત્વા તં દક્ખિણં મય્હં આદિસ, તેન મે ઇતો પેતયોનિતો મોક્ખો ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. તેનેવાહ ‘‘મોચેહિ મં દુગ્ગતિયા ભદન્તે’’તિ.

એવં પેતિયા વુત્તે યથા સો થેરો પટિપજ્જિ, તં દસ્સેતું સઙ્ગીતિકારેહિ તિસ્સો ગાથા વુત્તા –

૧૦૧. ‘‘સાધૂતિ સો પટિસ્સુત્વા, સારિપુત્તોનુકમ્પકો;

ભિક્ખૂનં આલોપં દત્વા, પાણિમત્તઞ્ચ ચોળકં;

થાલકસ્સ ચ પાનીયં, તસ્સા દક્ખિણમાદિસિ.

૧૦૨. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, વિપાકો ઉદપજ્જથ;

ભોજનચ્છાદનપાનીયં, દક્ખિણાય ઇદં ફલં.

૧૦૩. ‘‘તતો સુદ્ધા સુચિવસના, કાસિકુત્તમધારિની;

વિચિત્તવત્થાભરણા, સારિપુત્તં ઉપસઙ્કમી’’તિ.

૧૦૧-૧૦૩. તત્થ ભિક્ખૂનન્તિ ભિક્ખુનો, વચનવિપલ્લાસેન હેતં વુત્તં. ‘‘આલોપં ભિક્ખુનો દત્વા’’તિ કેચિ પઠન્તિ. આલોપન્તિ કબળં, એકાલોપમત્તં ભોજનન્તિ અત્થો. પાણિમત્તઞ્ચ ચોળકન્તિ એકહત્થપ્પમાણં ચોળખણ્ડન્તિ અત્થો. થાલકસ્સ ચ પાનીયન્તિ એકથાલકપૂરણમત્તં ઉદકં. સેસં ખલ્લાટિયપેતવત્થુસ્મિં વુત્તનયમેવ.

અથાયસ્મા સારિપુત્તો તં પેતિં પીણિન્દ્રિયં પરિસુદ્ધછવિવણ્ણં દિબ્બવત્થાભરણાલઙ્કારં સમન્તતો અત્તનો પભાય ઓભાસેન્તિં અત્તનો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા ઠિતં દિસ્વા પચ્ચક્ખતો કમ્મફલં તાય વિભાવેતુકામો હુત્વા તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૧૦૪. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૧૦૫. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૦૬. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૧૦૪. તત્થ અભિક્કન્તેનાતિ અતિમનાપેન, અભિરૂપેનાતિ અત્થો. વણ્ણેનાતિ છવિવણ્ણેન. ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બાતિ સબ્બાપિ દસ દિસા જોતેન્તી એકાલોકં કરોન્તી. યથા કિન્તિ આહ ‘‘ઓસધી વિય તારકા’’તિ. ઉસ્સન્ના પભા એતાય ધીયતિ, ઓસધાનં વા અનુબલપ્પદાયિકાતિ કત્વા ‘‘ઓસધી’’તિ લદ્ધનામા તારકા યથા સમન્તતો આલોકં કુરુમાના તિટ્ઠતિ, એવમેવ ત્વં સબ્બદિસા ઓભાસેન્તીતિ અત્થો.

૧૦૫. કેનાતિ કિં-સદ્દો પુચ્છાયં. હેતુઅત્થે ચેતં કરણવચનં, કેન હેતુનાતિ અત્થો. તેતિ તવ. એતાદિસોતિ એદિસો, એતરહિ યથાદિસ્સમાનોતિ વુત્તં હોતિ. કેન તે ઇધ મિજ્ઝતીતિ કેન પુઞ્ઞવિસેસેન ઇધ ઇમસ્મિં ઠાને ઇદાનિ તયા લબ્ભમાનં સુચરિતફલં ઇજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતિ. ઉપ્પજ્જન્તીતિ નિબ્બત્તન્તિ. ભોગાતિ પરિભુઞ્જિતબ્બટ્ઠેન ‘‘ભોગા’’તિ લદ્ધનામા વત્થાભરણાદિવિત્તૂપકરણવિસેસા. યે કેચીતિ ભોગે અનવસેસતો બ્યાપેત્વા સઙ્ગણ્હાતિ. અનવસેસબ્યાપકો હિ અયં નિદ્દેસો યથા ‘‘યે કેચિ સઙ્ખારા’’તિ. મનસો પિયાતિ મનસા પિયાયિતબ્બા, મનાપિયાતિ અત્થો.

૧૦૬. પુચ્છામીતિ પુચ્છં કરોમિ, ઞાતું ઇચ્છામીતિ અત્થો. તન્તિ ત્વં. દેવીતિ દિબ્બાનભાવસમઙ્ગિતાય, દેવિ. તેનાહ ‘‘મહાનુભાવે’’તિ. મનુસ્સભૂતાતિ મનુસ્સેસુ જાતા મનુસ્સભાવં પત્તા. ઇદં યેભુય્યેન સત્તા મનુસ્સત્તભાવે ઠિતા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તીતિ કત્વા વુત્તં. અયમેતાયં ગાથાનં સઙ્ખેપતો અત્થો, વિત્થારતો પન પરમત્થદીપનિયં વિમાનવત્થુઅટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

એવં પુન થેરેન પુટ્ઠા પેતી તસ્સા સમ્પત્તિયા લદ્ધકારણં પકાસેન્તી સેસગાથા અભાસિ –

૧૦૭. ‘‘ઉપ્પણ્ડુકિં કિસં છાતં, નગ્ગં સમ્પતિતચ્છવિં;

મુનિ કારુણિકો લોકે, તં મં અદ્દક્ખિ દુગ્ગતં.

૧૦૮. ‘‘ભિક્ખૂનં આલોપં દત્વા, પાણિમત્તઞ્ચ ચોળકં;

થાલકસ્સ ચ પાનીયં, મમ દક્ખિણમાદિસિ.

૧૦૯. ‘‘આલોપસ્સ ફલં પસ્સ, ભત્તં વસ્સસતં દસ;

ભુઞ્જામિ કામકામિની, અનેકરસબ્યઞ્જનં.

૧૧૦. ‘‘પાણિમત્તસ્સ ચોળસ્સ, વિપાકં પસ્સ યાદિસં;

યાવતા નન્દરાજસ્સ, વિજિતસ્મિં પટિચ્છદા.

૧૧૧. ‘‘તતો બહુતરા ભન્તે, વત્થાનચ્છાદનાનિ મે;

કોસેય્યકમ્બલીયાનિ, ખોમકપ્પાસિકાનિ ચ.

૧૧૨. ‘‘વિપુલા ચ મહગ્ઘા ચ, તેપાકાસેવલમ્બરે;

સાહં તં પરિદહામિ, યં યઞ્હિ મનસો પિયં.

૧૧૩. ‘‘થાલકસ્સ ચ પાનીયં, વિપાકં પસ્સ યાદિસં;

ગમ્ભીરા ચતુરસ્સા ચ, પોક્ખરઞ્ઞો સુનિમ્મિતા.

૧૧૪. ‘‘સેતોદકા સુપ્પતિત્થા, સીતા અપ્પટિગન્ધિયા;

પદુમુપ્પલસઞ્છન્ના, વારિકિઞ્જક્ખપૂરિતા.

૧૧૫. ‘‘સાહં રમામિ કીળામિ, મોદામિ અકુતોભયા;

મુનિં કારુણિકં લોકે, ભન્તે વન્દિતુમાગતા’’તિ.

૧૦૭. તત્થ ઉપ્પણ્ડુકિન્તિ ઉપ્પણ્ડુકજાતં. છાતન્તિ બુભુક્ખિતં ખુદાય અભિભૂતં. સમ્પતિતચ્છવિન્તિ છિન્નભિન્નસરીરચ્છવિં. લોકેતિ ઇદં ‘‘કારુણિકો’’તિ એત્થ વુત્તકરુણાય વિસયદસ્સનં. તં મન્તિ તાદિસં મમં, વુત્તનયેન એકન્તતો કરુણટ્ઠાનિયં મં. દુગ્ગતન્તિ દુગ્ગતિં ગતં.

૧૦૮-૧૦૯. ભિક્ખૂનં આલોપં દત્વાતિઆદિ થેરેન અત્તનો કરુણાય કતાકારદસ્સનં. તત્થ ભત્તન્તિ ઓદનં, દિબ્બભોજનન્તિ અત્થો. વસ્સસતં દસાતિ દસ વસ્સસતાનિ, વસ્સસહસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. ભુઞ્જામિ કામકામિની, અનેકરસબ્યઞ્જનન્તિ અઞ્ઞેહિપિ કામેતબ્બકામેહિ સમન્નાગતા અનેકરસબ્યઞ્જનં ભત્તં ભુઞ્જામીતિ યોજના.

૧૧૦. ચોળસ્સાતિ દેય્યધમ્મસીસેન તબ્બિસયં દાનમયં પુઞ્ઞમેવ દસ્સેતિ. વિપાકં પસ્સ યાદિસન્તિ તસ્સ ચોળદાનસ્સ વિપાકસઙ્ખાતં ફલં પસ્સ, ભન્તે. તં પન યાદિસં યથારૂપં, કિન્તિ ચેતિ આહ ‘‘યાવતા નન્દરાજસ્સા’’તિઆદિ.

તત્થ કોયં નન્દરાજા નામ? અતીતે કિર દસવસ્સસહસ્સાયુકેસુ મનુસ્સેસુ બારાણસિવાસી એકો કુટુમ્બિકો અરઞ્ઞે જઙ્ઘાવિહારં વિચરન્તો અરઞ્ઞટ્ઠાને અઞ્ઞતરં પચ્ચેકબુદ્ધં અદ્દસ. સો પચ્ચેકબુદ્ધો તત્થ ચીવરકમ્મં કરોન્તો અનુવાતે અપ્પહોન્તે સંહરિત્વાવ ઠપેતું આરદ્ધો. સો કુટુમ્બિકો તં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, કિં કરોથા’’તિ વત્વા તેન અપ્પિચ્છતાય કિઞ્ચિ અવુત્તેપિ ‘‘ચીવરદુસ્સં નપ્પહોતી’’તિ ઞત્વા અત્તનો ઉત્તરાસઙ્ગં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા અગમાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તં ગહેત્વા અનુવાતં આરોપેન્તો ચીવરં કત્વા પારુપિ. સો કુટુમ્બિકા જીવિતપરિયોસાને કાલં કત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા તતો ચવિત્વા બારાણસિતો યોજનમત્તે ઠાને અઞ્ઞતરસ્મિં ગામે અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિ.

તસ્સ વયપ્પત્તકાલે તસ્મિં ગામે નક્ખત્તં સઙ્ઘુટ્ઠં અહોસિ. સો માતરં આહ – ‘‘અમ્મ, સાટકં મે દેહિ, નક્ખત્તં કીળિસ્સામી’’તિ. સા સુધોતવત્થં નીહરિત્વા અદાસિ. ‘‘અમ્મ, થૂલં ઇદ’’ન્તિ. અઞ્ઞં નીહરિત્વા અદાસિ, તમ્પિ પટિક્ખિપિ. અથ નં માતા આહ – ‘‘તાત, યાદિસે ગેહે મયં જાતા, નત્થિ નો ઇતો સુખુમતરસ્સ વત્થસ્સ પટિલાભાય પુઞ્ઞ’’ન્તિ. ‘‘લભનટ્ઠાનં ગચ્છામિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘ગચ્છ, પુત્ત, અહં અજ્જેવ તુય્હં બારાણસિનગરે રજ્જપટિલાભં ઇચ્છામી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, અમ્મા’’તિ માતરં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા આહ – ‘‘ગચ્છામિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘ગચ્છ, તાતા’’તિ. એવં કિરસ્સા ચિત્તં અહોસિ – ‘‘કહં ગમિસ્સતિ, ઇધ વા એત્થ વા ગેહે નિસીદિસ્સતી’’તિ. સો પન પુઞ્ઞનિયામેન ચોદિયમાનો ગામતો નિક્ખમિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા મઙ્ગલસિલાપટ્ટે સસીસં પારુપિત્વા નિપજ્જિ. સો ચ બારાણસિરઞ્ઞો કાલકતસ્સ સત્તમો દિવસો હોતિ.

અમચ્ચા ચ પુરોહિતો ચ રઞ્ઞો સરીરકિચ્ચં કત્વા રાજઙ્ગણે નિસીદિત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘રઞ્ઞો એકા ધીતા અત્થિ, પુત્તો નત્થિ, અરાજકં રજ્જં ન તિટ્ઠતિ, ફુસ્સરથં વિસ્સજ્જેમા’’તિ. તે કુમુદવણ્ણે ચત્તારો સિન્ધવે યોજેત્વા સેતચ્છત્તપ્પમુખં પઞ્ચવિધં રાજકકુધભણ્ડં રથસ્મિંયેવ ઠપેત્વા રથં વિસ્સજ્જેત્વા પચ્છતો તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસું. રથો પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા ઉય્યાનાભિમુક્ખો અહોસિ. ‘‘પરિચયેન ઉય્યાનાભિમુખો ગચ્છતિ, નિવત્તેમા’’તિ કેચિ આહંસુ. પુરોહિતો ‘‘મા નિવત્તયિત્થા’’તિ આહ. રથો કુમારં પદક્ખિણં કત્વા આરોહનસજ્જો હુત્વા અટ્ઠાસિ, પુરોહિતો પારુપનકણ્ણં અપનેત્વા પાદતલાનિ ઓલોકેન્તો ‘‘તિટ્ઠતુ અયં દીપો, દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ એકરજ્જં કારેતું યુત્તો’’તિ વત્વા ‘‘તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હથ, પુનપિ પગ્ગણ્હથા’’તિ તિક્ખત્તું તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસિ.

અથ કુમારો મુખં વિવરિત્વા ઓલોકેત્વા ‘‘કેન કમ્મેન આગતત્થ, તાતા’’તિ આહ. ‘‘દેવ, તુમ્હાકં રજ્જં પાપુણાતી’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં રાજા કહ’’ન્તિ? ‘‘દિવઙ્ગતો, સામી’’તિ. ‘‘કતિ દિવસા અતિક્કન્તા’’તિ? ‘‘અજ્જ સત્તમો દિવસો’’તિ. ‘‘પુત્તો વા ધીતા વા નત્થી’’તિ? ‘‘ધીતા અત્થિ, દેવ, પુત્તો નત્થી’’તિ. ‘‘તેન હિ કરિસ્સામિ રજ્જ’’ન્તિ. તે તાવદેવ અભિસેકમણ્ડપં કત્વા રાજધીતરં સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા ઉય્યાનં આનેત્વા કુમારસ્સ અભિસેકં અકંસુ.

અથસ્સ કતાભિસેકસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનિકં વત્થં ઉપનેસું. સો ‘‘કિમિદં, તાતા’’તિ આહ. ‘‘નિવાસનવત્થં, દેવા’’તિ. ‘‘નનુ, તાતા, થૂલ’’ન્તિ? ‘‘મનુસ્સાનં પરિભોગવત્થેસુ ઇતો સુખુમતરં નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં રાજા એવરૂપં નિવાસેસી’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘ન મઞ્ઞે પુઞ્ઞવા તુમ્હાકં રાજા (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૯૧) સુવણ્ણભિઙ્કારં આહરથ, લભિસ્સામિ વત્થ’’ન્તિ. સુવણ્ણભિઙ્કારં આહરિંસુ. સો ઉટ્ઠાય હત્થે ધોવિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા હત્થેન ઉદકં આદાય પુરત્થિમદિસાયં અબ્ભુક્કિરિ. તદા ઘનપથવિં ભિન્દિત્વા અટ્ઠ કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. પુન ઉદકં ગહેત્વા દક્ખિણાય પચ્છિમાય ઉત્તરાયાતિ એવં ચતૂસુ દિસાસુ અબ્ભુક્કિરિ. સબ્બદિસાસુ અટ્ઠ અટ્ઠ કત્વા દ્વત્તિંસ કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. એકેકાય દિસાય સોળસ સોળસ કત્વા ચતુસટ્ઠિ કમ્મરુક્ખાતિ કેચિ વદન્તિ. સો એકં દિબ્બદુસ્સં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા ‘‘નન્દરઞ્ઞો વિજિતે સુત્તકન્તિકા ઇત્થિયો મા સુત્તં કન્તિંસૂતિ ભેરિં ચરાપેથા’’તિ વત્વા છત્તં ઉસ્સાપેત્વા અલઙ્કતપટિયત્તો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં પવિસિત્વા પાસાદં આરુય્હ મહાસમ્પત્તિં અનુભવિ.

એવં ગચ્છન્તે કાલે એકદિવસં દેવી રઞ્ઞો સમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘અહો તપસ્સી’’તિ કારુઞ્ઞાકારં દસ્સેસિ. ‘‘કિમિદં, દેવી’’તિ ચ પુટ્ઠા ‘‘અતિમહતી તે, દેવ, સમ્પત્તિ. અતીતે અદ્ધનિ કલ્યાણં અકત્થ, ઇદાનિ અનાગતસ્સ અત્થાય કુસલં ન કરોથા’’તિ આહ. ‘‘કસ્સ દેમ? સીલવન્તો નત્થી’’તિ. ‘‘અસુઞ્ઞો, દેવ, જમ્બુદીપો અરહન્તેહિ, તુમ્હે દાનમેવ સજ્જેથ, અહં અરહન્તે લચ્છામી’’તિ આહ. પુનદિવસે રાજા મહારહં દાનં સજ્જાપેસિ. દેવી ‘‘સચે ઇમિસ્સાય દિસાય અરહન્તો અત્થિ, ઇધાગન્ત્વા અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરદિસાભિમુખા ઉરેન નિપજ્જિ. નિપન્નમત્તાય એવ દેવિયા હિમવન્તે વસન્તાનં પદુમવતિયા પુત્તાનં પઞ્ચસતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં જેટ્ઠકો મહાપદુમપચ્ચેકબુદ્ધો ભાતિકે આમન્તેસિ – ‘‘મારિસા નન્દરાજા તુમ્હે નિમન્તેતિ, અધિવાસેથ તસ્સા’’તિ. તે અધિવાસેત્વા તાવદેવ આકાસેનાગન્ત્વા ઉત્તરદ્વારે ઓતરિંસુ. મનુસ્સા ‘‘પઞ્ચસતા, દેવ, પચ્ચેકબુદ્ધા આગતા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા સદ્ધિં દેવિયા આગન્ત્વા વન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે પાસાદં આરોપેત્વા તત્થ તેસં દાનં દત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને રાજા સઙ્ઘત્થેરસ્સ, દેવી સઙ્ઘનવકસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘અય્યા, પચ્ચયેહિ ન કિલમિસ્સન્તિ, મયં પુઞ્ઞેન ન હાયિસ્સામ, અમ્હાકં ઇધ નિવાસાય પટિઞ્ઞં દેથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા ઉય્યાને નિવાસટ્ઠાનાનિ કારેત્વા યાવજીવં પચ્ચેકબુદ્ધે ઉપટ્ઠહિત્વા તેસુ પરિનિબ્બુતેસુ સાધુકીળિતં કારેત્વા ગન્ધદારુઆદીહિ સરીરકિચ્ચં કારેત્વા ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘એવરૂપાનમ્પિ નામ મહાનુભાવાનં મહેસીનં મરણં ભવિસ્સતિ, કિમઙ્ગં પન માદિસાન’’ન્તિ સંવેગજાતો જેટ્ઠપુત્તં રજ્જે પતિટ્ઠાપેત્વા સયં તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિ. દેવીપિ ‘‘રઞ્ઞે પબ્બજિતે અહં કિં કરિસ્સામી’’તિ પબ્બજિ. દ્વેપિ ઉય્યાને વસન્તા ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનસુખેન વીતિનામેત્વા આયુપરિયોસાને બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિંસુ. સો કિર નન્દરાજા અમ્હાકં સત્થુ મહાસાવકો મહાકસ્સપત્થેરો અહોસી, તસ્સ અગ્ગમહેસી ભદ્દા કાપિલાની નામ.

અયં પન નન્દરાજા દસ વસ્સસહસ્સાનિ સયં દિબ્બવત્થાનિ પરિદહન્તો સબ્બમેવ અત્તનો વિજિતં ઉત્તરકુરુસદિસં કરોન્તો આગતાગતાનં મનુસ્સાનં દિબ્બદુસ્સાનિ અદાસિ. તયિદં દિબ્બવત્થસમિદ્ધિં સન્ધાય સા પેતી આહ ‘‘યાવતા નન્દરાજસ્સ, વિજિતસ્મિં પટિચ્છદા’’તિ. તત્થ વિજિતસ્મિન્તિ રટ્ઠે. પટિચ્છદાતિ વત્થાનિ. તાનિ હિ પટિચ્છાદેન્તિ એતેહીતિ ‘‘પટિચ્છદા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

૧૧૧. ઇદાનિ સા પેતી ‘‘નન્દરાજસમિદ્ધિતોપિ એતરહિ મય્હં સમિદ્ધિ વિપુલતરા’’તિ દસ્સેન્તી ‘‘તતો બહુતરા, ભન્તે, વત્થાનચ્છાદનાનિ મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ તતોતિ નન્દરાજસ્સ પરિગ્ગહભૂતવત્થતોપિ બહુતરાનિ મય્હં વત્થચ્છાદનાનીતિ અત્થો. વત્થાનચ્છાદનાનીતિ નિવાસનવત્થાનિ ચેવ પારુપનવત્થાનિ ચ. કોસેય્યકમ્બલીયાનીતિ કોસેય્યાનિ ચેવ કમ્બલાનિ ચ. ખોમકપ્પાસિકાનીતિ ખોમવત્થાનિ ચેવ કપ્પાસમયવત્થાનિ ચ.

૧૧૨. વિપુલાતિ આયામતો ચ વિત્થારતો ચ વિપુલા. મહગ્ઘાતિ મહગ્ઘવસેન મહન્તા મહારહા. આકાસેવલમ્બરેતિ આકાસેયેવ ઓલમ્બમાના તિટ્ઠન્તિ. યં યઞ્હિ મનસો પિયન્તિ યં યં મય્હં મનસો પિયં, તં તં ગહેત્વા પરિદહામિ પારુપામિ ચાતિ યોજના.

૧૧૩. થાલકસ્સ ચ પાનીયં, વિપાકં પસ્સ યાદિસન્તિ થાલકપૂરણમત્તં પાનીયં દિન્નં અનુમોદિતં, તસ્સ પન વિપાકં યાદિસં યાવ મહન્તં પસ્સાતિ દસ્સેન્તી ‘‘ગમ્ભીરા ચતુરસ્સા ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ગમ્ભીરાતિ અગાધા. ચતુરસ્સાતિ ચતુરસ્સસણ્ઠાના. પોક્ખરઞ્ઞોતિ પોક્ખરણિયો. સુનિમ્મિતાતિ કમ્માનુભાવેનેવ સુટ્ઠુ નિમ્મિતા.

૧૧૪. સેતોદકાતિ સેતઉદકા સેતવાલુકસમ્પરિકિણ્ણા. સુપ્પતિત્થાતિ સુન્દરતિત્થા. સીતાતિ સીતલોદકા. અપ્પટિગન્ધિયાતિ પટિકૂલગન્ધરહિતા સુરભિગન્ધા. વારિકિઞ્જક્ખપૂરિતાતિ કમલકુવલયાદીનં કેસરસઞ્છન્નેન વારિના પરિપુણ્ણા.

૧૧૫. સાહન્તિ સા અહં. રમામીતિ રતિં વિન્દામિ. કીળામીતિ ઇન્દ્રિયાનિ પરિચારેમિ. મોદામીતિ ભોગસમ્પત્તિયા પમુદિતા હોમિ. અકુતોભયાતિ કુતોચિપિ અસઞ્જાતભયા, સેરી સુખવિહારિની હોમિ. ભન્તે, વન્દિતુમાગતાતિ, ભન્તે, ઇમિસ્સા દિબ્બસમ્પત્તિયા પટિલાભસ્સ કારણભૂતં ત્વં વન્દિતું આગતા ઉપગતાતિ અત્થો. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં તત્થ તત્થ વુત્તમેવ.

એવં તાય પેતિયા વુત્તે આયસ્મા સારિપુત્તો ઇટ્ઠકવતિયં દીઘરાજિયન્તિ ગામદ્વયવાસિકેસુ અત્તનો સન્તિકં ઉપગતેસુ મનુસ્સેસુ ઇમમત્થં વિત્થારતો કથેન્તો સંવેજેત્વા સંસારમોચનપાપકમ્મતો મોચેત્વા ઉપાસકભાવે પતિટ્ઠાપેસિ. સા પવત્તિ ભિક્ખૂસુ પાકટા જાતા. તં ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ, સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

સંસારમોચકપેતિવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સારિપુત્તત્થેરમાતુપેતિવત્થુવણ્ણના

નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસીતિ ઇદં સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઇતો પઞ્ચમાય જાતિયા માતુભૂતં પેતિં આરબ્ભ વુત્તં. એકદિવસં આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો આયસ્મા ચ અનુરુદ્ધો આયસ્મા ચ કપ્પિનો રાજગહસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં અરઞ્ઞાયતને વિહરન્તિ. તેન ચ સમયેન બારાણસિયં અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો સમણબ્રાહ્મણકપણદ્ધિકવનિબ્બકયાચકાનં ઓપાનભૂતો અન્નપાનવત્થસયનાદીનિ દેતિ. દેન્તો ચ આગતાગતાનં યથાકાલં યથારહઞ્ચ પાદોદકપાદબ્ભઞ્જનાદિદાનાનુપુબ્બકં સબ્બાભિદેય્યં પટિપન્નો હોતિ, પુરેભત્તં ભિક્ખૂ અન્નપાનાદિના સક્કચ્ચં પરિવિસતિ. સો દેસન્તરં ગચ્છન્તો ભરિયં આહ – ‘‘ભોતિ, યથાપઞ્ઞત્તં ઇમં દાનવિધિં અપરિહાપેન્તી સક્કચ્ચં અનુપતિટ્ઠાહી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તસ્મિં પક્કન્તે એવ તાવ ભિક્ખૂનં પઞ્ઞત્તં દાનવિધિં પચ્છિન્દિ, અદ્ધિકાનં પન નિવાસત્થાય ઉપગતાનં ગેહપિટ્ઠિતો છડ્ડિતં જરસાલં દસ્સેસિ ‘‘એત્થ વસથા’’તિ. અન્નપાનાદીનં અત્થાય તત્થ અદ્ધિકેસુ આગતેસુ ‘‘ગૂથં ખાદથ, મુત્તં પિવથ, લોહિતં પિવથ, તુમ્હાકં માતુ મત્થલુઙ્ગં ખાદથા’’તિ યં યં અસુચિ જેગુચ્છં, તસ્સ તસ્સ નામં ગહેત્વા નિટ્ઠુરં વદતિ.

સા અપરેન સમયેન કાલં કત્વા કમ્માનુભાવુક્ખિત્તા પેતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અત્તનો વચીદુચ્ચરિતાનુરૂપં દુક્ખં અનુભવન્તી પુરિમજાતિસમ્બન્ધં અનુસ્સરિત્વા આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિતુકામા તસ્સ વિહારદ્વારં સમ્પાપુણિ, તસ્સ વિહારદ્વારદેવતાયો વિહારપ્પવેસનં નિવારેસું. સા કિર ઇતો પઞ્ચમાય જાતિયા થેરસ્સ માતુભૂતપુબ્બા, તસ્મા એવમાહ – ‘‘અહં અય્યસ્સ સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઇતો પઞ્ચમાય જાતીયા માતા, દેથ મે દ્વારપ્પવેસનં થેરં દટ્ઠુ’’ન્તિ. તં સુત્વા દેવતા તસ્સા પવેસનં અનુજાનિંસુ. સા પવિસિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં ઠત્વા થેરસ્સ અત્તાનં દસ્સેસિ. થેરો તં દિસ્વા કરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસો હુત્વા –

૧૧૬. ‘‘નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસિ, કિસા ધમનિસન્થતા;

ઉપ્ફાસુલિકે કિસિકે, કા નુ ત્વં ઇધ તિટ્ઠસી’’તિ. –

ગાથાય પુચ્છિ. સા થેરેન પુટ્ઠા પટિવચનં દેન્તી –

૧૧૭. ‘‘અહં તે સકિયા માતા, પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતીસુ;

ઉપપન્ના પેત્તિવિસયં, ખુપ્પિપાસસમપ્પિતા.

૧૧૮. ‘‘છડ્ડિતં ખિપિતં ખેળં, સિઙ્ઘાણિકં સિલેસુમં;

વસઞ્ચ ડય્હમાનાનં, વિજાતાનઞ્ચ લોહિતં.

૧૧૯. ‘‘વણિકાનઞ્ચ યં ઘાન-સીસચ્છિન્નાન લોહિતં;

ખુદાપરેતા ભુઞ્જામિ, ઇચ્છિપુરિસનિસ્સિતં.

૧૨૦. ‘‘પુબ્બલોહિતં ભક્ખામિ, પસૂનં માનુસાન ચ;

અલેણા અનગારા ચ, નીલમઞ્ચપરાયણા.

૧૨૧. ‘‘દેહિ પુત્તક મે દાનં, દત્વા અન્વાદિસાહિ મે;

અપ્પેવ નામ મુચ્ચેય્યં, પુબ્બલોહિતભોજના’’તિ. – પઞ્ચગાથા અભાસિ;

૧૧૭. તત્થ અહં તે સકિયા માતાતિ અહં તુય્હં જનનિભાવતો સકિયા માતા. પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતીસૂતિ માતા હોન્તીપિ ન ઇમિસ્સં જાતિયં, અથ ખો પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતીસુ, ઇતો પઞ્ચમિયન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉપપન્ના પેત્તિવિસયન્તિ પટિસન્ધિવસેન પેતલોકં ઉપગતા. ખુપ્પિપાસસમપ્પિતાતિ ખુદાય ચ પિપાસાય ચ અભિભૂતા, નિરન્તરં જિઘચ્છાપિપાસાહિ અભિભુય્યમાનાતિ અત્થો.

૧૧૮-૧૧૯. છડ્ડિતન્તિ ઉચ્છિટ્ઠકં, વન્તન્તિ અત્થો. ખિપિતન્તિ ખિપિતેન સદ્ધિં મુખતો નિક્ખન્તમલં. ખેળન્તિ નિટ્ઠુભં. સિઙ્ઘાણિકન્તિ મત્થલુઙ્ગતો વિસ્સન્દિત્વા નાસિકાય નિક્ખન્તમલં. સિલેસુમન્તિ સેમ્હં. વસઞ્ચ ડય્હમાનાનન્તિ ચિતકસ્મિં ડય્હમાનાનં કળેવરાનં વસાતેલઞ્ચ. વિજાતાનઞ્ચ લોહિતન્તિ પસૂતાનં ઇત્થીનં લોહિતં, ગબ્ભમલં ચ-સદ્દેન સઙ્ગણ્હાતિ. વણિકાનન્તિ સઞ્જાતવણાનં. યન્તિ યં લોહિતન્તિ સમ્બન્ધો. ઘાનસીસચ્છિન્નાનન્તિ ઘાનચ્છિન્નાનં સીસચ્છિન્નાનઞ્ચ યં લોહિતં, તં ભુઞ્જામીતિ યોજના. દેસનાસીસમેતં ‘‘ઘાનસીસચ્છિન્નાન’’ન્તિ, યસ્મા હત્થપાદાદિચ્છિન્નાનમ્પિ લોહિતં ભુઞ્જામિયેવ. તથા ‘‘વણિકાન’’ન્તિ ઇમિના તેસમ્પિ લોહિતં સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ખુદાપરેતાતિ જિઘચ્છાભિભૂતા હુત્વા. ઇત્થિપુરિસનિસ્સિતન્તિ ઇત્થિપુરિસસરીરનિસ્સિતં યથાવુત્તં અઞ્ઞઞ્ચ ચમ્મમંસન્હારુપુબ્બાદિકં પરિભુઞ્જામીતિ દસ્સેતિ.

૧૨૦-૧૨૧. પસૂનન્તિ અજગોમહિંસાદીનં. અલેણાતિ અસરણા. અનગારાતિ અનાવાસા. નીલમઞ્ચપરાયણાતિ સુસાને છડ્ડિતમલમઞ્ચસયના. અથ વા નીલાતિ છારિકઙ્ગારબહુલા સુસાનભૂમિ અધિપ્પેતા, તંયેવ મઞ્ચં વિય અધિસયનાતિ અત્થો. અન્વાદિસાહિ મેતિ યથા દિન્નં દક્ખિણં મય્હં ઉપકપ્પતિ, તથા ઉદ્દિસ પત્તિદાનં દેહિ. અપ્પેવ નામ મુચ્ચેય્યં, પુબ્બલોહિતભોજનાતિ તવ ઉદ્દિસનેન એતસ્મા પુબ્બલોહિતભોજના પેતજીવિકા અપિ નામ મુચ્ચેય્યં.

તં સુત્વા આયસ્મા સારિપુત્તત્થેરો દુતિયદિવસે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરાદિકે તયો થેરે આમન્તેત્વા તેહિ સદ્ધિં રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તો રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ નિવેસનં અગમાસિ. રાજા થેરે દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, આગતત્થા’’તિ આગમનકારણં પુચ્છિ. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘અઞ્ઞાતં, ભન્તે’’તિ વત્વા થેરે વિસ્સજ્જેત્વા સબ્બકમ્મિકં અમચ્ચં પક્કોસાપેત્વા આણાપેસિ ‘‘નગરસ્સ અવિદૂરે વિવિત્તે છાયૂદકસમ્પન્ને ઠાને ચતસ્સો કુટિયો કારેહી’’તિ. અન્તેપુરે ચ પહોનકવિસેસવસેન તિધા વિભજિત્વા ચતસ્સો કુટિયો પટિચ્છાપેસિ, સયઞ્ચ તત્થ ગન્ત્વા કાતબ્બયુત્તકં અકાસિ. નિટ્ઠિતાસુ કુટિકાસુ સબ્બં બલિકરણં સજ્જાપેત્વા અન્નપાનવત્થાદીનિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અનુચ્છવિકે સબ્બપરિક્ખારે ચ ઉપટ્ઠાપેત્વા આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ તં સબ્બં નિય્યાદેસિ. અથ થેરો તં પેતિં ઉદ્દિસ્સ તં સબ્બં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અદાસિ. સા પેતી તં અનુમોદિત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા સબ્બકામસમિદ્ધા ચ હુત્વા અપરદિવસે આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ સન્તિકં ઉપગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. તં થેરો પટિપુચ્છિ, સા અત્તનો પેતૂપપત્તિં પુન દેવૂપપત્તિઞ્ચ વિત્થારતો કથેસિ. તેન વુત્તં –

૧૨૨. ‘‘માતુયા વચનં સુત્વા, ઉપતિસ્સોનુકમ્પકો;

આમન્તયિ મોગ્ગલ્લાનં, અનુરુદ્ધઞ્ચ કપ્પિનં.

૧૨૩. ‘‘ચતસ્સો કુટિયો કત્વા, સઙ્ઘે ચાતુદ્દિસે અદા;

કુટિયો અન્નપાનઞ્ચ, માતુ દક્ખિણમાદિસી.

૧૨૪. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, વિપાકો ઉદપજ્જથ;

ભોજનં પાનીયં વત્થં, દક્ખિણાય ઇદં ફલં.

૧૨૫. ‘‘તતો સુદ્ધા સુચિવસના, કાસિકુત્તમધારિની;

વિચિત્તવત્થાભરણા, કોલિકં ઉપસઙ્કમી’’તિ.

૧૨૩. તત્થ સઙ્ઘે ચાતુદ્દિસે અદાતિ ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ અદાસિ, નિય્યાદેસીતિ અત્થો. સેસં વુત્તત્થમેવ.

અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પેતિં –

૧૨૬. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૧૨૭. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, તેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૨૮. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા,

વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. – પુચ્છિ;

૧૨૯-૧૩૩. અથ સા ‘‘સારિપુત્તસ્સાહં માતા’’તિઆદિના વિસ્સજ્જેસિ. સેસં વુત્તત્થમેવ. અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ, સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

સારિપુત્તત્થેરમાતુપેતિવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મત્તાપેતિવત્થુવણ્ણના

નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસીતિ ઇદં સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે મત્તં નામ પેતિં આરબ્ભ વુત્તં. સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરો કુટુમ્બિકો સદ્ધો પસન્નો અહોસિ. તસ્સ ભરિયા અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના કોધના વઞ્ઝા ચ અહોસિ નામેન મત્તા નામ. અથ સો કુટુમ્બિકો કુલવંસૂપચ્છેદનભયેન સદિસકુલતો તિસ્સં નામ અઞ્ઞં કઞ્ઞં આનેસિ. સા અહોસિ સદ્ધા પસન્ના સામિનો ચ પિયા મનાપા, સા નચિરસ્સેવ ગબ્ભિની હુત્વા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ, ‘‘ભૂતો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. સા ગેહસ્સામિની હુત્વા ચત્તારો ભિક્ખૂ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિ, વઞ્ઝા પન તં ઉસૂયતિ.

તા ઉભોપિ એકસ્મિં દિવસે સીસં ન્હત્વા અલ્લકેસા અટ્ઠંસુ, કુટુમ્બિકો ગુણવસેન તિસ્સાય આબદ્ધસિનેહો મનુઞ્ઞેન હદયેન તાય સદ્ધિં બહું સલ્લપન્તો અટ્ઠાસિ. તં અસહમાના મત્તા ઇસ્સાપકતા ગેહે સમ્મજ્જિત્વા ઠપિતં સઙ્કારં તિસ્સાય મત્થકે ઓકિરિ. સા અપરેન સમયેન કાલં કત્વા પેતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અત્તનો કમ્મબલેન પઞ્ચવિધં દુક્ખં અનુભવતિ. તં પન દુક્ખં પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતિ. અથેકદિવસં સા પેતી સઞ્ઝાય વીતિવત્તાય ગેહસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે ન્હાયન્તિયા તિસ્સાય અત્તાનં દસ્સેસિ. તં દિસ્વા તિસ્સા –

૧૩૪. ‘‘નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસિ, કિસા ધમનિસન્થતા;

ઉપ્ફાસુલિકે કિસિકે, કા નુ ત્વં ઇધ તિટ્ઠસી’’તિ. –

ગાથાય પટિપુચ્છિ. ઇતરા –

૧૩૫. ‘‘અહં મત્તા તુવં તિસ્સા, સપત્તી તે પુરે અહું;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. –

ગાથાય પટિવચનં અદાસિ. તત્થ અહં મત્તા તુવં તિસ્સાતિ અહં મત્તા નામ, તુવં તિસ્સા નામ. પુરેતિ પુરિમત્તભાવે. તેતિ તુય્હં સપત્તી અહું, અહોસિન્તિ અત્થો. પુન તિસ્સા –

૧૩૬. ‘‘કિં નુ કાયેન વાચાય, મનસા દુક્કટં કતં;

કિસ્સકમ્મવિપાકેન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. –

ગાથાય કતકમ્મં પુચ્છિ. પુન ઇતરા –

૧૩૭. ‘‘ચણ્ડી ચ ફરુસા ચાસિં, ઇસ્સુકી મચ્છરી સઠા;

તાહં દુરુત્તં વત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. –

ગાથાય અત્તના કતકમ્મં આચિક્ખિ. તત્થ ચણ્ડીતિ કોધના. ફરુસાતિ ફરુસવચના. આસિન્તિ અહોસિં. તાહન્તિ તં અહં. દુરુત્તન્તિ દુબ્ભાસિતં નિરત્થકવચનં. ઇતો પરમ્પિ તાસં વચનપટિવચનવસેનેવ ગાથા પવત્તા –

૧૩૮. ‘‘સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, યથા ત્વં ચણ્ડિકા અહુ;

અઞ્ઞઞ્ચ ખો તં પુચ્છામિ, કેનાસિ પંસુકુન્થિતા.

૧૩૯. ‘‘સીસંન્હાતા તુવં આસિ, સુચિવત્થા અલઙ્કતા;

અહઞ્ચ ખો અધિમત્તં, સમલઙ્કતતરા તયા.

૧૪૦. ‘‘તસ્સા મે પેક્ખમાનાય, સામિકેન સમન્તયિ;

તતો મે ઇસ્સા વિપુલા, કોધો મે સમજાયથ.

૧૪૧. ‘‘તતો પંસું ગહેત્વાન, પંસુના તઞ્હિ ઓકિરિં;

તસ્સકમ્મવિપાકેન, તેનમ્હિ પંસુકુન્થિતા.

૧૪૨. ‘‘સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, પંસુના મં ત્વમોકિરિ;

અઞ્ઞઞ્ચ ખો તં પુચ્છામિ, કેન ખજ્જસિ કચ્છુયા.

૧૪૩. ‘‘ભેસજ્જહારી ઉભયો, વનન્તં અગમિમ્હસે;

ત્વઞ્ચ ભેસજ્જમાહરિ, અહઞ્ચ કપિકચ્છુનો.

૧૪૪. ‘‘તસ્સા ત્યાજાનમાનાય, સેય્યં ત્યાહં સમોકિરિં;

તસ્સકમ્મવિપાકેન, તેન ખજ્જામિ કચ્છુયા.

૧૪૫. ‘‘સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, સેય્યં મે ત્વં સમોકિરિ;

અઞ્ઞઞ્ચ ખો તં પુચ્છામિ, કેનાસિ નગ્ગિયા તુવં.

૧૪૬. ‘‘સહાયાનં સમયો આસિ, ઞાતીનં સમિતી અહુ;

ત્વઞ્ચ આમન્તિતા આસિ, સસામિની નો ચ ખોહં.

૧૪૭. ‘‘તસ્સા ત્યાજાનમાનાય, દુસ્સં ત્યાહં અપાનુદિં;