૬. કણ્હપેતવત્થુવણ્ણના

ઉટ્ઠેહિ કણ્હ કિં સેસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં મતપુત્તં ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરસ્સ ઉપાસકસ્સ પુત્તો કાલમકાસિ. સો તેન સોકસલ્લસમપ્પિતો ન ન્હાયતિ, ન ભુઞ્જતિ, ન કમ્મન્તે વિચારેતિ, ન બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, કેવલં, ‘‘તાત પિયપુત્તક, મં ઓહાય કહં પઠમતરં ગતોસી’’તિઆદીનિ વદન્તો વિપ્પલપતિ. સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો તસ્સ સોતાપત્તિફલૂપનિસ્સયં દિસ્વા પુનદિવસે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો ભિક્ખૂ ઉય્યોજેત્વા આનન્દત્થેરેન પચ્છાસમણેન તસ્સ ઘરદ્વારં અગમાસિ. સત્થુ આગતભાવં ઉપાસકસ્સ આરોચેસું. અથસ્સ ગેહજનો ગેહદ્વારે આસનં પઞ્ઞાપેત્વા સત્થારં નિસીદાપેત્વા ઉપાસકં પરિગ્ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં ઉપનેસિ. એકમન્તં નિસિન્નં તં દિસ્વા ‘‘કિં, ઉપાસક, સોચસી’’તિ વત્વા ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે, ‘‘ઉપાસક, પોરાણકપણ્ડિતા પણ્ડિતાનં કથં સુત્વા મતપુત્તં નાનુસોચિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે દ્વારવતીનગરે દસ ભાતિકરાજાનો અહેસું – વાસુદેવો બલદેવો ચન્દદેવા સૂરિયદેવો અગ્ગિદેવો વરુણદેવો અજ્જુનો પજ્જુનો ઘટપણ્ડિતો અઙ્કુરો ચાતિ. તેસુ વાસુદેવમહારાજસ્સ પિયપુત્તો કાલમકાસિ. તેન રાજા સોકપરેતો સબ્બકિચ્ચાનિ પહાય મઞ્ચસ્સ અટનિં પરિગ્ગહેત્વા વિપ્પલપન્તો નિપજ્જિ. તસ્મિં કાલે ઘટપણ્ડિતો ચિન્તેસિ – ‘‘ઠપેત્વા મં અઞ્ઞો કોચિ મમ ભાતુ સોકં પરિહરિતું સમત્થો નામ નત્થિ, ઉપાયેનસ્સ સોકં હરિસ્સામી’’તિ. સો ઉમ્મત્તકવેસં ગહેત્વા ‘‘સસં મે દેથ, સસં મે દેથા’’તિ આકાસં ઓલોકેન્તો સકલનગરં વિચરિ. ‘‘ઘટપણ્ડિતો ઉમ્મત્તકો જાતો’’તિ સકલનગરં સઙ્ખુભિ.

તસ્મિં કાલે રોહિણેય્યો નામ અમચ્ચો વાસુદેવરઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા તેન સદ્ધિં કથં સમુટ્ઠાપેન્તો –

૨૦૭. ‘‘ઉટ્ઠેહિ કણ્હ કિં સેસિ, કો અત્થો સુપનેન તે;

યો ચ તુય્હં સકો ભાતા, હદયં ચક્ખુ ચ દક્ખિણં;

તસ્સ વાતા બલીયન્તિ, સસં જપ્પતિ કેસવા’’તિ. – ઇમં ગાથમાહ;

૨૦૭. તત્થ કણ્હાતિ વાસુદેવં ગોત્તેનાલપતિ. કો અત્થો સુપનેન તેતિ સુપનેન તુય્હં કા નામ વડ્ઢિ. સકો ભાતાતિ સોદરિયો ભાતા. હદયં ચક્ખુ ચ દક્ખિણન્તિ હદયેન ચેવ દક્ખિણચક્ખુના ચ સદિસોતિ અત્થો. તસ્સ વાતા બલીયન્તીતિ તસ્સ અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાના ઉમ્માદવાતા બલવન્તો હોન્તિ વડ્ઢન્તિ અભિભવન્તિ. સસં જપ્પતીતિ ‘‘સસં મે દેથા’’તિ વિપ્પલપતિ. કેસવાતિ સો કિર કેસાનં સોભનાનં અત્થિતાય ‘‘કેસવો’’તિ વોહરીયતિ. તેન નં નામેન આલપતિ.

તસ્સ વચનં સુત્વા સયનતો ઉટ્ઠિતભાવં દીપેન્તો સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા –

૨૦૮. ‘‘તસ્સ તં વચનં સુત્વા, રોહિણેય્યસ્સ કેસવો;

તરમાનરૂપો વુટ્ઠાસિ, ભાતુ સોકેન અટ્ટિતો’’તિ. – ઇમં ગાથમાહ;

રાજા ઉટ્ઠાય સીઘં પાસાદા ઓતરિત્વા ઘટપણ્ડિતસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ઉભોસુ હત્થેસુ નં દળ્હં ગહેત્વા તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો –

૨૦૯. ‘‘કિં નુ ઉમ્મત્તરૂપોવ, કેવલં દ્વારકં ઇમં;

સસો સસોતિ લપસિ, કીદિસં સસમિચ્છસિ.

૨૧૦. ‘‘સોવણ્ણમયં મણિમયં, લોહમયં અથ રૂપિયમયં;

સઙ્ખસિલાપવાળમયં, કારયિસ્સામિ તે સસં.

૨૧૧. ‘‘સન્તિ અઞ્ઞેપિ સસકા, અરઞ્ઞવનગોચરા;

તેપિ તે આનયિસ્સામિ, કીદિસં સસમિચ્છસી’’તિ. –

તિસ્સો ગાથાયો અભાસિ.

૨૦૯-૨૧૧. તત્થ ઉમ્મત્તરૂપોવાતિ ઉમ્મત્તકો વિય. કેવલન્તિ સકલં. દ્વારકન્તિ દ્વારવતીનગરં વિચરન્તો. સસો સસોતિ લપસીતિ સસો સસોતિ વિલપસિ. સોવણ્ણમયન્તિ સુવણ્ણમયં. લોહમયન્તિ તમ્બલોહમયં. રૂપિયમયન્તિ રજતમયં. યં ઇચ્છસિ તં વદેહિ, અથ કેન સોચસિ. અઞ્ઞેપિ અરઞ્ઞે વનગોચરા સસકા અત્થિ, તે તે આનયિસ્સામિ, વદ, ભદ્રમુખ, કીદિસં સસમિચ્છસીતિ ઘટપણ્ડિતં ‘‘સસેન અત્થિકો’’તિ અધિપ્પાયેન સસેન નિમન્તેસિ. તં સુત્વા ઘટપણ્ડિતો –

૨૧૨. ‘‘નાહમેતે સસે ઇચ્છે, યે સસા પથવિસ્સિતા;

ચન્દતો સસમિચ્છામિ, તં મે ઓહર કેસવા’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ ઓહરાતિ ઓહારેહિ. તં સુત્વા રાજા ‘‘નિસ્સંસયં મે ભાતા ઉમ્મત્તકો જાતો’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તો –

૨૧૩. ‘‘સો નૂન મધુરં ઞાતિ, જીવિતં વિજહિસ્સસિ;

અપત્થિયં પત્થયસિ, ચન્દતો સસમિચ્છસી’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ ઞાતીતિ કનિટ્ઠં આલપતિ. અયમેત્થ અત્થો – મય્હં પિયઞાતિ યં અતિમધુરં અત્તનો જીવિતં, તં વિજહિસ્સસિ મઞ્ઞે, યો અપત્થયિતબ્બં પત્થેસીતિ.

ઘટપણ્ડિતો રઞ્ઞો વચનં સુત્વા નિચ્ચલોવ ઠત્વા ‘‘ભાતિક, ત્વં ચન્દતો સસં પત્થેન્તસ્સ તં અલભિત્વા જીવિતક્ખયો ભવિસ્સતીતિ જાનન્તો કસ્મા મતં પુત્તં અલભિત્વા અનુસોચસી’’તિ ઇમમત્થં દીપેન્તો –

૨૧૪. ‘‘એવં ચે કણ્હ જાનાસિ, યથઞ્ઞમનુસાસસિ;

કસ્મા પુરે મતં પુત્તં, અજ્જાપિ મનુસોચસી’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ એવં ચે, કણ્હ, જાનાસીતિ, ભાતિક, કણ્હનામક મહારાજ, ‘‘અલબ્ભનેય્યવત્થુ નામ ન પત્થેતબ્બ’’ન્તિ યદિ એવં જાનાસિ. યથઞ્ઞન્તિ એવં જાનન્તોવ યથા અઞ્ઞં અનુસાસસિ, તથા અકત્વા. કસ્મા પુરે મતં પુત્તન્તિ અથ કસ્મા ઇતો ચતુમાસમત્થકે મતં પુત્તં અજ્જાપિ અનુસોચસીતિ.

એવં સો અન્તરવીથિયં ઠિતકોવ ‘‘અહં તાવ એવં પઞ્ઞાયમાનં પત્થેમિ, ત્વં પન અપઞ્ઞાયમાનસ્સત્થાય સોચસી’’તિ વત્વા તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો –

૨૧૫. ‘‘ન યં લબ્ભા મનુસ્સેન, અમનુસ્સેન વા પન;

જાતો મે મા મરિ પુત્તો, કુતો લબ્ભા અલબ્ભિયં.

૨૧૬. ‘‘ન મન્તા મૂલભેસજ્જા, ઓસધેહિ ધનેન વા;

સક્કા આનયિતું કણ્હ, યં પેતમનુસોચસી’’તિ. – ગાથાદ્વયમાહ;

૨૧૫. તત્થ યન્તિ, ભાતિક, યં ‘‘એવં જાતો મે પુત્તો મા મરી’’તિ મનુસ્સેન વા દેવેન વા પન ન લબ્ભા ન સક્કા લદ્ધું, તં ત્વં પત્થેસિ, તં પનેતં કુતો લબ્ભા, કેન કારણેન લદ્ધું સક્કા. યસ્મા અલબ્ભિયં અલબ્ભનેય્યવત્થુ નામેતન્તિ અત્થો.

૨૧૬. મન્તાતિ મન્તપ્પયોગેન. મૂલભેસજ્જાતિ મૂલભેસજ્જેન. ઓસધેહીતિ નાનાવિધેહિ ઓસધેહિ. ધનેન વાતિ કોટિસતસઙ્ખેન ધનેન વાપિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં પેતમનુસોચસિ, તં એતેહિ મન્તપ્પયોગાદીહિપિ આનેતું ન સક્કાતિ.

પુન ઘટપણ્ડિતો ‘‘ભાતિક, ઇદં મરણં નામ ધનેન વા જાતિયા વા વિજ્જાય વા સીલેન વા ભાવનાય વા ન સક્કા પટિબાહિતુ’’ન્તિ દસ્સેન્તો –

૨૧૭. ‘‘મહદ્ધના મહાભોગા, રટ્ઠવન્તોપિ ખત્તિયા;

પહૂતધનધઞ્ઞાસે, તેપિ નો અજરામરા.

૨૧૮. ‘‘ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા, સુદ્દા ચણ્ડાલપુક્કુસ્સા;

એતે ચઞ્ઞે ચ જાતિયા, તેપિ નો અજરામરા.

૨૧૯. ‘‘યે મન્તં પરિવત્તેન્તિ, છળઙ્ગં બ્રહ્મચિન્તિતં;

એતે ચઞ્ઞે ચ વિજ્જાય, તેપિ નો અજરામરા.

૨૨૦. ‘‘ઇસયો વાપિ યે સન્તા, સઞ્ઞતત્તા તપસ્સિનો;

સરીરં તેપિ કાલેન, વિજહન્તિ તપસ્સિનો.

૨૨૧. ‘‘ભાવિતત્તા અરહન્તો, કતકિચ્ચા અનાસવા;

નિક્ખિપન્તિ ઇમં દેહં, પુઞ્ઞપાપપરિક્ખયા’’તિ. –

પઞ્ચહિ ગાથાહિ રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેસિ.

૨૧૭. તત્થ મહદ્ધનાતિ નિધાનગતસ્સેવ મહતો ધનસ્સ અત્થિતાય બહુધના. મહાભોગાતિ દેવભોગસદિસાય મહતિયા ભોગસમ્પત્તિયા સમન્નાગતા. રટ્ઠવન્તોતિ સકલરટ્ઠવન્તો. પહૂતધનધઞ્ઞાસેતિ તિણ્ણં ચતુન્નં વા સંવચ્છરાનં અત્થાય નિદહિત્વા ઠપેતબ્બસ્સ નિચ્ચપરિબ્બયભૂતસ્સ ધનધઞ્ઞસ્સ વસેન અપરિયન્તધનધઞ્ઞા. તેપિ નો અજરામરાતિ તેપિ એવં મહાવિભવા મન્ધાતુમહાસુદસ્સનાદયો ખત્તિયા અજરામરા નાહેસું, અઞ્ઞદત્થુ મરણમુખમેવ અનુપવિટ્ઠાતિ અત્થો.

૨૧૮. એતેતિ યથાવુત્તખત્તિયાદયો. અઞ્ઞેતિ અઞ્ઞતરા એવંભૂતા અમ્બટ્ઠાદયો. જાતિયાતિ અત્તનો જાતિનિમિત્તં અજરામરા નાહેસુન્તિ અત્થો.

૨૧૯. મન્તન્તિ વેદં. પરિવત્તેન્તીતિ સજ્ઝાયન્તિ વાચેન્તિ ચ. અથ વા પરિવત્તેન્તીતિ વેદં અનુપરિવત્તેન્તા હોમં કરોન્તા જપન્તિ. છળઙ્ગન્તિ સિક્ખાકપ્પનિરુત્તિબ્યાકરણજોતિસત્થછન્દોવિચિતિસઙ્ખાતેહિ છહિ અઙ્ગેહિ યુત્તં. બ્રહ્મચિન્તિતન્તિ બ્રાહ્મણાનમત્થાય બ્રહ્મના ચિન્તિતં કથિતં. વિજ્જાયાતિ બ્રહ્મસદિસવિજ્જાય સમન્નાગતા, તેપિ નો અજરામરાતિ અત્થો.

૨૨૦-૨૨૧. ઇસયોતિ યમનિયમાદીનં પટિકૂલસઞ્ઞાદીનઞ્ચ એસનટ્ઠેન ઇસયો. સન્તાતિ કાયવાચાહિ સન્તસભાવા. સઞ્ઞતત્તાતિ રાગાદીનં સંયમેન સંયતચિત્તા. કાયતપનસઙ્ખાતો તપો એતેસં અત્થીતિ તપસ્સિનો. પુન તપસ્સિનોતિ સંવરકા. તેન એવં તપનિસ્સિતકા હુત્વા સરીરેન ચ વિમોક્ખં પત્તુકામાપિ સંવરકા સરીરં વિજહન્તિ એવાતિ દસ્સેતિ. અથ વા ઇસયોતિ અધિસીલસિક્ખાદીનં એસનટ્ઠેન ઇસયો, તદત્થં તપ્પટિપક્ખાનં પાપધમ્માનં વૂપસમેન સન્તા, એકારમ્મણે ચિત્તસ્સ સંયમેન સઞ્ઞતત્તા, સમ્મપ્પધાનયોગતો વીરિયતાપેન તપસ્સિનો, સપ્પયોગા રાગાદીનં સન્તપનેન તપસ્સિનોતિ યોજેતબ્બં. ભાવિતત્તાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાય ભાવિતચિત્તા.

એવં ઘટપણ્ડિતેન ધમ્મે કથિતે તં સુત્વા રાજા અપગતસોકસલ્લો પસન્નમાનસો ઘટપણ્ડિતં પસંસન્તો –

૨૨૨. ‘‘આદિત્તં વત મં સન્તં, ઘટસિત્તંવ પાવકં;

વારિના વિય ઓસિઞ્ચં, સબ્બં નિબ્બાપયે દરં.

૨૨૩. ‘‘અબ્બહી વત મે સલ્લં, સોકં હદયનિસ્સિતં;

યો મે સોકપરેતસ્સ, પુત્તસોકં અપાનુદિ.

૨૨૪. ‘‘સ્વાહં અબ્બૂળ્હસલ્લોસ્મિ, સીતિભૂતોસ્મિ નિબ્બુતો;

ન સોચામિ ન રોદામિ, તવ સુત્વાન ભાતિક.

૨૨૫. ‘‘એવં કરોન્તિ સપ્પઞ્ઞા, યે હોન્તિ અનુકમ્પકા;

નિવત્તયન્તિ સોકમ્હા, ઘટો જેટ્ઠંવ ભાતરં.

૨૨૬. ‘‘યસ્સ એતાદિસા હોન્તિ, અમચ્ચા પરિચારકા;

સુભાસિતેન અન્વેન્તિ, ઘટો જેટ્ઠંવ ભાતર’’ન્તિ. – સેસગાથા અભાસિ;

૨૨૫. તત્થ ઘટો જેટ્ઠંવ ભાતરન્તિ યથા ઘટપણ્ડિતો અત્તનો જેટ્ઠભાતરં મતપુત્તસોકાભિભૂતં અત્તનો ઉપાયકોસલ્લેન ચેવ ધમ્મકથાય ચ તતો પુત્તસોકતો વિનિવત્તયિ, એવં અઞ્ઞેપિ સપ્પઞ્ઞા યે હોન્તિ અનુકમ્પકા, તે ઞાતીનં ઉપકારં કરોન્તીતિ અત્થો.

૨૨૬. યસ્સ એતાદિસા હોન્તીતિ અયં અભિસમ્બુદ્ધગાથા. તસ્સત્થો – યથા યેન કારણેન પુત્તસોકપરેતં રાજાનં વાસુદેવં ઘટપણ્ડિતો સોકહરણત્થાય સુભાસિતેન અન્વેસિ અનુએસિ, યસ્સ અઞ્ઞસ્સાપિ એતાદિસા પણ્ડિતા અમચ્ચા પટિલદ્ધા અસ્સુ, તસ્સ કુતો સોકોતિ! સેસગાથા હેટ્ઠા વુત્તત્થા એવાતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘એવં, ઉપાસક, પોરાણકપણ્ડિતા પણ્ડિતાનં કથં સુત્વા પુત્તસોકં હરિંસૂ’’તિ વત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ. સચ્ચપરિયોસાને ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ.

કણ્હપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.