૩. મત્તાપેતિવત્થુવણ્ણના

નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસીતિ ઇદં સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે મત્તં નામ પેતિં આરબ્ભ વુત્તં. સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરો કુટુમ્બિકો સદ્ધો પસન્નો અહોસિ. તસ્સ ભરિયા અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના કોધના વઞ્ઝા ચ અહોસિ નામેન મત્તા નામ. અથ સો કુટુમ્બિકો કુલવંસૂપચ્છેદનભયેન સદિસકુલતો તિસ્સં નામ અઞ્ઞં કઞ્ઞં આનેસિ. સા અહોસિ સદ્ધા પસન્ના સામિનો ચ પિયા મનાપા, સા નચિરસ્સેવ ગબ્ભિની હુત્વા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ, ‘‘ભૂતો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. સા ગેહસ્સામિની હુત્વા ચત્તારો ભિક્ખૂ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિ, વઞ્ઝા પન તં ઉસૂયતિ.

તા ઉભોપિ એકસ્મિં દિવસે સીસં ન્હત્વા અલ્લકેસા અટ્ઠંસુ, કુટુમ્બિકો ગુણવસેન તિસ્સાય આબદ્ધસિનેહો મનુઞ્ઞેન હદયેન તાય સદ્ધિં બહું સલ્લપન્તો અટ્ઠાસિ. તં અસહમાના મત્તા ઇસ્સાપકતા ગેહે સમ્મજ્જિત્વા ઠપિતં સઙ્કારં તિસ્સાય મત્થકે ઓકિરિ. સા અપરેન સમયેન કાલં કત્વા પેતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અત્તનો કમ્મબલેન પઞ્ચવિધં દુક્ખં અનુભવતિ. તં પન દુક્ખં પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતિ. અથેકદિવસં સા પેતી સઞ્ઝાય વીતિવત્તાય ગેહસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે ન્હાયન્તિયા તિસ્સાય અત્તાનં દસ્સેસિ. તં દિસ્વા તિસ્સા –

૧૩૪. ‘‘નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસિ, કિસા ધમનિસન્થતા;

ઉપ્ફાસુલિકે કિસિકે, કા નુ ત્વં ઇધ તિટ્ઠસી’’તિ. –

ગાથાય પટિપુચ્છિ. ઇતરા –

૧૩૫. ‘‘અહં મત્તા તુવં તિસ્સા, સપત્તી તે પુરે અહું;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. –

ગાથાય પટિવચનં અદાસિ. તત્થ અહં મત્તા તુવં તિસ્સાતિ અહં મત્તા નામ, તુવં તિસ્સા નામ. પુરેતિ પુરિમત્તભાવે. તેતિ તુય્હં સપત્તી અહું, અહોસિન્તિ અત્થો. પુન તિસ્સા –

૧૩૬. ‘‘કિં નુ કાયેન વાચાય, મનસા દુક્કટં કતં;

કિસ્સકમ્મવિપાકેન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. –

ગાથાય કતકમ્મં પુચ્છિ. પુન ઇતરા –

૧૩૭. ‘‘ચણ્ડી ચ ફરુસા ચાસિં, ઇસ્સુકી મચ્છરી સઠા;

તાહં દુરુત્તં વત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. –

ગાથાય અત્તના કતકમ્મં આચિક્ખિ. તત્થ ચણ્ડીતિ કોધના. ફરુસાતિ ફરુસવચના. આસિન્તિ અહોસિં. તાહન્તિ તં અહં. દુરુત્તન્તિ દુબ્ભાસિતં નિરત્થકવચનં. ઇતો પરમ્પિ તાસં વચનપટિવચનવસેનેવ ગાથા પવત્તા –

૧૩૮. ‘‘સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, યથા ત્વં ચણ્ડિકા અહુ;

અઞ્ઞઞ્ચ ખો તં પુચ્છામિ, કેનાસિ પંસુકુન્થિતા.

૧૩૯. ‘‘સીસંન્હાતા તુવં આસિ, સુચિવત્થા અલઙ્કતા;

અહઞ્ચ ખો અધિમત્તં, સમલઙ્કતતરા તયા.

૧૪૦. ‘‘તસ્સા મે પેક્ખમાનાય, સામિકેન સમન્તયિ;

તતો મે ઇસ્સા વિપુલા, કોધો મે સમજાયથ.

૧૪૧. ‘‘તતો પંસું ગહેત્વાન, પંસુના તઞ્હિ ઓકિરિં;

તસ્સકમ્મવિપાકેન, તેનમ્હિ પંસુકુન્થિતા.

૧૪૨. ‘‘સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, પંસુના મં ત્વમોકિરિ;

અઞ્ઞઞ્ચ ખો તં પુચ્છામિ, કેન ખજ્જસિ કચ્છુયા.

૧૪૩. ‘‘ભેસજ્જહારી ઉભયો, વનન્તં અગમિમ્હસે;

ત્વઞ્ચ ભેસજ્જમાહરિ, અહઞ્ચ કપિકચ્છુનો.

૧૪૪. ‘‘તસ્સા ત્યાજાનમાનાય, સેય્યં ત્યાહં સમોકિરિં;

તસ્સકમ્મવિપાકેન, તેન ખજ્જામિ કચ્છુયા.

૧૪૫. ‘‘સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, સેય્યં મે ત્વં સમોકિરિ;

અઞ્ઞઞ્ચ ખો તં પુચ્છામિ, કેનાસિ નગ્ગિયા તુવં.

૧૪૬. ‘‘સહાયાનં સમયો આસિ, ઞાતીનં સમિતી અહુ;

ત્વઞ્ચ આમન્તિતા આસિ, સસામિની નો ચ ખોહં.

૧૪૭. ‘‘તસ્સા ત્યાજાનમાનાય, દુસ્સં ત્યાહં અપાનુદિં;

તસ્સકમ્મવિપાકેન, તેનમ્હિ નગ્ગિયા અહં.

૧૪૮. ‘‘સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, દુસ્સં મે ત્વં અપાનુદિ;

અઞ્ઞઞ્ચ ખો તં પુચ્છામિ, કેનાસિ ગૂથગન્ધિની.

૧૪૯. ‘‘તવ ગન્ધઞ્ચ માલઞ્ચ, પચ્ચગ્ઘઞ્ચ વિલેપનં;

ગૂથકૂપે અતારેસિં, તં પાપં પકતં મયા;

તસ્સકમ્મવિપાકેન, તેનમ્હિ ગૂથગન્ધિની.

૧૫૦. ‘‘સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, તં પાપં પકતં તયા;

અઞ્ઞઞ્ચ ખો તં પુચ્છામિ, કેનાસિ દુગ્ગતા તુવં.

૧૫૧. ‘‘ઉભિન્નં સમકં આસિ, યં ગેહે વિજ્જતે ધનં;

સન્તેસુ દેય્યધમ્મેસુ, દીપં નાકાસિમત્તનો;

તસ્સકમ્મવિપાકેન, તેનમ્હિ દુગ્ગતા અહં.

૧૫૨. ‘‘તદેવ મં ત્વં અવચ, પાપકમ્મં નિસેવસિ;

ન હિ પાપેહિ કમ્મેહિ, સુલભા હોતિ સુગ્ગતિ.

૧૫૩. ‘‘વામતો મં ત્વં પચ્ચેસિ, અથોપિ મં ઉસૂયસિ;

પસ્સ પાપાનં કમ્માનં, વિપાકો હોતિ યાદિસો.

૧૫૪. ‘‘તે ઘરા તા ચ દાસિયો, તાનેવાભરણાનિમે;

તે અઞ્ઞે પરિચારેન્તિ, ન ભોગા હોન્તિ સસ્સતા.

૧૫૫. ‘‘ઇદાનિ ભૂતસ્સ પિતા, આપણા ગેહમેહિતિ;

અપ્પેવ તે દદે કિઞ્ચિ, મા સુ તાવ ઇતો અગા.

૧૫૬. ‘‘નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપામ્હિ, કિસા ધમનિસન્થતા;

કોપીનમેતં ઇત્થીનં, મા મં ભૂતપિતાદ્દસ.

૧૫૭. ‘‘હન્દ કિં વા ત્યાહં દમ્મિ, કિં વા તેચ કરોમહં;

યેન ત્વં સુખિતા અસ્સ, સબ્બકામસમિદ્ધિની.

૧૫૮. ‘‘ચત્તારો ભિક્ખૂ સઙ્ઘતો, ચત્તારો પન પુગ્ગલે;

અટ્ઠ ભિક્ખૂ ભોજયિત્વા, મમ દક્ખિણમાદિસ;

તદાહં સુખિતા હેસ્સં, સબ્બકામસમિદ્ધિની.

૧૫૯. ‘‘સાધૂતિ સા પટિસ્સુત્વા, ભોજયિત્વાટ્ઠ ભિક્ખવો;

વત્થેહચ્છાદયિત્વાન, તસ્સા દક્ખિણમાદિસી.

૧૬૦. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, વિપાકો ઉદપજ્જથ;

ભોજનચ્છાદનપાનીયં, દક્ખિણાય ઇદં ફલં.

૧૬૧. ‘‘તતો સુદ્ધા સુચિવસના, કાસિકુત્તમધારિની;

વિચિત્તવત્થાભરણા, સપત્તિં ઉપસઙ્કમિ.

૧૬૨. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૧૬૩. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૬૪. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસી પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતીતિ.

૧૬૫. ‘‘અહં મત્તા તુવં તિસ્સા, સપત્તી તે પુરે અહું;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા.

૧૬૬. ‘‘તવ દિન્નેન દાનેન, મોદામિ અકુતોભયા;

ચિરં જીવાહિ ભગિનિ, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભિ;

અસોકં વિરજં ઠાનં, આવાસં વસવત્તિનં.

૧૬૭. ‘‘ઇધ ધમ્મં ચરિત્વાન, દાનં દત્વાન સોભને;

વિનેય્ય મચ્છેરમલં સમૂલં, અનિન્દિતા સગ્ગમુપેહિ ઠાન’’ન્તિ.

૧૩૮. તત્થ સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, યથા ત્વં ચણ્ડિકા અહૂતિ ‘‘ચણ્ડી ચ ફરુસા ચાસિ’’ન્તિ યં તયા વુત્તં, તં સબ્બં અહમ્પિ જાનામિ, યથા ત્વં ચણ્ડિકા કોધના ફરુસવચના ઇસ્સુકી મચ્છરી સઠા ચ અહોસિ. અઞ્ઞઞ્ચ ખો તં પુચ્છામીતિ અઞ્ઞં પુન તં ઇદાનિ પુચ્છામિ. કેનાસિ પંસુકુન્થિતાતિ કેન કમ્મેન સઙ્કારપંસૂતિ ઓગુણ્ઠિતા સબ્બસો ઓકિણ્ણસરીરા અહૂતિ અત્થો.

૧૩૯-૪૦. સીસંન્હાતાતિ સસીસં ન્હાતા. અધિમત્તન્તિ અધિકતરં. સમલઙ્કતતરાતિ સમ્મા અતિસયેન અલઙ્કતા. ‘‘અધિમત્તા’’તિ વા પાઠો, અતિવિય મત્તા માનમદમત્તા, માનનિસ્સિતાતિ અત્થો. તયાતિ ભોતિયા. સામિકેન સમન્તયીતિ સામિકેન સદ્ધિં અલ્લોપસલ્લાપવસેન કથેસિ.

૧૪૨-૧૪૪. ખજ્જસિ કચ્છુયાતિ કચ્છુરોગેન ખાદીયસિ, બાધીયસીતિ અત્થો. ભેસજ્જહારીતિ ભેસજ્જહારિનિયો ઓસધહારિકાયો. ઉભયોતિ દુવે, ત્વઞ્ચ અહઞ્ચાતિ અત્થો. વનન્તન્તિ વનં. ત્વઞ્ચ ભેસજ્જમાહરીતિ ત્વં વેજ્જેહિ વુત્તં અત્તનો ઉપકારાવહં ભેસજ્જં આહરિ. અહઞ્ચ કપિકચ્છુનોતિ અહં પન કપિકચ્છુફલાનિ દુફસ્સફલાનિ આહરિં. કપિકચ્છૂતિ વા સયંભૂતા વુચ્ચતિ, તસ્મા સયંભૂતાય પત્તફલાનિ આહરિન્તિ અત્થો. સેય્યં ત્યાહં સમોકિરિન્તિ તવ સેય્યં અહં કપિકચ્છુફલપત્તેહિ સમન્તતો અવકિરિં.

૧૪૬-૧૪૭. સહાયાનન્તિ મિત્તાનં. સમયોતિ સમાગમો. ઞાતીનન્તિ બન્ધૂનં. સમિતીતિ સન્નિપાતો. આમન્તિતાતિ મઙ્ગલકિરિયાવસેન નિમન્તિતા. સસામિનીતિ સભત્તિકા, સહ ભત્તુનાતિ અત્થો. નો ચ ખોહન્તિ નો ચ ખો અહં આમન્તિતા આસિન્તિ યોજના. દુસ્સં ત્યાહન્તિ દુસ્સં તે અહં. અપાનુદિન્તિ ચોરિકાય અવહરિં અગ્ગહોસિં.

૧૪૯. પચ્ચગ્ઘન્તિ અભિનવં, મહગ્ઘં વા. અતારેસિન્તિ ખિપિં. ગૂથગન્ધિનીતિ ગૂથગન્ધગન્ધિની કરીસવાયિની.

૧૫૧. યં ગેહે વિજ્જતે ધનન્તિ યં ગેહે ધનં ઉપલબ્ભતિ, તં તુય્હં મય્હઞ્ચાતિ અમ્હાકં ઉભિન્ન સમકં તુલ્યમેવ આસિ. સન્તેસૂતિ વિજ્જમાનેસુ. દીપન્તિ પતિટ્ઠં, પુઞ્ઞકમ્મં સન્ધાય વદતિ.

૧૫૨. એવં સા પેતી તિસ્સાય પુચ્છિતમત્થં કત્થેત્વા પુન પુબ્બે તસ્સા વચનં અકત્વા અત્તના કતં અપરાધં પકાસેન્તી ‘‘તદેવ મં ત્વ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ તદેવાતિ તદા એવ, મય્હં મનુસ્સત્તભાવે ઠિતકાલેયેવ. તથેવાતિ વા પાઠો, યથા એતરહિ જાતં, તં તથા એવાતિ અત્થો. મન્તિ અત્તાનં નિદ્દિસતિ, ત્વન્તિ તિસ્સં. અવચાતિ અભણિ. યથા પન અવચ, તં દસ્સેતું ‘‘પાપકમ્મ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પાપકમ્માની’’તિ પાળિ. ‘‘ત્વં પાપકમ્માનિયેવ કરોસિ, પાપેહિ પન કમ્મેહિ સુગતિ સુલભા ન હોતિ, અથ ખો દુગ્ગતિ એવ સુલભા’’તિ યથા મં ત્વં પુબ્બે અવચ ઓવદિ, તં તથેવાતિ વદતિ.

૧૫૩. તં સુત્વા તિસ્સા ‘‘વામતો મં ત્વં પચ્ચેસી’’તિઆદિના તિસ્સો ગાથા આહ. તત્થ વામતો મં ત્વં પચ્ચેસીતિ વિલોમતો મં ત્વં અધિગચ્છસિ, તુય્હં હિતેસિમ્પિ વિપચ્ચનીકકારિનિં કત્વા મં ગણ્હાસિ. મં ઉસૂયસીતિ મય્હં ઉસૂયસિ, મયિ ઇસ્સં કરોસિ. પસ્સ પાપાનં કમ્માનં, વિપાકો હોતિ યાદિસોતિ પાપકાનં નામ કમ્માનં વિપાકો યાદિસો યથા ઘોરતરો, તં પચ્ચક્ખતો પસ્સાતિ વદતિ.

૧૫૪. તે અઞ્ઞે પરિચારેન્તીતિ તે ઘરે દાસિયો આભરણાનિ ચ ઇમાનિ તયા પુબ્બે પરિગ્ગહિતાનિ ઇદાનિ અઞ્ઞે પરિચારેન્તિ પરિભુઞ્જન્તિ. ‘‘ઇમે’’તિ હિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. ન ભોગા હોન્તિ સસ્સતાતિ ભોગા નામેતે ન સસ્સતા અનવટ્ઠિતા તાવકાલિકા મહાયગમનીયા, તસ્મા તદત્થં ઇસ્સામચ્છરિયાદીનિ ન કત્તબ્બાનીતિ અધિપ્પાયો.

૧૫૫. ઇદાનિ ભૂતસ્સ પિતાતિ ઇદાનેવ ભૂતસ્સ મય્હં પુત્તસ્સ પિતા કુટુમ્બિકો. આપણાતિ આપણતો ઇમં ગેહં એહિતિ આગમિસ્સતિ. અપ્પેવ તે દદે કિઞ્ચીતિ ગેહં આગતો કુટુમ્બિકો તુય્હં દાતબ્બયુત્તકં કિઞ્ચિ દેય્યધમ્મં અપિ નામ દદેય્ય. મા સુ તાવ ઇતો અગાતિ ઇતો ગેહસ્સ પચ્છા વત્થુતો મા તાવ અગમાસીતિ તં અનુકમ્પમાના આહ.

૧૫૬. તં સુત્વા પેતી અત્તનો અજ્ઝાસયં પકાસેન્તી ‘‘નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપામ્હી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ કોપીનમેતં ઇત્થીનન્તિ એતં નગ્ગદુબ્બણ્ણતાદિકં પટિચ્છાદેતબ્બતાય ઇત્થીનં કોપીનં રુન્ધનીયં. મા મં ભૂતપિતાદ્દસાતિ તસ્મા ભૂતસ્સ પિતા કુટુમ્બિકો મં મા અદ્દક્ખીતિ લજ્જમાના વદતિ.

૧૫૭. તં સુત્વા તિસ્સા સઞ્જાતનુદ્દયા ‘‘હન્દ કિં વા ત્યાહં દમ્મી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ હન્દાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. કિં વા ત્યાહં દમ્મીતિ કિં તે અહં દમ્મિ, કિં વત્થં દસ્સામિ, ઉદાહુ ભત્તન્તિ. કિં વા તેધ કરોમહન્તિ કિં વા અઞ્ઞં તે ઇધ ઇમસ્મિં કાલે ઉપકારં કરિસ્સામિ.

૧૫૮. તં સુત્વા પેતી ‘‘ચત્તારો ભિક્ખૂ સઙ્ઘતો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ચત્તારો ભિક્ખૂ સઙ્ઘતો, ચત્તારો પન પુગ્ગલેતિ ભિક્ખુસઙ્ઘતો સઙ્ઘવસેન ચત્તારો ભિક્ખૂ, પુગ્ગલવસેન ચત્તારો ભિક્ખૂતિ એવં અટ્ઠ ભિક્ખૂ યથારુચિં ભોજેત્વા તં દક્ખિણં મમ આદિસ, મય્હં પત્તિદાનં દેહિ. તદાહં સુખિતા હેસ્સન્તિ યદા ત્વં દક્ખિણં મમ ઉદ્દિસિસ્સસિ, તદા અહં સુખિતા સુખપ્પત્તા સબ્બકામસમિદ્ધિની ભવિસ્સામીતિ અત્થો.

૧૫૯-૧૬૧. તં સુત્વા તિસ્સા તમત્થં અત્તનો સામિકસ્સ આરોચેત્વા દુતિયદિવસે અટ્ઠ ભિક્ખૂ ભોજેત્વા તસ્સા દક્ખિણમાદિસિ, સા તાવદેવ પટિલદ્ધદિબ્બસમ્પત્તિકા પુન તિસ્સાય સન્તિકં ઉપસઙ્કમિ. તમત્થં દસ્સેતું સઙ્ગીતિકારેહિ ‘‘સાધૂતિ સા પટિસ્સુત્વા’’તિઆદિકા તિસ્સો ગાથા ઠપિતા.

૧૬૨-૧૬૭. ઉપસઙ્કમિત્વા ઠિતં પન નં તિસ્સા ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેના’’તિઆદીહિ તીહિ ગાથાહિ પટિપુચ્છિ. ઇતરા ‘‘અહં મત્તા’’તિ ગાથાય અત્તાનં આચિક્ખિત્વા ‘‘ચિરં જીવાહી’’તિ ગાથાય તસ્સા અનુમોદનં દત્વા ‘‘ઇધ ધમ્મં ચરિત્વાના’’તિ ગાથાય ઓવાદં અદાસિ. તત્થ તવ દિન્નેનાતિ તયા દિન્નેન. અસોકં વિરજં ઠાનન્તિ સોકાભાવેન અસોકં, સેદજલ્લિકાનં પન અભાવેન વિરજં દિબ્બટ્ઠાનં, સબ્બમેતં દેવલોકં સન્ધાય વદતિ. આવાસન્તિ ઠાનં. વસવત્તિનન્તિ દિબ્બેન આધિપતેય્યેન અત્તનો વસં વત્તેન્તાનં. સમૂલન્તિ સલોભદોસં. લોભદોસા હિ મચ્છરિયસ્સ મૂલં નામ. અનિન્દિતાતિ અગરહિતા પાસંસા, સગ્ગમુપેહિ ઠાનન્તિ રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગત્તા ‘‘સગ્ગ’’ન્તિ લદ્ધનામં દિબ્બટ્ઠાનં ઉપેહિ, સુગતિપરાયણા હોહીતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનમેવ.

અથ તિસ્સા તં પવત્તિં કુટુમ્બિકસ્સ આરોચેસિ, કુટુમ્બિકો ભિક્ખૂનં આરોચેસિ, ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ, તં સુત્વા મહાજનો પટિલદ્ધસંવેગો વિનેય્ય મચ્છેરાદિમલં દાનસીલાદિરતો સુગતિપરાયણો અહોસીતિ.

મત્તાપેતિવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.