૨. સારિપુત્તત્થેરમાતુપેતિવત્થુવણ્ણના

નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસીતિ ઇદં સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઇતો પઞ્ચમાય જાતિયા માતુભૂતં પેતિં આરબ્ભ વુત્તં. એકદિવસં આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો આયસ્મા ચ અનુરુદ્ધો આયસ્મા ચ કપ્પિનો રાજગહસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં અરઞ્ઞાયતને વિહરન્તિ. તેન ચ સમયેન બારાણસિયં અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો સમણબ્રાહ્મણકપણદ્ધિકવનિબ્બકયાચકાનં ઓપાનભૂતો અન્નપાનવત્થસયનાદીનિ દેતિ. દેન્તો ચ આગતાગતાનં યથાકાલં યથારહઞ્ચ પાદોદકપાદબ્ભઞ્જનાદિદાનાનુપુબ્બકં સબ્બાભિદેય્યં પટિપન્નો હોતિ, પુરેભત્તં ભિક્ખૂ અન્નપાનાદિના સક્કચ્ચં પરિવિસતિ. સો દેસન્તરં ગચ્છન્તો ભરિયં આહ – ‘‘ભોતિ, યથાપઞ્ઞત્તં ઇમં દાનવિધિં અપરિહાપેન્તી સક્કચ્ચં અનુપતિટ્ઠાહી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તસ્મિં પક્કન્તે એવ તાવ ભિક્ખૂનં પઞ્ઞત્તં દાનવિધિં પચ્છિન્દિ, અદ્ધિકાનં પન નિવાસત્થાય ઉપગતાનં ગેહપિટ્ઠિતો છડ્ડિતં જરસાલં દસ્સેસિ ‘‘એત્થ વસથા’’તિ. અન્નપાનાદીનં અત્થાય તત્થ અદ્ધિકેસુ આગતેસુ ‘‘ગૂથં ખાદથ, મુત્તં પિવથ, લોહિતં પિવથ, તુમ્હાકં માતુ મત્થલુઙ્ગં ખાદથા’’તિ યં યં અસુચિ જેગુચ્છં, તસ્સ તસ્સ નામં ગહેત્વા નિટ્ઠુરં વદતિ.

સા અપરેન સમયેન કાલં કત્વા કમ્માનુભાવુક્ખિત્તા પેતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અત્તનો વચીદુચ્ચરિતાનુરૂપં દુક્ખં અનુભવન્તી પુરિમજાતિસમ્બન્ધં અનુસ્સરિત્વા આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિતુકામા તસ્સ વિહારદ્વારં સમ્પાપુણિ, તસ્સ વિહારદ્વારદેવતાયો વિહારપ્પવેસનં નિવારેસું. સા કિર ઇતો પઞ્ચમાય જાતિયા થેરસ્સ માતુભૂતપુબ્બા, તસ્મા એવમાહ – ‘‘અહં અય્યસ્સ સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઇતો પઞ્ચમાય જાતીયા માતા, દેથ મે દ્વારપ્પવેસનં થેરં દટ્ઠુ’’ન્તિ. તં સુત્વા દેવતા તસ્સા પવેસનં અનુજાનિંસુ. સા પવિસિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં ઠત્વા થેરસ્સ અત્તાનં દસ્સેસિ. થેરો તં દિસ્વા કરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસો હુત્વા –

૧૧૬. ‘‘નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસિ, કિસા ધમનિસન્થતા;

ઉપ્ફાસુલિકે કિસિકે, કા નુ ત્વં ઇધ તિટ્ઠસી’’તિ. –

ગાથાય પુચ્છિ. સા થેરેન પુટ્ઠા પટિવચનં દેન્તી –

૧૧૭. ‘‘અહં તે સકિયા માતા, પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતીસુ;

ઉપપન્ના પેત્તિવિસયં, ખુપ્પિપાસસમપ્પિતા.

૧૧૮. ‘‘છડ્ડિતં ખિપિતં ખેળં, સિઙ્ઘાણિકં સિલેસુમં;

વસઞ્ચ ડય્હમાનાનં, વિજાતાનઞ્ચ લોહિતં.

૧૧૯. ‘‘વણિકાનઞ્ચ યં ઘાન-સીસચ્છિન્નાન લોહિતં;

ખુદાપરેતા ભુઞ્જામિ, ઇચ્છિપુરિસનિસ્સિતં.

૧૨૦. ‘‘પુબ્બલોહિતં ભક્ખામિ, પસૂનં માનુસાન ચ;

અલેણા અનગારા ચ, નીલમઞ્ચપરાયણા.

૧૨૧. ‘‘દેહિ પુત્તક મે દાનં, દત્વા અન્વાદિસાહિ મે;

અપ્પેવ નામ મુચ્ચેય્યં, પુબ્બલોહિતભોજના’’તિ. – પઞ્ચગાથા અભાસિ;

૧૧૭. તત્થ અહં તે સકિયા માતાતિ અહં તુય્હં જનનિભાવતો સકિયા માતા. પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતીસૂતિ માતા હોન્તીપિ ન ઇમિસ્સં જાતિયં, અથ ખો પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતીસુ, ઇતો પઞ્ચમિયન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉપપન્ના પેત્તિવિસયન્તિ પટિસન્ધિવસેન પેતલોકં ઉપગતા. ખુપ્પિપાસસમપ્પિતાતિ ખુદાય ચ પિપાસાય ચ અભિભૂતા, નિરન્તરં જિઘચ્છાપિપાસાહિ અભિભુય્યમાનાતિ અત્થો.

૧૧૮-૧૧૯. છડ્ડિતન્તિ ઉચ્છિટ્ઠકં, વન્તન્તિ અત્થો. ખિપિતન્તિ ખિપિતેન સદ્ધિં મુખતો નિક્ખન્તમલં. ખેળન્તિ નિટ્ઠુભં. સિઙ્ઘાણિકન્તિ મત્થલુઙ્ગતો વિસ્સન્દિત્વા નાસિકાય નિક્ખન્તમલં. સિલેસુમન્તિ સેમ્હં. વસઞ્ચ ડય્હમાનાનન્તિ ચિતકસ્મિં ડય્હમાનાનં કળેવરાનં વસાતેલઞ્ચ. વિજાતાનઞ્ચ લોહિતન્તિ પસૂતાનં ઇત્થીનં લોહિતં, ગબ્ભમલં ચ-સદ્દેન સઙ્ગણ્હાતિ. વણિકાનન્તિ સઞ્જાતવણાનં. યન્તિ યં લોહિતન્તિ સમ્બન્ધો. ઘાનસીસચ્છિન્નાનન્તિ ઘાનચ્છિન્નાનં સીસચ્છિન્નાનઞ્ચ યં લોહિતં, તં ભુઞ્જામીતિ યોજના. દેસનાસીસમેતં ‘‘ઘાનસીસચ્છિન્નાન’’ન્તિ, યસ્મા હત્થપાદાદિચ્છિન્નાનમ્પિ લોહિતં ભુઞ્જામિયેવ. તથા ‘‘વણિકાન’’ન્તિ ઇમિના તેસમ્પિ લોહિતં સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ખુદાપરેતાતિ જિઘચ્છાભિભૂતા હુત્વા. ઇત્થિપુરિસનિસ્સિતન્તિ ઇત્થિપુરિસસરીરનિસ્સિતં યથાવુત્તં અઞ્ઞઞ્ચ ચમ્મમંસન્હારુપુબ્બાદિકં પરિભુઞ્જામીતિ દસ્સેતિ.

૧૨૦-૧૨૧. પસૂનન્તિ અજગોમહિંસાદીનં. અલેણાતિ અસરણા. અનગારાતિ અનાવાસા. નીલમઞ્ચપરાયણાતિ સુસાને છડ્ડિતમલમઞ્ચસયના. અથ વા નીલાતિ છારિકઙ્ગારબહુલા સુસાનભૂમિ અધિપ્પેતા, તંયેવ મઞ્ચં વિય અધિસયનાતિ અત્થો. અન્વાદિસાહિ મેતિ યથા દિન્નં દક્ખિણં મય્હં ઉપકપ્પતિ, તથા ઉદ્દિસ પત્તિદાનં દેહિ. અપ્પેવ નામ મુચ્ચેય્યં, પુબ્બલોહિતભોજનાતિ તવ ઉદ્દિસનેન એતસ્મા પુબ્બલોહિતભોજના પેતજીવિકા અપિ નામ મુચ્ચેય્યં.

તં સુત્વા આયસ્મા સારિપુત્તત્થેરો દુતિયદિવસે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરાદિકે તયો થેરે આમન્તેત્વા તેહિ સદ્ધિં રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તો રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ નિવેસનં અગમાસિ. રાજા થેરે દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, આગતત્થા’’તિ આગમનકારણં પુચ્છિ. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘અઞ્ઞાતં, ભન્તે’’તિ વત્વા થેરે વિસ્સજ્જેત્વા સબ્બકમ્મિકં અમચ્ચં પક્કોસાપેત્વા આણાપેસિ ‘‘નગરસ્સ અવિદૂરે વિવિત્તે છાયૂદકસમ્પન્ને ઠાને ચતસ્સો કુટિયો કારેહી’’તિ. અન્તેપુરે ચ પહોનકવિસેસવસેન તિધા વિભજિત્વા ચતસ્સો કુટિયો પટિચ્છાપેસિ, સયઞ્ચ તત્થ ગન્ત્વા કાતબ્બયુત્તકં અકાસિ. નિટ્ઠિતાસુ કુટિકાસુ સબ્બં બલિકરણં સજ્જાપેત્વા અન્નપાનવત્થાદીનિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અનુચ્છવિકે સબ્બપરિક્ખારે ચ ઉપટ્ઠાપેત્વા આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ તં સબ્બં નિય્યાદેસિ. અથ થેરો તં પેતિં ઉદ્દિસ્સ તં સબ્બં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અદાસિ. સા પેતી તં અનુમોદિત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા સબ્બકામસમિદ્ધા ચ હુત્વા અપરદિવસે આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ સન્તિકં ઉપગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. તં થેરો પટિપુચ્છિ, સા અત્તનો પેતૂપપત્તિં પુન દેવૂપપત્તિઞ્ચ વિત્થારતો કથેસિ. તેન વુત્તં –

૧૨૨. ‘‘માતુયા વચનં સુત્વા, ઉપતિસ્સોનુકમ્પકો;

આમન્તયિ મોગ્ગલ્લાનં, અનુરુદ્ધઞ્ચ કપ્પિનં.

૧૨૩. ‘‘ચતસ્સો કુટિયો કત્વા, સઙ્ઘે ચાતુદ્દિસે અદા;

કુટિયો અન્નપાનઞ્ચ, માતુ દક્ખિણમાદિસી.

૧૨૪. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, વિપાકો ઉદપજ્જથ;

ભોજનં પાનીયં વત્થં, દક્ખિણાય ઇદં ફલં.

૧૨૫. ‘‘તતો સુદ્ધા સુચિવસના, કાસિકુત્તમધારિની;

વિચિત્તવત્થાભરણા, કોલિકં ઉપસઙ્કમી’’તિ.

૧૨૩. તત્થ સઙ્ઘે ચાતુદ્દિસે અદાતિ ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ અદાસિ, નિય્યાદેસીતિ અત્થો. સેસં વુત્તત્થમેવ.

અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પેતિં –

૧૨૬. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૧૨૭. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, તેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૨૮. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા,

વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. – પુચ્છિ;

૧૨૯-૧૩૩. અથ સા ‘‘સારિપુત્તસ્સાહં માતા’’તિઆદિના વિસ્સજ્જેસિ. સેસં વુત્તત્થમેવ. અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ, સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

સારિપુત્તત્થેરમાતુપેતિવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.