૧૩. ઢુબ્બરિપેતવત્થુવણ્ણના

અહુ રાજા બ્રહ્મદત્તોતિ ઇદં ઉબ્બરિપેતવત્થું સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ઉપાસિકં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરાય ઉપાસિકાય સામિકો કાલમકાસિ. સા પતિવિયોગદુક્ખાતુરા સોચન્તી આળાહનં ગન્ત્વા રોદતિ. ભગવા તસ્સા સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા કરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસો હુત્વા તસ્સા ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. ઉપાસિકા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં, ઉપાસિકે, સોચસી’’તિ વત્વા ‘‘આમ, ભગવા, પિયવિપ્પયોગેન સોચામી’’તિ વુત્તે તસ્સા સોકં અપનેતુકામો અતીતં આહરિ.

અતીતે પઞ્ચાલરટ્ઠે કપિલનગરે ચૂળનીબ્રહ્મદત્તો નામ રાજા અહોસિ. સો અગતિગમનં પહાય અત્તનો વિજિતે પજાય હિતકરણનિરતો દસ રાજધમ્મે અકોપેત્વા રજ્જં અનુસાસમાનો કદાચિ ‘‘અત્તનો રજ્જે કિં વદન્તી’’તિ સોતુકામો તુન્નવાયવેસં ગહેત્વા એકો અદુતિયો નગરતો નિક્ખમિત્વા ગામતો ગામં જનપદતો જનપદં વિચરિત્વા સબ્બરજ્જં અકણ્ટકં અનુપપીળં મનુસ્સે સમ્મોદમાને અપારુતઘરે મઞ્ઞે વિહરન્તે દિસ્વા સોમનસ્સજાતો નિવત્તિત્વા નગરાભિમુખો આગચ્છન્તો અઞ્ઞતરસ્મિં ગામે એકિસ્સા વિધવાય દુગ્ગતિત્થિયા ગેહં પાવિસિ. સા તં દિસ્વા આહ – ‘‘કો નુ ત્વં, અય્યો, કુતો વા આગતોસી’’તિ? ‘‘અહં તુન્નવાયો, ભદ્દે, ભતિયા તુન્નવાયકમ્મં કરોન્તો વિચરામિ. યદિ તુમ્હાકં તુન્નવાયકમ્મં અત્થિ, ભત્તઞ્ચ વેતનઞ્ચ દેથ, તુમ્હાકમ્પિ કમ્મં કરોમી’’તિ. ‘‘નત્થમ્હાકં કમ્મં ભત્તવેતનં વા, અઞ્ઞેસં કરોહિ, અય્યા’’તિ. સો તત્થ કતિપાહં વસન્તો ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણસમ્પન્નં તસ્સા ધીતરં દિસ્વા માતરં આહ – ‘‘અયં દારિકા કિં કેનચિ કતપરિગ્ગહા, ઉદાહુ અકતપરિગ્ગહા. સચે પન કેનચિ અકતપરિગ્ગહા, ઇમં મય્હં દેથ, અહં તુમ્હાકં સુખેન જીવનૂપાયં કાતું સમત્થો’’તિ. ‘‘સાધુ, અય્યા’’તિ સા તસ્સ તં અદાસિ.

સો તાય સદ્ધિં કતિપાહં વસિત્વા તસ્સા કહાપણસહસ્સં દત્વા ‘‘અહં કતિપાહેનેવ નિવત્તિસ્સામિ. ભદ્દે, ત્વં મા ઉક્કણ્ઠસી’’તિ વત્વા અત્તનો નગરં ગન્ત્વા, નગરસ્સ ચ તસ્સ ગામસ્સ ચ અન્તરે મગ્ગં સમં કારાપેત્વા અલઙ્કારાપેત્વા મહતા રાજાનુભાવેન તત્થ ગન્ત્વા તં દારિકં કહાપણરાસિમ્હિ ઠપેત્વા સુવણ્ણરજતકલસેહિ ન્હાપેત્વા ‘‘ઉબ્બરી’’તિ નામં કારાપેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેત્વા તઞ્ચ ગામં તસ્સા ઞાતીનં દત્વા મહતા રાજાનુભાવેન તં નગરં આનેત્વા તાય સદ્ધિં અભિરમમાનો યાવજીવં રજ્જસુખં અનુભવિત્વા આયુપરિયોસાને કાલમકાસિ. કાલકતે ચ તસ્મિં, કતે ચ સરીરકિચ્ચે ઉબ્બરી પતિવિયોગેન સોકસલ્લસમપ્પિતહદયા આળાહનં ગન્ત્વા બહૂ દિવસે ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજેત્વા રઞ્ઞો ગુણે કિત્તેત્વા ઉમ્માદપ્પત્તા વિય કન્દન્તી પરિદેવન્તી આળાહનં પદક્ખિણં કરોતિ.

તેન ચ સમયેન અમ્હાકં ભગવા બોધિસત્તભૂતો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અધિગતજ્ઝાનાભિઞ્ઞો હિમવન્તસ્સ સામન્તા અઞ્ઞતરસ્મિં અરઞ્ઞાયતને વિહરન્તો સોકસલ્લસમપ્પિતં ઉબ્બરિં દિબ્બેન ચક્ખુના દિસ્વા આકાસેન આગન્ત્વા દિસ્સમાનરૂપો આકાસે ઠત્વા તત્થ ઠિતે મનુસ્સે પુચ્છિ – ‘‘કસ્સિદં આળાહનં, કસ્સત્થાય ચાયં ઇત્થી ‘બ્રહ્મદત્ત, બ્રહ્મદત્તા’તિ કન્દન્તી પરિદેવતી’’તિ. તં સુત્વા મનુસ્સા ‘‘બ્રહ્મદત્તો નામ પઞ્ચાલાનં રાજા, સો આયુપરિયોસાને કાલમકાસિ, તસ્સિદં આળાહનં, તસ્સ અયં અગ્ગમહેસી ઉબ્બરી નામ ‘બ્રહ્મદત્ત, બ્રહ્મદત્તા’તિ તસ્સ નામં ગહેત્વા કન્દન્તી પરિદેવતી’’તિ આહંસુ. તમત્થં દીપેન્તા સઙ્ગીતિકારા –

૩૬૮. ‘‘અહુ રાજા બ્રહ્મદત્તો, પઞ્ચાલાનં રથેસભો;

અહોરત્તાનમચ્ચયા, રાજા કાલમક્રુબ્બથ.

૩૬૯. ‘‘તસ્સ આળાહનં ગન્ત્વા, ભરિયા કન્દતિ ઉબ્બરિ;

બ્રહ્મદત્તં અપસ્સન્તી, બ્રહ્મદત્તાતિ કન્દતિ.

૩૭૦. ‘‘ઇસિ ચ તત્થ આગચ્છિ, સમ્પન્નચરણો મુનિ;

સો ચ તત્થ અપુચ્છિત્થ, યે તત્થ સુ સમાગતા.

૩૭૧. ‘‘‘કસ્સ ઇદં આળાહનં, નાનાગન્ધસમેરિતં;

કસ્સાયં કન્દતિ ભરિયા, ઇતો દૂરગતં પતિં;

બ્રહ્મદત્તં અપસ્સન્તી, બ્રહ્મદત્તાતિ કન્દતિ’.

૩૭૨. ‘‘તે ચ તત્થ વિયાકંસુ, યે તત્થ સુ સમાગતા;

બ્રહ્મદત્તસ્સ ભદ્દન્તે, બ્રહ્મદત્તસ્સ મારિસ.

૩૭૩. ‘‘તસ્સ ઇદં આળાહનં, નાનાગન્ધસમેરિતં;

તસ્સાયં કન્દતિ ભરિયા, ઇતો દૂરગતં પતિં;

બ્રહ્મદત્તં અપસ્સન્તી, બ્રહ્મદત્તાતિ કન્દતી’’તિ. – છ ગાથા ઠપેસું;

૩૬૮-૯. તત્થ અહૂતિ અહોસિ. પઞ્ચાલાનન્તિ પઞ્ચાલરટ્ઠવાસીનં, પઞ્ચાલરટ્ઠસ્સેવ વા. એકોપિ હિ જનપદો જનપદિકાનં રાજકુમારાનં વસેન રુળ્હિયા ‘‘પઞ્ચાલાન’’ન્તિ બહુવચનેન નિદ્દિસીયતિ. રથેસભોતિ રથેસુ ઉસભસદિસો, મહારથોતિ અત્થો. તસ્સ આળાહનન્તિ તસ્સ રઞ્ઞો સરીરસ્સ દડ્ઢટ્ઠાનં.

૩૭૦. ઇસીતિ ઝાનાદીનં ગુણાનં એસનટ્ઠેન ઇસિ. તત્થાતિ તસ્મિં ઉબ્બરિયા ઠિતટ્ઠાને, સુસાનેતિ અત્થો. આગચ્છીતિ અગમાસિ. સમ્પન્નચરણોતિ સીલસમ્પદા, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, જાગરિયાનુયોગો, સદ્ધાદયો સત્ત સદ્ધમ્મા, ચત્તારિ રૂપાવચરઝાનાનીતિ ઇમેહિ પન્નરસહિ ચરણસઙ્ખાતેહિ ગુણેહિ સમ્પન્નો સમન્નાગતો, ચરણસમ્પન્નોતિ અત્થો. મુનીતિ અત્તહિતઞ્ચ પરહિતઞ્ચ મુનાતિ જાનાતીતિ મુનિ. સો ચ તત્થ અપુચ્છિત્થાતિ સો તસ્મિં ઠાને ઠિતે જને પટિપુચ્છિ. યે તત્થ સુ સમાગતાતિ યે મનુસ્સા તત્થ સુસાને સમાગતા. સૂતિ નિપાતમત્તં. ‘‘યે તત્થાસું સમાગતા’’તિ વા પાઠો. આસુન્તિ અહેસુન્તિ અત્થો.

૩૭૧. નાનાગન્ધસમેરિતન્તિ નાનાવિધેહિ ગન્ધેહિ સમન્તતો એરિતં ઉપવાસિતં. ઇતોતિ મનુસ્સલોકતો. દૂરગતન્તિ પરલોકં ગતત્તા વદતિ. બ્રહ્મદત્તાતિ કન્દતીતિ બ્રહ્મદત્તાતિ એવં નામસંકિત્તનં કત્વા પરિદેવનવસેન અવ્હાયતિ.

૩૭૨-૩. બ્રહ્મદત્તસ્સ ભદ્દન્તે, બ્રહ્મદત્તસ્સ મારિસાતિ મારિસ, નિરામયકાયચિત્ત મહામુનિ બ્રહ્મદત્તસ્સ રઞ્ઞો ઇદં આળાહનં, તસ્સેવ બ્રહ્મદત્તસ્સ રઞ્ઞો અયં ભરિયા, ભદ્દં તે તસ્સ ચ બ્રહ્મદત્તસ્સ ભદ્દં હોતુ, તાદિસાનં મહેસીનં હિતાનુચિન્તનેન પરલોકે ઠિતાનમ્પિ હિતસુખં હોતિયેવાતિ અધિપ્પાયો.

અથ સો તાપસો તેસં વચનં સુત્વા અનુકમ્પં ઉપાદાય ઉબ્બરિયા સન્તિકં ગન્ત્વા તસ્સા સોકવિનોદનત્થં –

૩૭૪. ‘‘છળાસીતિસહસ્સાનિ, બ્રહ્મદત્તસ્સનામકા;

ઇમસ્મિં આળાહને દડ્ઢા, તેસં કમનુસોચસી’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ છળાસીતિસહસ્સાનીતિ છસહસ્સાધિકઅસીતિસહસ્સસઙ્ખા. બ્રહ્મદત્તસ્સનામકાતિ બ્રહ્મદત્તોતિ એવંનામકા. તેસં કમનુસોચસીતિ તેસં છળાસીતિસહસ્સસઙ્ખાતાનં બ્રહ્મદત્તાનં કતમં બ્રહ્મદત્તં ત્વં અનુસોચસિ, કતમં પટિચ્ચ તે સોકો ઉપ્પન્નોતિ પુચ્છિ.

એવં પન તેન ઇસિના પુચ્છિતા ઉબ્બરી અત્તના અધિપ્પેતં બ્રહ્મદત્તં આચિક્ખન્તી –

૩૭૫. ‘‘યો રાજા ચૂળનીપુત્તો, પઞ્ચાલાનં રથેસભો;

તં ભન્તે અનુસોચામિ, ભત્તારં સબ્બકામદ’’ન્તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ ચૂળનીપુત્તોતિ એવંનામસ્સ રઞ્ઞો પુત્તો. સબ્બકામદન્તિ મય્હં સબ્બસ્સ ઇચ્છિતિચ્છિતસ્સ દાતારં, સબ્બેસં વા સત્તાનં ઇચ્છિતદાયકં.

એવં ઉબ્બરિયા વુત્તે પુન તાપસો –

૩૭૬. ‘‘સબ્બેવાહેસું રાજાનો, બ્રહ્મદત્તસ્સનામકા;

સબ્બેવ ચૂળનીપુત્તા, પઞ્ચાલાનં રથેસભા.

૩૭૭. ‘‘સબ્બેસં અનુપુબ્બેન, મહેસિત્તમકારયિ;

કસ્મા પુરિમકે હિત્વા, પચ્છિમં અનુસોચસી’’તિ. – ગાથાદ્વયમાહ;

૩૭૬. તત્થ સબ્બેવાહેસુન્તિ સબ્બેવ તે છળાસીતિસહસ્સસઙ્ખા રાજાનો બ્રહ્મદત્તસ્સ નામકા ચૂળનીપુત્તા પઞ્ચાલાનં રથેસભાવ અહેસું. ઇમે રાજભાવાદયો વિસેસા તેસુ એકસ્સાપિ નાહેસું.

૩૭૭. મહેસિત્તમકારયીતિ ત્વઞ્ચ તેસં સબ્બેસમ્પિ અનુપુબ્બેન અગ્ગમહેસિભાવં અકાસિ, અનુપ્પત્તાતિ અત્થો. કસ્માતિ ગુણતો ચ સામિકભાવતો ચ અવિસિટ્ઠેસુ એત્તકેસુ જનેસુ પુરિમકે રાજાનો પહાય પચ્છિમં એકંમેવ કસ્મા કેન કારણેન અનુસોચસીતિ પુચ્છિ.

તં સુત્વા ઉબ્બરી સંવેગજાતા પુન તાપસં –

૩૭૮. ‘‘આતુમે ઇત્થિભૂતાય, દીઘરત્તાય મારિસ;

યસ્સા મે ઇત્થિભૂતાય, સંસારે બહુભાસસી’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ આતુમેતિ અત્તનિ. ઇત્થિભૂતાયાતિ ઇત્થિભાવં ઉપગતાય. દીઘરત્તાયાતિ દીઘરત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ઇત્થિભૂતાય અત્તનિ સબ્બકાલં ઇત્થીયેવ હોતિ, ઉદાહુ પુરિસભાવમ્પિ ઉપગચ્છતીતિ. યસ્સા મે ઇત્થિભૂતાયાતિ યસ્સા મય્હં ઇત્થિભૂતાય એવં તાવ બહુસંસારે મહેસિભાવં મહામુનિ ત્વં ભાસસિ કથેસીતિ અત્થો. ‘‘આહુ મે ઇત્થિભૂતાયા’’તિ વા પાઠો. તત્થ આતિ અનુસ્સરણત્થે નિપાતો. આહુ મેતિ સયં અનુસ્સરિતં અઞ્ઞાતમિદં મયા, ઇત્થિભૂતાય ઇત્થિભાવં ઉપગતાય એવં મય્હં એત્તકં કાલં અપરાપરુપ્પત્તિ અહોસિ. કસ્મા? યસ્મા યસ્સા મે ઇત્થિભૂતાય સબ્બેસં અનુપુબ્બેન મહેસિત્તમકારયિ, કિં ત્વં, મહામુનિ, સંસારે બહું ભાસસીતિ યોજના.

તં સુત્વા તાપસો અયં નિયમો સંસારે નત્થિ ‘‘ઇત્થી ઇત્થીયેવ હોતિ, પુરિસો પુરિસો એવા’’તિ દસ્સેન્તો –

૩૭૯. ‘‘અહુ ઇત્થી અહુ પુરિસો, પસુયોનિમ્પિ આગમા;

એવમેતં અતીતાનં, પરિયન્તો ન દિસ્સતી’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ અહુ ઇત્થી અહુ પુરિસોતિ ત્વં કદાચિ ઇત્થીપિ અહોસિ, કદાચિ પુરિસોપિ અહોસિ. ન કેવલં ઇત્થિપુરિસભાવમેવ, અથ ખો પસુ યોનિમ્પિ અગમાસિ, કદાચિ પસુભાવમ્પિ અગમાસિ, તિરચ્છાનયોનિમ્પિ ઉપગતા અહોસિ. એવમેતં અતીતાનં, પરિયન્તો ન દિસ્સતીતિ એવં યથાવુત્તં એતં ઇત્થિભાવં પુરિસભાવં તિરચ્છાનાદિભાવઞ્ચ ઉપગતાનં અતીતાનં અત્તભાવાનં પરિયન્તો ઞાણચક્ખુના મહતા ઉસ્સાહેન પસ્સન્તાનમ્પિ ન દિસ્સતિ. ન કેવલં તવેવ, અથ ખો સબ્બેસમ્પિ સંસારે પરિબ્ભમન્તાનં સત્તાનં અત્તભાવસ્સ પરિયન્તો ન દિસ્સતેવ ન પઞ્ઞાયતેવ. તેનાહ ભગવા –

‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો, પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪).

એવં તેન તાપસેન સંસારસ્સ અપરિયન્તતં કમ્મસ્સકતઞ્ચ વિભાવેન્તેન દેસિતં ધમ્મં સુત્વા સંસારે સંવિગ્ગહદયા ધમ્મે ચ પસન્નમાનસા વિગતસોકસલ્લા હુત્વા અત્તનો પસાદં સોકવિગમનઞ્ચ પકાસેન્તી –

૩૮૦. ‘‘આદિત્તં વત મં સન્તં, ઘતસિત્તંવ પાવકં;

વારિના વિય ઓસિઞ્ચં, સબ્બં નિબ્બાપયે દરં.

૩૮૧. ‘‘અબ્બહી વત મે સલ્લં, સોકં હદયનિસ્સિતં;

યો મે સોકપરેતાય, પતિસોકં અપાનુદિ.

૩૮૨. ‘‘સાહં અબ્બૂળ્હસલ્લાસ્મિ, સીતિભૂતાસ્મિ નિબ્બુતા;

ન સોચામિ ન રોદામિ, તવ સુત્વા મહામુની’’તિ. –

તિસ્સો ગાથા અભાસિ. તાસં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

ઇદાનિ સંવિગ્ગહદયાય ઉબ્બરિયા પટિપત્તિં દસ્સેન્તો સત્થા –

૩૮૩. ‘‘તસ્સ તં વચનં સુત્વા, સમણસ્સ સુભાસિતં;

પત્તચીવરમાદાય, પબ્બજિ અનગારિયં.

૩૮૪. ‘‘સા ચ પબ્બજિતા સન્તા, અગારસ્મા અનગારિયં;

મેત્તચિત્તં આભાવેસિ, બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા.

૩૮૫. ‘‘ગામા ગામં વિચરન્તી, નિગમે રાજધાનિયો;

ઉરુવેળા નામ સો ગામો, યત્થ કાલમક્રુબ્બથ.

૩૮૬. ‘‘મેત્તચિત્તં આભાવેત્વા, બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા;

ઇત્થિચિત્તં વિરાજેત્વા, બ્રહ્મલોકૂપગા અહૂ’’તિ. – ચતસ્સો ગાથા અભાસિ;

૩૮૩-૪. તત્થ તસ્સાતિ તસ્સ તાપસસ્સ. સુભાસિતન્તિ સુટ્ઠુ ભાસિતં, ધમ્મન્તિ અત્થો. પબ્બજિતા સન્તાતિ પબ્બજ્જં ઉપગતા સમાના, પબ્બજિત્વા વા હુત્વા સન્તકાયવાચા. મેત્તચિત્તન્તિ મેત્તાસહગતં ચિત્તં. ચિત્તસીસેન મેત્તજ્ઝાનં વદતિ. બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયાતિ તઞ્ચ સા મેત્તચિત્તં ભાવેન્તી બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા અભાવેસિ, ન વિપસ્સનાપાદકાદિઅત્થં. અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધે બ્રહ્મવિહારાદિકે ભાવેન્તા તાપસપરિબ્બાજકા યાવદેવ ભવસમ્પત્તિઅત્થમેવ ભાવેસું.

૩૮૫-૬. ગામા ગામન્તિ ગામતો અઞ્ઞં ગામં. આભાવેત્વાતિ વડ્ઢેત્વા બ્રૂહેત્વા. ‘‘અભાવેત્વા’’તિ કેચિ પઠન્તિ, તેસં અ-કારો નિપાતમત્તં. ઇત્થિચિત્તં વિરાજેત્વાતિ ઇત્થિભાવે ચિત્તં અજ્ઝાસયં અભિરુચિં વિરાજેત્વા ઇત્થિભાવે વિરત્તચિત્તા હુત્વા. બ્રહ્મલોકૂપગાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન બ્રહ્મલોકં ઉપગમનકા અહોસિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા તસ્સા ઉપાસિકાય સોકં વિનોદેત્વા ઉપરિ ચતુસચ્ચદેસનં અકાસિ. સચ્ચપરિયોસાને સા ઉપાસિકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સમ્પત્તપરિસાય ચ દેસના સાત્થિકા અહોસીતિ.

ઉબ્બરિપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય પેતવત્થુસ્મિં

તેરસવત્થુપટિમણ્ડિતસ્સ

દુતિયસ્સ ઉબ્બરિવગ્ગસ્સ અત્થસંવણ્ણના નિટ્ઠિતા.