૧. સંસારમોચકપેતિવત્થુવણ્ણના

નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસીતિ ઇદં સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે મગધરટ્ઠે ઇટ્ઠકવતીનામકે ગામે અઞ્ઞતરં પેતિં આરબ્ભ વુત્તં. મગધરટ્ઠે કિર ઇટ્ઠકવતી ચ દીઘરાજિ ચાતિ દ્વે ગામકા અહેસું, તત્થ બહૂ સંસારમોચકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા પટિવસન્તિ. અતીતે ચ કાલે પઞ્ચન્નં વસ્સસતાનં મત્થકે અઞ્ઞતરા ઇત્થી તત્થેવ ઇટ્ઠકવતિયં અઞ્ઞતરસ્મિં સંસારમોચકકુલે નિબ્બત્તિત્વા મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન બહૂ કીટપટઙ્ગે જીવિતા વોરોપેત્વા પેતેસુ નિબ્બત્તિ.

સા પઞ્ચ વસ્સસતાનિ ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખં અનુભવિત્વા અમ્હાકં ભગવતિ લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે અનુક્કમેન રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને વિહરન્તે પુનપિ ઇટ્ઠકવતિયંયેવ અઞ્ઞતરસ્મિં સંસારમોચકકુલેયેવ નિબ્બત્તિત્વા યદા સત્તટ્ઠવસ્સુદ્દેસિકકાલે અઞ્ઞાહિ દારિકાહિ સદ્ધિં રથિકાય કીળનસમત્થા અહોસિ, તદા આયસ્મા સારિપુત્તત્થેરો તમેવ ગામં ઉપનિસ્સાય અરુણવતીવિહારે વિહરન્તો એકદિવસં દ્વાદસહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં તસ્સ ગામસ્સ દ્વારસમીપેન મગ્ગેન અતિક્કમતિ. તસ્મિં ખણે બહૂ ગામદારિકા ગામતો નિક્ખમિત્વા દ્વારસમીપે કીળન્તિયો પસન્નમાનસા માતાપિતૂનં પટિપત્તિદસ્સનેન વેગેનાગન્ત્વા થેરં અઞ્ઞે ચ ભિક્ખૂ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિંસુ. સા પનેસા અસ્સદ્ધકુલસ્સ ધીતા ચિરકાલં અપરિચિતકુસલતાય સાધુજનાચારવિરહિતા અનાદરા અલક્ખિકા વિય અટ્ઠાસિ. થેરો તસ્સા પુબ્બચરિતં ઇદાનિ ચ સંસારમોચકકુલે નિબ્બત્તનં આયતિઞ્ચ નિરયે નિબ્બત્તનારહતં દિસ્વા ‘‘સચાયં મં વન્દિસ્સતિ, નિરયે ન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, પેતેસુ નિબ્બત્તિત્વાપિ મમંયેવ નિસ્સાય સમ્પત્તિં પટિલભિસ્સતી’’તિ ઞત્વા કરુણાસઞ્ચોદિતમાનસો તા દારિકાયો આહ – ‘‘તુમ્હે ભિક્ખૂ વન્દથ, અયં પન દારિકા અલક્ખિકા વિય ઠિતા’’તિ. અથ નં તા દારિકા હત્થેસુ પરિગ્ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા બલક્કારેન થેરસ્સ પાદે વન્દાપેસું.

સા અપરેન સમયેન વયપ્પત્તા દીઘરાજિયં સંસારમોચકકુલે અઞ્ઞતરસ્સ કુમારસ્સ દિન્ના પરિપુણ્ણગબ્ભા હુત્વા કાલકતા પેતેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપા ખુપ્પિપાસાભિભૂતા અતિવિય બીભચ્છદસ્સના વિચરન્તી રત્તિયં આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ અત્તાનં દસ્સેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. તં દિસ્વા થેરો –

૯૫. ‘‘નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસિ, કિસા ધમનિસન્થતા;

ઉપ્ફાસુલિકે કિસિકે, કા નુ ત્વં ઇધ તિટ્ઠસી’’તિ. –

ગાથાય પુચ્છિ. તત્થ ધમનિસન્થતાતિ નિમ્મંસલોહિતતાય સિરાજાલેહિ પત્થતગત્તા. ઉપ્ફાસુલિકેતિ ઉગ્ગતફાસુલિકે. કિસિકેતિ કિસસરીરે. પુબ્બેપિ ‘‘કિસા’’તિ વત્વા પુન ‘‘કિસિકે’’તિ વચનં અટ્ઠિચમ્મન્હારુમત્તસરીરતાય અતિવિય કિસભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. તં સુત્વા પેતી અત્તાનં પવેદેન્તી –

૯૬. ‘‘અહં ભદન્તે પેતીમ્હિ, દુગ્ગતા યમલોકિકા;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. – ગાથં વત્વા પુન થેરેન –

૯૭. ‘‘કિં નુ કાયેન વાચાય, મનસા દુક્કટં કતં;

કિસ્સકમ્મવિપાકેન, પેતલોકં ઇતો ગતા’’તિ. –

કતકમ્મં પુટ્ઠા ‘‘અદાનસીલા મચ્છરિની હુત્વા પેતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા એવં મહાદુક્ખં અનુભવામી’’તિ દસ્સેન્તી તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૯૮. ‘‘અનુકમ્પકા મય્હં નાહેસું ભન્તે, પિતા ચ માતા અથવાપિ ઞાતકા;

યે મં નિયોજેય્યું દદાહિ દાનં, પસન્નચિત્તા સમણબ્રાહ્મણાનં.

૯૯. ‘‘ઇતો અહં વસ્સસતાનિ પઞ્ચ, યં એવરૂપા વિચરામિ નગ્ગા;

ખુદાય તણ્હાય ચ ખજ્જમાના, પાપસ્સ કમ્મસ્સ ફલં મમેદં.

૧૦૦. ‘‘વન્દામિ તં અય્ય પસન્નચિત્તા, અનુકમ્પ મં વીર મહાનુભાવ;

દત્વા ચ મે આદિસ યઞ્હિ કિઞ્ચિ, મોચેહિ મં દુગ્ગતિયા ભદન્તે’’તિ.

૯૮. તત્થ અનુકમ્પકાતિ સમ્પરાયિકેન અત્થેન અનુગ્ગણ્હકા. ભન્તેતિ થેરં આલપતિ. યે મં નિયોજેય્યુન્તિ માતા વા પિતા વા અથ વા ઞાતકા એદિસા પસન્નચિત્તા હુત્વા ‘‘સમણબ્રાહ્મણાનં દદાહિ દાન’’ન્તિ યે મં નિયોજેય્યું, તાદિસા અનુકમ્પકા મય્હં નાહેસુન્તિ યોજના.

૯૯. ઇતો અહં વસ્સસતાનિ પઞ્ચ, યં એવરૂપા વિચરામિ નગ્ગાતિ ઇદં સા પેતી ઇતો તતિયાય જાતિયા અત્તનો પેતત્તભાવં અનુસ્સરિત્વા ઇદાનિપિ તથા પઞ્ચવસ્સસતાનિ વિચરામીતિ અધિપ્પાયેનાહ. તત્થ યન્તિ યસ્મા, દાનાદીનં પુઞ્ઞાનં અકતત્તા એવરૂપા નગ્ગા પેતી હુત્વા ઇતો પટ્ઠાય વસ્સસતાનિ પઞ્ચ વિચરામીતિ યોજના. તણ્હાયાતિ પિપાસાય. ખજ્જમાનાતિ ખાદિયમાના, બાધિયમાનાતિ અત્થો.

૧૦૦. વન્દામિ તં અય્ય પસન્નચિત્તાતિ અય્ય, તમહં પસન્નચિત્તા હુત્વા વન્દામિ, એત્તકમેવ પુઞ્ઞં ઇદાનિ મયા કાતું સક્કાતિ દસ્સેતિ. અનુકમ્પ મન્તિ અનુગ્ગણ્હ મમં ઉદ્દિસ્સ અનુદ્દયં કરોહિ. દત્વા ચ મે આદિસ યઞ્હિ કિઞ્ચીતિ કિઞ્ચિદેવ દેય્યધમ્મં સમણબ્રાહ્મણાનં દત્વા તં દક્ખિણં મય્હં આદિસ, તેન મે ઇતો પેતયોનિતો મોક્ખો ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. તેનેવાહ ‘‘મોચેહિ મં દુગ્ગતિયા ભદન્તે’’તિ.

એવં પેતિયા વુત્તે યથા સો થેરો પટિપજ્જિ, તં દસ્સેતું સઙ્ગીતિકારેહિ તિસ્સો ગાથા વુત્તા –

૧૦૧. ‘‘સાધૂતિ સો પટિસ્સુત્વા, સારિપુત્તોનુકમ્પકો;

ભિક્ખૂનં આલોપં દત્વા, પાણિમત્તઞ્ચ ચોળકં;

થાલકસ્સ ચ પાનીયં, તસ્સા દક્ખિણમાદિસિ.

૧૦૨. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, વિપાકો ઉદપજ્જથ;

ભોજનચ્છાદનપાનીયં, દક્ખિણાય ઇદં ફલં.

૧૦૩. ‘‘તતો સુદ્ધા સુચિવસના, કાસિકુત્તમધારિની;

વિચિત્તવત્થાભરણા, સારિપુત્તં ઉપસઙ્કમી’’તિ.

૧૦૧-૧૦૩. તત્થ ભિક્ખૂનન્તિ ભિક્ખુનો, વચનવિપલ્લાસેન હેતં વુત્તં. ‘‘આલોપં ભિક્ખુનો દત્વા’’તિ કેચિ પઠન્તિ. આલોપન્તિ કબળં, એકાલોપમત્તં ભોજનન્તિ અત્થો. પાણિમત્તઞ્ચ ચોળકન્તિ એકહત્થપ્પમાણં ચોળખણ્ડન્તિ અત્થો. થાલકસ્સ ચ પાનીયન્તિ એકથાલકપૂરણમત્તં ઉદકં. સેસં ખલ્લાટિયપેતવત્થુસ્મિં વુત્તનયમેવ.

અથાયસ્મા સારિપુત્તો તં પેતિં પીણિન્દ્રિયં પરિસુદ્ધછવિવણ્ણં દિબ્બવત્થાભરણાલઙ્કારં સમન્તતો અત્તનો પભાય ઓભાસેન્તિં અત્તનો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા ઠિતં દિસ્વા પચ્ચક્ખતો કમ્મફલં તાય વિભાવેતુકામો હુત્વા તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૧૦૪. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૧૦૫. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૦૬. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૧૦૪. તત્થ અભિક્કન્તેનાતિ અતિમનાપેન, અભિરૂપેનાતિ અત્થો. વણ્ણેનાતિ છવિવણ્ણેન. ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બાતિ સબ્બાપિ દસ દિસા જોતેન્તી એકાલોકં કરોન્તી. યથા કિન્તિ આહ ‘‘ઓસધી વિય તારકા’’તિ. ઉસ્સન્ના પભા એતાય ધીયતિ, ઓસધાનં વા અનુબલપ્પદાયિકાતિ કત્વા ‘‘ઓસધી’’તિ લદ્ધનામા તારકા યથા સમન્તતો આલોકં કુરુમાના તિટ્ઠતિ, એવમેવ ત્વં સબ્બદિસા ઓભાસેન્તીતિ અત્થો.

૧૦૫. કેનાતિ કિં-સદ્દો પુચ્છાયં. હેતુઅત્થે ચેતં કરણવચનં, કેન હેતુનાતિ અત્થો. તેતિ તવ. એતાદિસોતિ એદિસો, એતરહિ યથાદિસ્સમાનોતિ વુત્તં હોતિ. કેન તે ઇધ મિજ્ઝતીતિ કેન પુઞ્ઞવિસેસેન ઇધ ઇમસ્મિં ઠાને ઇદાનિ તયા લબ્ભમાનં સુચરિતફલં ઇજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતિ. ઉપ્પજ્જન્તીતિ નિબ્બત્તન્તિ. ભોગાતિ પરિભુઞ્જિતબ્બટ્ઠેન ‘‘ભોગા’’તિ લદ્ધનામા વત્થાભરણાદિવિત્તૂપકરણવિસેસા. યે કેચીતિ ભોગે અનવસેસતો બ્યાપેત્વા સઙ્ગણ્હાતિ. અનવસેસબ્યાપકો હિ અયં નિદ્દેસો યથા ‘‘યે કેચિ સઙ્ખારા’’તિ. મનસો પિયાતિ મનસા પિયાયિતબ્બા, મનાપિયાતિ અત્થો.

૧૦૬. પુચ્છામીતિ પુચ્છં કરોમિ, ઞાતું ઇચ્છામીતિ અત્થો. તન્તિ ત્વં. દેવીતિ દિબ્બાનભાવસમઙ્ગિતાય, દેવિ. તેનાહ ‘‘મહાનુભાવે’’તિ. મનુસ્સભૂતાતિ મનુસ્સેસુ જાતા મનુસ્સભાવં પત્તા. ઇદં યેભુય્યેન સત્તા મનુસ્સત્તભાવે ઠિતા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તીતિ કત્વા વુત્તં. અયમેતાયં ગાથાનં સઙ્ખેપતો અત્થો, વિત્થારતો પન પરમત્થદીપનિયં વિમાનવત્થુઅટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

એવં પુન થેરેન પુટ્ઠા પેતી તસ્સા સમ્પત્તિયા લદ્ધકારણં પકાસેન્તી સેસગાથા અભાસિ –

૧૦૭. ‘‘ઉપ્પણ્ડુકિં કિસં છાતં, નગ્ગં સમ્પતિતચ્છવિં;

મુનિ કારુણિકો લોકે, તં મં અદ્દક્ખિ દુગ્ગતં.

૧૦૮. ‘‘ભિક્ખૂનં આલોપં દત્વા, પાણિમત્તઞ્ચ ચોળકં;

થાલકસ્સ ચ પાનીયં, મમ દક્ખિણમાદિસિ.

૧૦૯. ‘‘આલોપસ્સ ફલં પસ્સ, ભત્તં વસ્સસતં દસ;

ભુઞ્જામિ કામકામિની, અનેકરસબ્યઞ્જનં.

૧૧૦. ‘‘પાણિમત્તસ્સ ચોળસ્સ, વિપાકં પસ્સ યાદિસં;

યાવતા નન્દરાજસ્સ, વિજિતસ્મિં પટિચ્છદા.

૧૧૧. ‘‘તતો બહુતરા ભન્તે, વત્થાનચ્છાદનાનિ મે;

કોસેય્યકમ્બલીયાનિ, ખોમકપ્પાસિકાનિ ચ.

૧૧૨. ‘‘વિપુલા ચ મહગ્ઘા ચ, તેપાકાસેવલમ્બરે;

સાહં તં પરિદહામિ, યં યઞ્હિ મનસો પિયં.

૧૧૩. ‘‘થાલકસ્સ ચ પાનીયં, વિપાકં પસ્સ યાદિસં;

ગમ્ભીરા ચતુરસ્સા ચ, પોક્ખરઞ્ઞો સુનિમ્મિતા.

૧૧૪. ‘‘સેતોદકા સુપ્પતિત્થા, સીતા અપ્પટિગન્ધિયા;

પદુમુપ્પલસઞ્છન્ના, વારિકિઞ્જક્ખપૂરિતા.

૧૧૫. ‘‘સાહં રમામિ કીળામિ, મોદામિ અકુતોભયા;

મુનિં કારુણિકં લોકે, ભન્તે વન્દિતુમાગતા’’તિ.

૧૦૭. તત્થ ઉપ્પણ્ડુકિન્તિ ઉપ્પણ્ડુકજાતં. છાતન્તિ બુભુક્ખિતં ખુદાય અભિભૂતં. સમ્પતિતચ્છવિન્તિ છિન્નભિન્નસરીરચ્છવિં. લોકેતિ ઇદં ‘‘કારુણિકો’’તિ એત્થ વુત્તકરુણાય વિસયદસ્સનં. તં મન્તિ તાદિસં મમં, વુત્તનયેન એકન્તતો કરુણટ્ઠાનિયં મં. દુગ્ગતન્તિ દુગ્ગતિં ગતં.

૧૦૮-૧૦૯. ભિક્ખૂનં આલોપં દત્વાતિઆદિ થેરેન અત્તનો કરુણાય કતાકારદસ્સનં. તત્થ ભત્તન્તિ ઓદનં, દિબ્બભોજનન્તિ અત્થો. વસ્સસતં દસાતિ દસ વસ્સસતાનિ, વસ્સસહસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. ભુઞ્જામિ કામકામિની, અનેકરસબ્યઞ્જનન્તિ અઞ્ઞેહિપિ કામેતબ્બકામેહિ સમન્નાગતા અનેકરસબ્યઞ્જનં ભત્તં ભુઞ્જામીતિ યોજના.

૧૧૦. ચોળસ્સાતિ દેય્યધમ્મસીસેન તબ્બિસયં દાનમયં પુઞ્ઞમેવ દસ્સેતિ. વિપાકં પસ્સ યાદિસન્તિ તસ્સ ચોળદાનસ્સ વિપાકસઙ્ખાતં ફલં પસ્સ, ભન્તે. તં પન યાદિસં યથારૂપં, કિન્તિ ચેતિ આહ ‘‘યાવતા નન્દરાજસ્સા’’તિઆદિ.

તત્થ કોયં નન્દરાજા નામ? અતીતે કિર દસવસ્સસહસ્સાયુકેસુ મનુસ્સેસુ બારાણસિવાસી એકો કુટુમ્બિકો અરઞ્ઞે જઙ્ઘાવિહારં વિચરન્તો અરઞ્ઞટ્ઠાને અઞ્ઞતરં પચ્ચેકબુદ્ધં અદ્દસ. સો પચ્ચેકબુદ્ધો તત્થ ચીવરકમ્મં કરોન્તો અનુવાતે અપ્પહોન્તે સંહરિત્વાવ ઠપેતું આરદ્ધો. સો કુટુમ્બિકો તં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, કિં કરોથા’’તિ વત્વા તેન અપ્પિચ્છતાય કિઞ્ચિ અવુત્તેપિ ‘‘ચીવરદુસ્સં નપ્પહોતી’’તિ ઞત્વા અત્તનો ઉત્તરાસઙ્ગં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા અગમાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તં ગહેત્વા અનુવાતં આરોપેન્તો ચીવરં કત્વા પારુપિ. સો કુટુમ્બિકા જીવિતપરિયોસાને કાલં કત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા તતો ચવિત્વા બારાણસિતો યોજનમત્તે ઠાને અઞ્ઞતરસ્મિં ગામે અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિ.

તસ્સ વયપ્પત્તકાલે તસ્મિં ગામે નક્ખત્તં સઙ્ઘુટ્ઠં અહોસિ. સો માતરં આહ – ‘‘અમ્મ, સાટકં મે દેહિ, નક્ખત્તં કીળિસ્સામી’’તિ. સા સુધોતવત્થં નીહરિત્વા અદાસિ. ‘‘અમ્મ, થૂલં ઇદ’’ન્તિ. અઞ્ઞં નીહરિત્વા અદાસિ, તમ્પિ પટિક્ખિપિ. અથ નં માતા આહ – ‘‘તાત, યાદિસે ગેહે મયં જાતા, નત્થિ નો ઇતો સુખુમતરસ્સ વત્થસ્સ પટિલાભાય પુઞ્ઞ’’ન્તિ. ‘‘લભનટ્ઠાનં ગચ્છામિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘ગચ્છ, પુત્ત, અહં અજ્જેવ તુય્હં બારાણસિનગરે રજ્જપટિલાભં ઇચ્છામી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, અમ્મા’’તિ માતરં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા આહ – ‘‘ગચ્છામિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘ગચ્છ, તાતા’’તિ. એવં કિરસ્સા ચિત્તં અહોસિ – ‘‘કહં ગમિસ્સતિ, ઇધ વા એત્થ વા ગેહે નિસીદિસ્સતી’’તિ. સો પન પુઞ્ઞનિયામેન ચોદિયમાનો ગામતો નિક્ખમિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા મઙ્ગલસિલાપટ્ટે સસીસં પારુપિત્વા નિપજ્જિ. સો ચ બારાણસિરઞ્ઞો કાલકતસ્સ સત્તમો દિવસો હોતિ.

અમચ્ચા ચ પુરોહિતો ચ રઞ્ઞો સરીરકિચ્ચં કત્વા રાજઙ્ગણે નિસીદિત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘રઞ્ઞો એકા ધીતા અત્થિ, પુત્તો નત્થિ, અરાજકં રજ્જં ન તિટ્ઠતિ, ફુસ્સરથં વિસ્સજ્જેમા’’તિ. તે કુમુદવણ્ણે ચત્તારો સિન્ધવે યોજેત્વા સેતચ્છત્તપ્પમુખં પઞ્ચવિધં રાજકકુધભણ્ડં રથસ્મિંયેવ ઠપેત્વા રથં વિસ્સજ્જેત્વા પચ્છતો તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસું. રથો પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા ઉય્યાનાભિમુક્ખો અહોસિ. ‘‘પરિચયેન ઉય્યાનાભિમુખો ગચ્છતિ, નિવત્તેમા’’તિ કેચિ આહંસુ. પુરોહિતો ‘‘મા નિવત્તયિત્થા’’તિ આહ. રથો કુમારં પદક્ખિણં કત્વા આરોહનસજ્જો હુત્વા અટ્ઠાસિ, પુરોહિતો પારુપનકણ્ણં અપનેત્વા પાદતલાનિ ઓલોકેન્તો ‘‘તિટ્ઠતુ અયં દીપો, દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ એકરજ્જં કારેતું યુત્તો’’તિ વત્વા ‘‘તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હથ, પુનપિ પગ્ગણ્હથા’’તિ તિક્ખત્તું તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસિ.

અથ કુમારો મુખં વિવરિત્વા ઓલોકેત્વા ‘‘કેન કમ્મેન આગતત્થ, તાતા’’તિ આહ. ‘‘દેવ, તુમ્હાકં રજ્જં પાપુણાતી’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં રાજા કહ’’ન્તિ? ‘‘દિવઙ્ગતો, સામી’’તિ. ‘‘કતિ દિવસા અતિક્કન્તા’’તિ? ‘‘અજ્જ સત્તમો દિવસો’’તિ. ‘‘પુત્તો વા ધીતા વા નત્થી’’તિ? ‘‘ધીતા અત્થિ, દેવ, પુત્તો નત્થી’’તિ. ‘‘તેન હિ કરિસ્સામિ રજ્જ’’ન્તિ. તે તાવદેવ અભિસેકમણ્ડપં કત્વા રાજધીતરં સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા ઉય્યાનં આનેત્વા કુમારસ્સ અભિસેકં અકંસુ.

અથસ્સ કતાભિસેકસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનિકં વત્થં ઉપનેસું. સો ‘‘કિમિદં, તાતા’’તિ આહ. ‘‘નિવાસનવત્થં, દેવા’’તિ. ‘‘નનુ, તાતા, થૂલ’’ન્તિ? ‘‘મનુસ્સાનં પરિભોગવત્થેસુ ઇતો સુખુમતરં નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં રાજા એવરૂપં નિવાસેસી’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘ન મઞ્ઞે પુઞ્ઞવા તુમ્હાકં રાજા (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૯૧) સુવણ્ણભિઙ્કારં આહરથ, લભિસ્સામિ વત્થ’’ન્તિ. સુવણ્ણભિઙ્કારં આહરિંસુ. સો ઉટ્ઠાય હત્થે ધોવિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા હત્થેન ઉદકં આદાય પુરત્થિમદિસાયં અબ્ભુક્કિરિ. તદા ઘનપથવિં ભિન્દિત્વા અટ્ઠ કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. પુન ઉદકં ગહેત્વા દક્ખિણાય પચ્છિમાય ઉત્તરાયાતિ એવં ચતૂસુ દિસાસુ અબ્ભુક્કિરિ. સબ્બદિસાસુ અટ્ઠ અટ્ઠ કત્વા દ્વત્તિંસ કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. એકેકાય દિસાય સોળસ સોળસ કત્વા ચતુસટ્ઠિ કમ્મરુક્ખાતિ કેચિ વદન્તિ. સો એકં દિબ્બદુસ્સં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા ‘‘નન્દરઞ્ઞો વિજિતે સુત્તકન્તિકા ઇત્થિયો મા સુત્તં કન્તિંસૂતિ ભેરિં ચરાપેથા’’તિ વત્વા છત્તં ઉસ્સાપેત્વા અલઙ્કતપટિયત્તો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં પવિસિત્વા પાસાદં આરુય્હ મહાસમ્પત્તિં અનુભવિ.

એવં ગચ્છન્તે કાલે એકદિવસં દેવી રઞ્ઞો સમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘અહો તપસ્સી’’તિ કારુઞ્ઞાકારં દસ્સેસિ. ‘‘કિમિદં, દેવી’’તિ ચ પુટ્ઠા ‘‘અતિમહતી તે, દેવ, સમ્પત્તિ. અતીતે અદ્ધનિ કલ્યાણં અકત્થ, ઇદાનિ અનાગતસ્સ અત્થાય કુસલં ન કરોથા’’તિ આહ. ‘‘કસ્સ દેમ? સીલવન્તો નત્થી’’તિ. ‘‘અસુઞ્ઞો, દેવ, જમ્બુદીપો અરહન્તેહિ, તુમ્હે દાનમેવ સજ્જેથ, અહં અરહન્તે લચ્છામી’’તિ આહ. પુનદિવસે રાજા મહારહં દાનં સજ્જાપેસિ. દેવી ‘‘સચે ઇમિસ્સાય દિસાય અરહન્તો અત્થિ, ઇધાગન્ત્વા અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરદિસાભિમુખા ઉરેન નિપજ્જિ. નિપન્નમત્તાય એવ દેવિયા હિમવન્તે વસન્તાનં પદુમવતિયા પુત્તાનં પઞ્ચસતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં જેટ્ઠકો મહાપદુમપચ્ચેકબુદ્ધો ભાતિકે આમન્તેસિ – ‘‘મારિસા નન્દરાજા તુમ્હે નિમન્તેતિ, અધિવાસેથ તસ્સા’’તિ. તે અધિવાસેત્વા તાવદેવ આકાસેનાગન્ત્વા ઉત્તરદ્વારે ઓતરિંસુ. મનુસ્સા ‘‘પઞ્ચસતા, દેવ, પચ્ચેકબુદ્ધા આગતા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા સદ્ધિં દેવિયા આગન્ત્વા વન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે પાસાદં આરોપેત્વા તત્થ તેસં દાનં દત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને રાજા સઙ્ઘત્થેરસ્સ, દેવી સઙ્ઘનવકસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘અય્યા, પચ્ચયેહિ ન કિલમિસ્સન્તિ, મયં પુઞ્ઞેન ન હાયિસ્સામ, અમ્હાકં ઇધ નિવાસાય પટિઞ્ઞં દેથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા ઉય્યાને નિવાસટ્ઠાનાનિ કારેત્વા યાવજીવં પચ્ચેકબુદ્ધે ઉપટ્ઠહિત્વા તેસુ પરિનિબ્બુતેસુ સાધુકીળિતં કારેત્વા ગન્ધદારુઆદીહિ સરીરકિચ્ચં કારેત્વા ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘એવરૂપાનમ્પિ નામ મહાનુભાવાનં મહેસીનં મરણં ભવિસ્સતિ, કિમઙ્ગં પન માદિસાન’’ન્તિ સંવેગજાતો જેટ્ઠપુત્તં રજ્જે પતિટ્ઠાપેત્વા સયં તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિ. દેવીપિ ‘‘રઞ્ઞે પબ્બજિતે અહં કિં કરિસ્સામી’’તિ પબ્બજિ. દ્વેપિ ઉય્યાને વસન્તા ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનસુખેન વીતિનામેત્વા આયુપરિયોસાને બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિંસુ. સો કિર નન્દરાજા અમ્હાકં સત્થુ મહાસાવકો મહાકસ્સપત્થેરો અહોસી, તસ્સ અગ્ગમહેસી ભદ્દા કાપિલાની નામ.

અયં પન નન્દરાજા દસ વસ્સસહસ્સાનિ સયં દિબ્બવત્થાનિ પરિદહન્તો સબ્બમેવ અત્તનો વિજિતં ઉત્તરકુરુસદિસં કરોન્તો આગતાગતાનં મનુસ્સાનં દિબ્બદુસ્સાનિ અદાસિ. તયિદં દિબ્બવત્થસમિદ્ધિં સન્ધાય સા પેતી આહ ‘‘યાવતા નન્દરાજસ્સ, વિજિતસ્મિં પટિચ્છદા’’તિ. તત્થ વિજિતસ્મિન્તિ રટ્ઠે. પટિચ્છદાતિ વત્થાનિ. તાનિ હિ પટિચ્છાદેન્તિ એતેહીતિ ‘‘પટિચ્છદા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

૧૧૧. ઇદાનિ સા પેતી ‘‘નન્દરાજસમિદ્ધિતોપિ એતરહિ મય્હં સમિદ્ધિ વિપુલતરા’’તિ દસ્સેન્તી ‘‘તતો બહુતરા, ભન્તે, વત્થાનચ્છાદનાનિ મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ તતોતિ નન્દરાજસ્સ પરિગ્ગહભૂતવત્થતોપિ બહુતરાનિ મય્હં વત્થચ્છાદનાનીતિ અત્થો. વત્થાનચ્છાદનાનીતિ નિવાસનવત્થાનિ ચેવ પારુપનવત્થાનિ ચ. કોસેય્યકમ્બલીયાનીતિ કોસેય્યાનિ ચેવ કમ્બલાનિ ચ. ખોમકપ્પાસિકાનીતિ ખોમવત્થાનિ ચેવ કપ્પાસમયવત્થાનિ ચ.

૧૧૨. વિપુલાતિ આયામતો ચ વિત્થારતો ચ વિપુલા. મહગ્ઘાતિ મહગ્ઘવસેન મહન્તા મહારહા. આકાસેવલમ્બરેતિ આકાસેયેવ ઓલમ્બમાના તિટ્ઠન્તિ. યં યઞ્હિ મનસો પિયન્તિ યં યં મય્હં મનસો પિયં, તં તં ગહેત્વા પરિદહામિ પારુપામિ ચાતિ યોજના.

૧૧૩. થાલકસ્સ ચ પાનીયં, વિપાકં પસ્સ યાદિસન્તિ થાલકપૂરણમત્તં પાનીયં દિન્નં અનુમોદિતં, તસ્સ પન વિપાકં યાદિસં યાવ મહન્તં પસ્સાતિ દસ્સેન્તી ‘‘ગમ્ભીરા ચતુરસ્સા ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ગમ્ભીરાતિ અગાધા. ચતુરસ્સાતિ ચતુરસ્સસણ્ઠાના. પોક્ખરઞ્ઞોતિ પોક્ખરણિયો. સુનિમ્મિતાતિ કમ્માનુભાવેનેવ સુટ્ઠુ નિમ્મિતા.

૧૧૪. સેતોદકાતિ સેતઉદકા સેતવાલુકસમ્પરિકિણ્ણા. સુપ્પતિત્થાતિ સુન્દરતિત્થા. સીતાતિ સીતલોદકા. અપ્પટિગન્ધિયાતિ પટિકૂલગન્ધરહિતા સુરભિગન્ધા. વારિકિઞ્જક્ખપૂરિતાતિ કમલકુવલયાદીનં કેસરસઞ્છન્નેન વારિના પરિપુણ્ણા.

૧૧૫. સાહન્તિ સા અહં. રમામીતિ રતિં વિન્દામિ. કીળામીતિ ઇન્દ્રિયાનિ પરિચારેમિ. મોદામીતિ ભોગસમ્પત્તિયા પમુદિતા હોમિ. અકુતોભયાતિ કુતોચિપિ અસઞ્જાતભયા, સેરી સુખવિહારિની હોમિ. ભન્તે, વન્દિતુમાગતાતિ, ભન્તે, ઇમિસ્સા દિબ્બસમ્પત્તિયા પટિલાભસ્સ કારણભૂતં ત્વં વન્દિતું આગતા ઉપગતાતિ અત્થો. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં તત્થ તત્થ વુત્તમેવ.

એવં તાય પેતિયા વુત્તે આયસ્મા સારિપુત્તો ઇટ્ઠકવતિયં દીઘરાજિયન્તિ ગામદ્વયવાસિકેસુ અત્તનો સન્તિકં ઉપગતેસુ મનુસ્સેસુ ઇમમત્થં વિત્થારતો કથેન્તો સંવેજેત્વા સંસારમોચનપાપકમ્મતો મોચેત્વા ઉપાસકભાવે પતિટ્ઠાપેસિ. સા પવત્તિ ભિક્ખૂસુ પાકટા જાતા. તં ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ, સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

સંસારમોચકપેતિવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.