૧. વિમોક્ખુદ્દેસવણ્ણના

૨૦૯. ઇદાનિ ઇન્દ્રિયકથાનન્તરં કથિતાય વિમોક્ખકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના અનુપ્પત્તા. અયઞ્હિ વિમોક્ખકથા ઇન્દ્રિયભાવનાનુયુત્તસ્સ વિમોક્ખસબ્ભાવતો ઇન્દ્રિયકથાનન્તરં કથિતા. તઞ્ચ કથેન્તો ભગવતો સમ્મુખા સુતસુત્તન્તદેસનાપુબ્બઙ્ગમં કત્વા કથેસિ. તત્થ સુત્તન્તે તાવ સુઞ્ઞતો વિમોક્ખોતિઆદીસુ સુઞ્ઞતાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો અરિયમગ્ગો સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો. સો હિ સુઞ્ઞતાય ધાતુયા ઉપ્પન્નત્તા સુઞ્ઞતો, કિલેસેહિ વિમુત્તત્તા વિમોક્ખો. એતેનેવ નયેન અનિમિત્તાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો અનિમિત્તો, અપ્પણિહિતાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો અપ્પણિહિતોતિ વેદિતબ્બો.

એકો હિ આદિતોવ અનિચ્ચતો સઙ્ખારે સમ્મસતિ. યસ્મા પન ન અનિચ્ચતો સમ્મસનમત્તેનેવ મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, દુક્ખતોપિ અનત્તતોપિ સમ્મસિતબ્બમેવ, તસ્મા દુક્ખતોપિ અનત્તતોપિ સમ્મસતિ. તસ્સ એવં પટિપન્નસ્સ અનિચ્ચતો ચે સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, અયં અનિચ્ચતો અભિનિવિસિત્વા અનિચ્ચતો વુટ્ઠાતિ નામ. સચે પનસ્સ દુક્ખતો અનત્તતો સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, અયં અનિચ્ચતો અભિનિવિસિત્વા દુક્ખતો, અનત્તતો વુટ્ઠાતિ નામ. એસ નયો દુક્ખતો અનત્તતો અભિનિવિસિત્વા વુટ્ઠાનેસુપિ. એત્થ ચ યોપિ અનિચ્ચતો અભિનિવિટ્ઠો, યોપિ દુક્ખતો, યોપિ અનત્તતો. વુટ્ઠાનકાલે ચે અનિચ્ચતો વુટ્ઠાનં હોતિ, તયોપિ જના અધિમોક્ખબહુલા હોન્તિ, સદ્ધિન્દ્રિયં પટિલભન્તિ, અનિમિત્તવિમોક્ખેન વિમુચ્ચન્તિ, પઠમમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારિનો હોન્તિ, સત્તસુ ઠાનેસુ સદ્ધાવિમુત્તા. સચે પન દુક્ખતો વુટ્ઠાનં હોતિ, તયોપિ જના પસ્સદ્ધિબહુલા હોન્તિ, સમાધિન્દ્રિયં પટિલભન્તિ, અપ્પણિહિતવિમોક્ખેન વિમુચ્ચન્તિ, સબ્બત્થ કાયસક્ખિનો હોન્તિ. યસ્સ પનેત્થ અરૂપજ્ઝાનં પાદકં હોતિ, સો અગ્ગફલે ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતિ. અથ નેસં અનત્તતો વુટ્ઠાનં હોતિ, તયોપિ જના વેદબહુલા હોન્તિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયં પટિલભન્તિ, સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન વિમુચ્ચન્તિ, પઠમમગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારિનો હોન્તિ, છસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિપ્પત્તા, અગ્ગફલે પઞ્ઞાવિમુત્તાતિ.

અપિચ મગ્ગો નામ પઞ્ચહિ કારણેહિ નામં લભતિ સરસેન વા પચ્ચનીકેન વા સગુણેન વા આરમ્મણેન વા આગમનેન વા. સચે હિ સઙ્ખારુપેક્ખા અનિચ્ચતો સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ, અનિમિત્તવિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ. સચે દુક્ખતો સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ, અપ્પણિહિતવિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ. સચે અનત્તતો સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ, સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ. ઇદં સરસતો નામં નામ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય પન સઙ્ખારાનં ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા નિચ્ચનિમિત્તધુવનિમિત્તસસ્સતનિમિત્તાનિ પહાય આગતત્તા અનિમિત્તો, દુક્ખાનુપસ્સનાય સુખસઞ્ઞં પહાય પણિધિપત્થનં સુક્ખાપેત્વા આગતત્તા અપ્પણિહિતો, અનત્તાનુપસ્સનાય અત્તસત્તપુગ્ગલસઞ્ઞં પહાય સઙ્ખારે સુઞ્ઞતો દિટ્ઠત્તા સુઞ્ઞતોતિ ઇદં પચ્ચનીકતો નામં નામ. રાગાદીહિ પન સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞતો, રૂપનિમિત્તાદીનં, રાગનિમિત્તાદીનંયેવ વા અભાવેન અનિમિત્તો, રાગપણિધિઆદીનં અભાવતો અપ્પણિહિતોતિ ઇદમસ્સ સગુણતો નામં નામ. સોયં સુઞ્ઞં અનિમિત્તં અપ્પણિહિતઞ્ચ નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોતીતિપિ સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો અપ્પણિહિતોતિ વુચ્ચતિ. ઇદમસ્સ આરમ્મણતો નામં નામ. આગમનં પન દુવિધં વિપસ્સનાગમનં મગ્ગાગમનઞ્ચ. તત્થ મગ્ગે વિપસ્સનાગમનં લબ્ભતિ, ફલે મગ્ગાગમનં. અનત્તાનુપસ્સના હિ સુઞ્ઞતા નામ, સુઞ્ઞતવિપસ્સનાય મગ્ગો સુઞ્ઞતો, સુઞ્ઞતમગ્ગસ્સ ફલં સુઞ્ઞતં. અનિચ્ચાનુપસ્સના અનિમિત્તા નામ, અનિમિત્તવિપસ્સનાય મગ્ગો અનિમિત્તો. ઇદં પન નામં અભિધમ્મપરિયાયે ન લબ્ભતિ, સુત્તન્તપરિયાયે પન લબ્ભતિ. તત્થ હિ ગોત્રભુઞાણં અનિમિત્તં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા અનિમિત્તનામકં હુત્વા સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા મગ્ગસ્સ નામં દેતીતિ વદન્તિ. તેન મગ્ગો અનિમિત્તોતિ વુત્તો. મગ્ગાગમનેન ફલં અનિમિત્તન્તિ યુજ્જતિયેવ. દુક્ખાનુપસ્સના સઙ્ખારેસુ પણિધિં સુક્ખાપેત્વા આગતત્તા અપ્પણિહિતા નામ, અપ્પણિહિતવિપસ્સનાય મગ્ગો અપ્પણિહિતો, અપ્પણિહિતમગ્ગસ્સ ફલં અપ્પણિહિતન્તિ એવં વિપસ્સના અત્તનો નામં મગ્ગસ્સ દેતિ, મગ્ગો ફલસ્સાતિ ઇદં આગમનતો નામં નામ. એવં સઙ્ખારુપેક્ખા વિમોક્ખવિસેસં નિયમેતીતિ.

એવં ભગવતા દેસિતે તયો મહાવત્થુકે વિમોક્ખે ઉદ્દિસિત્વા તંનિદ્દેસવસેનેવ અપરેપિ વિમોક્ખે નિદ્દિસિતુકામો અપિચ અટ્ઠસટ્ઠિ વિમોક્ખાતિઆદિમાહ. તત્થ અપિચાતિ અપરપરિયાયદસ્સનં. કથં તે અટ્ઠસટ્ઠિ હોન્તિ, નનુ તે પઞ્ચસત્તતીતિ? સચ્ચં યથારુતવસેન પઞ્ચસત્તતિ. ભગવતા પન દેસિતે તયો વિમોક્ખે ઠપેત્વા અઞ્ઞવિમોક્ખે નિદ્દિસનતો ઇમેસં તદવરોધતો ચ ઇમે તયો ન ગણેતબ્બા, અજ્ઝત્તવિમોક્ખાદયો તયોપિ વિમોક્ખા ચતુધા વિત્થારવચનેયેવ અન્તોગધત્તા ન ગણેતબ્બા, ‘‘પણિહિતો વિમોક્ખો, અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો’’તિ એત્થ અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો પઠમં ઉદ્દિટ્ઠેન એકનામિકત્તા ન ગણેતબ્બો, એવં ઇમેસુ સત્તસુ અપનીતેસુ સેસા અટ્ઠસટ્ઠિ વિમોક્ખા હોન્તિ. એવં સન્તે સુઞ્ઞતવિમોક્ખાદયો તયો પુન કસ્મા ઉદ્દિટ્ઠાતિ ચે? ઉદ્દેસેન સઙ્ગહેત્વા તેસમ્પિ નિદ્દેસકરણત્થં. અજ્ઝત્તવુટ્ઠાનાદયો પન તયો પભેદં વિના મૂલરાસિવસેન ઉદ્દિટ્ઠા, પણિહિતવિમોક્ખપટિપક્ખવસેન પુન અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો ઉદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો.

અજ્ઝત્તવુટ્ઠાનાદીસુ અજ્ઝત્તતો વુટ્ઠાતીતિ અજ્ઝત્તવુટ્ઠાનો. અનુલોમેન્તીતિ અનુલોમા. અજ્ઝત્તવુટ્ઠાનાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિ અપગમા અજ્ઝત્તવુટ્ઠાનપટિપ્પસ્સદ્ધિ. રૂપીતિ અજ્ઝત્તં કેસાદીસુ ઉપ્પાદિતં રૂપજ્ઝાનં રૂપં, તં રૂપમસ્સ અત્થીતિ રૂપી રૂપાનિ પસ્સતીતિ બહિદ્ધા નીલકસિણાદિરૂપાનિ ઝાનચક્ખુના પસ્સતિ. ઇમિના અજ્ઝત્તબહિદ્ધાવત્થુકેસુ કસિણેસુ ઝાનપટિલાભો દસ્સિતો. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અજ્ઝત્તં ન રૂપસઞ્ઞી, અત્તનો કેસાદીસુ અનુપ્પાદિતરૂપાવચરજ્ઝાનોતિ અત્થો. ઇમિના બહિદ્ધા પરિકમ્મં કત્વા બહિદ્ધાવ પટિલદ્ધજ્ઝાનતા દસ્સિતા. સુભન્તેવ અધિમુત્તોતિ ‘‘સુભ’’મિચ્ચેવ આરમ્મણે અધિમુત્તો. તત્થ કિઞ્ચાપિ અન્તોઅપ્પનાયં ‘‘સુભ’’ન્તિ આભોગો નત્થિ, યો પન અપ્પટિકૂલાકારેન સત્તારમ્મણં ફરન્તો વિહરતિ, સો યસ્મા ‘‘સુભ’’ન્તેવ અધિમુત્તો હોતિ, તસ્મા એવં ઉદ્દેસો કતોતિ. અપ્પિતપ્પિતસમયે એવ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિસબ્ભાવતો સમયવિમોક્ખો. સોયેવ સકિચ્ચકરણવસેન અપ્પિતસમયે એવ નિયુત્તોતિ સામયિકો. સામાયિકોતિપિ પાઠો. કોપેતું ભઞ્જિતું સક્કુણેય્યતાય કુપ્પો. લોકં અનતિક્કમનતો લોકે નિયુત્તોતિ લોકિકો. લોકિયોતિપિ પાઠો. લોકં ઉત્તરતિ, ઉત્તિણ્ણોતિ વા લોકુત્તરો. આરમ્મણકરણવસેન સહ આસવેહીતિ સાસવો. આરમ્મણકરણવસેન સમ્પયોગવસેન ચ નત્થેત્થ આસવાતિ અનાસવો. રૂપસઙ્ખાતેન સહ આમિસેનાતિ સામિસો. સબ્બસો રૂપારૂપપ્પહાના નિરામિસતોપિ નિરામિસતરોતિ નિરામિસા નિરામિસતરો. પણિહિતોતિ તણ્હાવસેન પણિહિતો પત્થિતો. આરમ્મણકરણવસેન સઞ્ઞોજનેહિ સંયુત્તત્તા સઞ્ઞુત્તો. એકત્તવિમોક્ખોતિ કિલેસેહિ અનજ્ઝારુળ્હત્તા એકસભાવો વિમોક્ખો. સઞ્ઞાવિમોક્ખોતિ વિપસ્સનાઞાણમેવ વિપરીતસઞ્ઞાય વિમુચ્ચનતો સઞ્ઞાવિમોક્ખો. તદેવ વિપસ્સનાઞાણં સમ્મોહતો વિમુચ્ચનવસેન ઞાણમેવ વિમોક્ખોતિ ઞાણવિમોક્ખો. સીતિસિયાવિમોક્ખોતિ વિપસ્સનાઞાણમેવ સીતિ ભવેય્યાતિ પવત્તો વિમોક્ખો સીતિસિયાવિમોક્ખો. સીતિસિકાવિમોક્ખોતિપિ પાઠો, સીતિભાવિકાય વિમોક્ખોતિ તસ્સ અત્થં વણ્ણયન્તિ. ઝાનવિમોક્ખોતિ ઉપચારપ્પનાભેદં લોકિયલોકુત્તરભેદઞ્ચ ઝાનમેવ વિમોક્ખો. અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખોતિ અનુપાદિયિત્વા ગહણં અકત્વા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખો. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

વિમોક્ખુદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.