૨. વિમોક્ખનિદ્દેસવણ્ણના

૨૧૦. કતમોતિઆદિકે ઉદ્દેસસ્સ નિદ્દેસે ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ એવં ઉપપરિક્ખતિ. સુઞ્ઞમિદન્તિ ઇદં ખન્ધપઞ્ચકં સુઞ્ઞં. કેન સુઞ્ઞં? અત્તેન વા અત્તનિયેન વા. તત્થ અત્તેન વાતિ બાલજનપરિકપ્પિતસ્સ અત્તનો અભાવા તેન અત્તના ચ સુઞ્ઞં. અત્તનિયેન વાતિ તસ્સ પરિકપ્પિતસ્સ અત્તનો સન્તકેન ચ સુઞ્ઞં. અત્તનો અભાવેનેવ અત્તનિયાભાવો. અત્તનિયઞ્ચ નામ નિચ્ચં વા સિયા સુખં વા, તદુભયમ્પિ નત્થિ. તેન નિચ્ચપટિક્ખેપેન અનિચ્ચાનુપસ્સના, સુખપટિક્ખેપેન દુક્ખાનુપસ્સના ચ વુત્તા હોતિ. સુઞ્ઞમિદં અત્તેન વાતિ અનત્તાનુપસ્સનાયેવ વુત્તા. સોતિ સો એવં તીહિ અનુપસ્સનાહિ વિપસ્સમાનો ભિક્ખુ. અભિનિવેસં ન કરોતીતિ અનત્તાનુપસ્સનાવસેન અત્તાભિનિવેસં ન કરોતિ.

નિમિત્તં ન કરોતીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાવસેન નિચ્ચનિમિત્તં ન કરોતિ. પણિધિં ન કરોતીતિ દુક્ખાનુપસ્સનાવસેન પણિધિં ન કરોતિ. ઇમે તયો વિમોક્ખા પરિયાયેન વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગવસેનાપિ લબ્ભન્તિ, નિપ્પરિયાયેન પન સમુચ્છેદવસેન મગ્ગક્ખણેયેવ. ચત્તારિ ઝાનાનિ અજ્ઝત્તં નીવરણાદીહિ વુટ્ઠાનતો અજ્ઝત્તવુટ્ઠાનો વિમોક્ખો. ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો આરમ્મણેહિ વુટ્ઠાનતો બહિદ્ધાવુટ્ઠાનો વિમોક્ખો. આરમ્મણમ્પિ હિ બાહિરાયતનાનિ વિય ઇધ ‘‘બહિદ્ધા’’તિ વુત્તં. ઇમે દ્વે વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખા, દુભતો વુટ્ઠાનો પન સમુચ્છેદવિમોક્ખો.

નીવરણેહિ વુટ્ઠાતીતિઆદીહિ અજ્ઝત્તવુટ્ઠાનં સરૂપતો વુત્તં. રૂપસઞ્ઞાયાતિઆદીહિ કસિણાદિઆરમ્મણસમતિક્કમસ્સ પાકટત્તા તં અવત્વા સુત્તન્તેસુ વુત્તરૂપસઞ્ઞાદિસમતિક્કમો વુત્તો. સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસાતિ સમાસપદં, સક્કાયદિટ્ઠિયા વિચિકિચ્છાય સીલબ્બતપરામાસાતિ વિચ્છેદો. અયમેવ વા પાઠો.

૨૧૧. વિતક્કો ચાતિઆદીહિ ઝાનાનં સમાપત્તીનઞ્ચ ઉપચારભૂમિયો વુત્તા. અનિચ્ચાનુપસ્સનાતિઆદીહિ ચતુન્નં મગ્ગાનં પુબ્બભાગવિપસ્સના વુત્તા. પટિલાભો વાતિ પઞ્ચવિધવસિપ્પત્તિયા બ્યાપિતો પત્થટો લાભોતિ પટિલાભો. વસિપ્પત્તિયા હિ સબ્બો ઝાનપયોગો ચ સમાપત્તિપયોગો ચ પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, તસ્મા પટિલાભો ‘‘પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમોક્ખો’’તિ વુત્તો. વિપાકો પન ઝાનસ્સ સમાપત્તિયા ચ પટિપ્પસ્સદ્ધિ હોતીતિ ઉજુકમેવ. કેચિ પન ‘‘ઉપચારપયોગસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા ઝાનસ્સ સમાપત્તિયા ચ પટિલાભો હોતિ, તસ્મા ઝાનસમાપત્તિપટિલાભો ‘પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમોક્ખો’તિ વુચ્ચતી’’તિ વદન્તિ.

૨૧૨. અજ્ઝત્તન્તિ અત્તાનં અધિકિચ્ચ પવત્તં. પચ્ચત્તન્તિ અત્તાનં પટિચ્ચ પવત્તં. ઉભયેનાપિ નિયકજ્ઝત્તમેવ દીપેતિ નીલનિમિત્તન્તિ નીલમેવ. નીલસઞ્ઞં પટિલભતીતિ તસ્મિં નીલનિમિત્તે નીલમિતિસઞ્ઞં પટિલભતિ. સુગ્ગહિતં કરોતીતિ પરિકમ્મભૂમિયં સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતં કરોતિ. સૂપધારિતં ઉપધારેતીતિ ઉપચારભૂમિયં સુટ્ઠુ ઉપધારિતં કત્વા ઉપધારેતિ. સ્વાવત્થિતં અવત્થાપેતીતિ અપ્પનાભૂમિયં સુટ્ઠુ નિચ્છિતં નિચ્છિનાતિ. વવત્થાપેતીતિપિ પાઠો. અજ્ઝત્તઞ્હિ નીલપરિકમ્મં કરોન્તો કેસે વા પિત્તે વા અક્ખિતારકાયં વા કરોતિ. બહિદ્ધા નીલનિમિત્તેતિ નીલપુપ્ફનીલવત્થનીલધાતૂનં અઞ્ઞતરે નીલકસિણે. ચિત્તં ઉપસંહરતીતિ ચિત્તં ઉપનેતિ. પીતાદીસુપિ એસેવ નયો. આસેવતીતિ તમેવ સઞ્ઞં આદિતો સેવતિ. ભાવેતીતિ વડ્ઢેતિ. બહુલીકરોતીતિ પુનપ્પુનં કરોતિ. રૂપન્તિ નીલનિમિત્તં રૂપં. રૂપસઞ્ઞીતિ તસ્મિં રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ રૂપસઞ્ઞી. અજ્ઝત્તં પીતનિમિત્તાદીસુ પીતપરિકમ્મં કરોન્તો મેદે વા છવિયા વા અક્ખીનં પીતટ્ઠાને વા કરોતિ. લોહિતપરિકમ્મં કરોન્તો મંસે વા લોહિતે વા જિવ્હાય વા હત્થતલપાદતલેસુ વા અક્ખીનં રત્તટ્ઠાને વા કરોતિ. ઓદાતપરિકમ્મં કરોન્તો અટ્ઠિમ્હિ વા દન્તે વા નખે વા અક્ખીનં સેતટ્ઠાને વા કરોતિ. અજ્ઝત્તં અરૂપન્તિ અજ્ઝત્તં રૂપનિમિત્તં નત્થીતિ અત્થો.

મેત્તાસહગતેનાતિ પઠમદુતિયતતિયજ્ઝાનવસેન મેત્તાય સમન્નાગતેન. ચેતસાતિ ચિત્તેન. એકં દિસન્તિ એકં એકિસ્સા દિસાય પઠમપરિગ્ગહિતં સત્તં ઉપાદાય એકદિસાપરિયાપન્નસત્તફરણવસેન વુત્તં. ફરિત્વાતિ ફુસિત્વા આરમ્મણં કત્વા. વિહરતીતિ બ્રહ્મવિહારાધિટ્ઠિતં ઇરિયાપથવિહારં પવત્તેતિ. તથા દુતિયન્તિ યથા પુરત્થિમાદીસુ યંકિઞ્ચિ એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથેવ તદનન્તરં દુતિયં તતિયં ચતુત્થં વાતિ અત્થો. ઇતિ ઉદ્ધન્તિ એતેનેવ નયેન ઉપરિમં દિસન્તિ વુત્તં હોતિ. અધો તિરિયન્તિ અધોદિસમ્પિ તિરિયં દિસમ્પિ એવમેવ. તત્થ ચ અધોતિ હેટ્ઠા. તિરિયન્તિ અનુદિસા. એવં સબ્બદિસાસુ અસ્સમણ્ડલિકાય અસ્સમિવ મેત્તાસહગતં ચિત્તં સારેતિપિ પચ્ચાસારેતિપીતિ. એત્તાવતા એકમેકં દિસં પરિગ્ગહેત્વા ઓધિસો મેત્તાફરણં દસ્સિતં. સબ્બધીતિઆદિ પન અનોધિસો દસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ સબ્બધીતિ સબ્બત્થ. સબ્બત્તતાયાતિ સબ્બેસુ હીનમજ્ઝિમુક્કટ્ઠમિત્તસપત્તમજ્ઝત્તાદિપ્પભેદેસુ અત્તતાય, ‘‘અયં પરસત્તો’’તિ વિભાગં અકત્વા અત્તસમતાયાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા સબ્બત્તતાયાતિ સબ્બેન ચિત્તભાવેન, ઈસકમ્પિ બહિ અવિક્ખિપમાનોતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બાવન્તન્તિ સબ્બસત્તવન્તં, સબ્બસત્તયુત્તન્તિ અત્થો. સબ્બવન્તન્તિપિ પાઠો. લોકન્તિ સત્તલોકં.

વિપુલેનાતિ એવમાદિપરિયાયદસ્સનતો પનેત્થ પુન ‘‘મેત્તાસહગતેના’’તિ વુત્તં. યસ્મા વા એત્થ ઓધિસો ફરણે વિય પુન તથાસદ્દો વા ઇતિ-સદ્દો વા ન વુત્તો, તસ્મા પુન ‘‘મેત્તાસહગતેન ચેતસા’’તિ વુત્તં, નિગમનવસેન વા એતં વુત્તં. વિપુલેનાતિ એત્થ ફરણવસેન વિપુલતા દટ્ઠબ્બા. ભૂમિવસેન પન તં મહગ્ગતં. તઞ્હિ કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાય વિપુલફલતાય દીઘસન્તાનતાય ચ મહન્તભાવં ગતં, મહન્તેહિ વા ઉળારચ્છન્દવીરિયચિત્તપઞ્ઞેહિ ગતં પટિપન્નન્તિ મહગ્ગતં. પગુણવસેન અપ્પમાણસત્તારમ્મણવસેન ચ અપ્પમાણં. બ્યાપાદપચ્ચત્થિકપ્પહાનેન અવેરં. દોમનસ્સપ્પહાનતો અબ્યાપજ્જં, નિદ્દુક્ખન્તિ વુત્તં હોતિ. અપ્પટિકૂલા હોન્તીતિ ભિક્ખુનો ચિત્તસ્સ અપ્પટિકૂલા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. સેસેસુપિ વુત્તનયેનેવ કરુણામુદિતાઉપેક્ખાવસેન યોજેતબ્બં. કરુણાય વિહેસાપચ્ચત્થિકપ્પહાનેન અવેરં, મુદિતાય અરતિપચ્ચત્થિકપ્પહાનેન.

ઉપેક્ખાસહગતેનાતિ ચતુત્થજ્ઝાનવસેન ઉપેક્ખાય સમન્નાગતેન. રાગપચ્ચત્થિકપ્પહાનેન અવેરં, ગેહસિતસોમનસ્સપ્પહાનતો અબ્યાપજ્જં. સબ્બમ્પિ હિ અકુસલં કિલેસપરિળાહયોગતો સબ્યાપજ્જમેવાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

૨૧૩. સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન, સબ્બાસં વા, અનવસેસાનન્તિ અત્થો. રૂપસઞ્ઞાનન્તિ સઞ્ઞાસીસેન વુત્તરૂપાવચરજ્ઝાનાનઞ્ચેવ તદારમ્મણાનઞ્ચ. રૂપાવચરજ્ઝાનમ્પિ હિ રૂપન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૨૦૯; ધ. સ. ૨૪૮), તસ્સ આરમ્મણમ્પિ બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ ‘‘સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૨૩). તસ્મા ઇધ રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞાતિ એવં સઞ્ઞાસીસેન વુત્તરૂપાવચરજ્ઝાનસ્સેતં અધિવચનં. રૂપં સઞ્ઞા અસ્સાતિ રૂપસઞ્ઞં, રૂપમસ્સ નામન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં પથવીકસિણાદિભેદસ્સ તદારમ્મણસ્સ ચેતં અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં. સમતિક્કમાતિ વિરાગા નિરોધા ચ. કિં વુત્તં હોતિ? એતાસં કુસલવિપાકકિરિયાવસેન પઞ્ચદસન્નં ઝાનસઙ્ખાતાનં રૂપસઞ્ઞાનં, એતેસઞ્ચ પથવીકસિણાદિવસેન નવન્નં આરમ્મણસઙ્ખાતાનં રૂપસઞ્ઞાનં સબ્બાકારેન, અનવસેસાનં વા વિરાગા ચ નિરોધા ચ વિરાગહેતુ ચેવ નિરોધહેતુ ચ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ન હિ સક્કા સબ્બસો અનતિક્કન્તરૂપસઞ્ઞેન એતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતુન્તિ. યસ્મા પન આરમ્મણસમતિક્કમેન પત્તબ્બા એતા સમાપત્તિયો, ન એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે પઠમજ્ઝાનાદીનિ વિય. આરમ્મણે અવિરત્તસ્સ ચ સઞ્ઞાસમતિક્કમો ન હોતિ, તસ્મા અયં આરમ્મણસમતિક્કમવસેનાપિ અત્થવણ્ણના કતાતિ વેદિતબ્બા.

પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમાતિ ચક્ખાદીનં વત્થૂનં રૂપાદીનં આરમ્મણાનઞ્ચ પટિઘાતેન ઉપ્પન્ના સઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા, રૂપસઞ્ઞાદીનં એતં અધિવચનં. તાસં કુસલવિપાકાનં પઞ્ચન્નં, અકુસલવિપાકાનં પઞ્ચન્નન્તિ સબ્બસો દસન્નમ્પિ પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા પહાના અસમુપ્પાદા, અપ્પવત્તિં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. કામઞ્ચેતા પઠમજ્ઝાનાદીનિ સમાપન્નસ્સપિ ન સન્તિ, ન હિ તસ્મિં સમયે પઞ્ચદ્વારવસેન ચિત્તં પવત્તતિ, એવં સન્તેપિ અઞ્ઞત્થ પહીનાનં સુખદુક્ખાનં ચતુત્થજ્ઝાને વિય સક્કાયદિટ્ઠાદીનં તતિયમગ્ગે વિય ચ ઇમસ્મિં ઝાને ઉસ્સાહજનનત્થં ઇમસ્સ ઝાનસ્સ પસંસાવસેન એતાસં એત્થ વચનં વેદિતબ્બં. અથ વા કિઞ્ચાપિ તા રૂપાવચરં સમાપન્નસ્સ ન સન્તિ, અથ ખો ન પહીનત્તા ન સન્તિ. ન હિ રૂપવિરાગાય રૂપાવચરભાવના સંવત્તતિ, રૂપાયત્તાયેવ ચ એતાસં પવત્તિ. અયં પન ભાવના રૂપવિરાગાય સંવત્તતિ, તસ્મા તા એત્થ પહીનાતિ વત્તું વટ્ટતિ. ન કેવલઞ્ચ વત્તું, એકંસેનેવ એવં ધારેતુમ્પિ વટ્ટતિ. તાસઞ્હિ ઇતો પુબ્બે અપ્પહીનત્તાયેવ ‘‘પઠમજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ સદ્દો કણ્ટકો’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૭૨) વુત્તો ભગવતા. ઇધ ચ પહીનત્તાયેવ અરૂપસમાપત્તીનં આનેઞ્જતા સન્તવિમોક્ખતા ચ વુત્તા.

નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારાતિ નાનત્તે વા ગોચરે પવત્તાનં સઞ્ઞાનં, નાનત્તાનં વા સઞ્ઞાનં. યસ્મા હેતા રૂપસદ્દાદિભેદે નાનત્તે નાનાસભાવે ગોચરે પવત્તન્તિ, યસ્મા ચેતા અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા, દ્વાદસ અકુસલસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકુસલવિપાકસઞ્ઞા, દ્વે અકુસલવિપાકસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકિરિયાસઞ્ઞાતિ એવં ચતુચત્તાલીસમ્પિ સઞ્ઞા નાનત્તા નાનાસભાવા અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસા, તસ્મા ‘‘નાનત્તસઞ્ઞા’’તિ વુત્તા. તાસં સબ્બસો નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા અનાવજ્જના ચિત્તે ચ અનુપ્પાદના. યસ્મા તા નાવજ્જતિ ચિત્તે ચ ન ઉપ્પાદેતિ ન મનસિકરોતિ ન પચ્ચવેક્ખતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા ચેત્થ પુરિમા રૂપસઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા ચ ઇમિના ઝાનેન નિબ્બત્તે ભવેપિ ન વિજ્જન્તિ, પગેવ તસ્મિં ભવે ઇમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરણકાલે, તસ્મા તાસં સમતિક્કમા અત્થઙ્ગમાતિ દ્વેધાપિ અભાવોયેવ વુત્તો. નાનત્તસઞ્ઞાસુ પન યસ્મા અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા, નવ કિરિયાસઞ્ઞા, દસાકુસલસઞ્ઞાતિ ઇમા સત્તવીસતિ સઞ્ઞા ઇમિના ઝાનેન નિબ્બત્તે ભવે વિજ્જન્તિ, તસ્મા તાસં અમનસિકારાતિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થાપિ હિ ઇમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તો તાસં અમનસિકારાયેવ ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તા પન મનસિકરોન્તો અસમાપન્નો હોતીતિ. સઙ્ખેપતો ચેત્થ ‘‘રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’’તિઇમિના સબ્બરૂપાવચરધમ્માનં પહાનં વુત્તં. ‘‘પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’’તિઇમિના સબ્બેસં કામાવચરચિત્તચેતસિકાનં પહાનઞ્ચ અમનસિકારો ચ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

અનન્તો આકાસોતિ એત્થ પઞ્ઞત્તિમત્તત્તા નાસ્સ ઉપ્પાદન્તો વા વયન્તો વા પઞ્ઞાયતીતિ અનન્તો, અનન્તફરણવસેનાપિ અનન્તો. ન હિ સો યોગી એકદેસવસેન ફરતિ, સકલવસેનેવ ફરતિ. આકાસોતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસો. આકાસાનઞ્ચાયતનાદીનિ વુત્તત્થાનિ. ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ તં પત્વા નિપ્ફાદેત્વા તદનુરૂપેન ઇરિયાપથેન વિહરતિ. તદેવ સમાપજ્જિતબ્બતો સમાપત્તિ.

આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્માતિ પુબ્બે વુત્તનયેન ઝાનમ્પિ આકાસાનઞ્ચાયતનં આરમ્મણમ્પિ. આરમ્મણમ્પિ હિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ આકાસાનઞ્ચં ચ તં પઠમસ્સ આરુપ્પજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણત્તા દેવાનં દેવાયતનં વિય અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં, તથા આકાસાનઞ્ચં ચ તં તસ્સ ઝાનસ્સ સઞ્જાતિહેતુત્તા ‘‘કમ્બોજા અસ્સાનં આયતન’’ન્તિઆદીનિ વિય સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિપિ આકાસાનઞ્ચાયતનં. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતમેકજ્ઝં કત્વા ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મા’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ તંયેવ ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ ફરિત્વા પવત્તં વિઞ્ઞાણં ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ મનસિકરોન્તોતિ વુત્તં હોતિ. મનસિકારવસેન વા અનન્તં. સો હિ તં આકાસારમ્મણં વિઞ્ઞાણં અનવસેસતો મનસિકરોન્તો અનન્તં મનસિ કરોતિ.

વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્માતિ એત્થાપિ ચ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ઝાનમ્પિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં આરમ્મણમ્પિ. આરમ્મણમ્પિ હિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચં ચ તં દુતિયસ્સ આરુપ્પજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણત્તા અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં, તથા વિઞ્ઞાણઞ્ચં ચ તં તસ્સેવ ઝાનસ્સ સઞ્જાતિહેતુત્તા સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિપિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતમેકજ્ઝં કત્વા ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મા’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. નત્થિ કિઞ્ચીતિ નત્થિ નત્થિ, સુઞ્ઞં સુઞ્ઞં, વિવિત્તં વિવિત્તન્તિ એવં મનસિકરોન્તોતિ વુત્તં હોતિ.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્માતિ એત્થાપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ઝાનમ્પિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં આરમ્મણમ્પિ. આરમ્મણમ્પિ હિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ આકિઞ્ચઞ્ઞઞ્ચ તં તતિયસ્સ આરુપ્પજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણત્તા અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, તથા આકિઞ્ચઞ્ઞઞ્ચ તં તસ્સેવ ઝાનસ્સ સઞ્જાતિહેતુત્તા સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિપિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતમેકજ્ઝં કત્વા ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મા’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધકથા હેટ્ઠા કથિતાવ.

‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિકા સત્ત વિમોક્ખા પચ્ચનીકધમ્મેહિ સુટ્ઠુ વિમુચ્ચનટ્ઠેન આરમ્મણે અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ મુચ્ચનટ્ઠેન ચ વિમોક્ખા, નિરોધસમાપત્તિ પન ચિત્તચેતસિકેહિ વિમુત્તટ્ઠેન વિમોક્ખો. સમાપત્તિસમાપન્નસમયે વિમુત્તો હોતિ, વુટ્ઠિતસમયે અવિમુત્તો હોતીતિ સમયવિમોક્ખો. સમુચ્છેદવિમુત્તિવસેન અચ્ચન્તવિમુત્તત્તા અરિયમગ્ગા, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિવસેન અચ્ચન્તવિમુત્તત્તા સામઞ્ઞફલાનિ, નિસ્સરણવિમુત્તિવસેન અચ્ચન્તવિમુત્તત્તા નિબ્બાનં અસમયવિમોક્ખો. તથા સામયિકાસામયિકવિમોક્ખા.

પમાદં આગમ્મ પરિહાયતીતિ કુપ્પો. તથા ન પરિહાયતીતિ અકુપ્પો. લોકાય સંવત્તતીતિ લોકિયો. અરિયમગ્ગા લોકં ઉત્તરન્તીતિ લોકુત્તરા, સામઞ્ઞફલાનિ નિબ્બાનઞ્ચ લોકતો ઉત્તિણ્ણાતિ લોકુત્તરા. આદિત્તં અયોગુળં મક્ખિકા વિય તેજુસ્સદં લોકુત્તરં ધમ્મં આસવા નાલમ્બન્તીતિ અનાસવો. રૂપપ્પટિસઞ્ઞુત્તોતિ રૂપજ્ઝાનાનિ. અરૂપપ્પટિસઞ્ઞુત્તોતિ અરૂપસમાપત્તિયો. તણ્હાય આલમ્બિતો પણિહિતો. અનાલમ્બિતો અપ્પણિહિતો. મગ્ગફલાનિ એકારમ્મણત્તા એકનિટ્ઠત્તા ચ એકત્તવિમોક્ખો, નિબ્બાનં અદુતિયત્તા એકત્તવિમોક્ખો, આરમ્મણનાનત્તા વિપાકનાનત્તા ચ નાનત્તવિમોક્ખો.

૨૧૪. સિયાતિ ભવેય્ય, દસ હોન્તીતિ ચ એકો હોતીતિ ચ ભવેય્યાતિ અત્થો. ‘‘સિયા’’તિ ચ એતં વિધિવચનં, ન પુચ્છાવચનં. વત્થુવસેનાતિ નિચ્ચસઞ્ઞાદિદસવત્થુવસેન દસ હોન્તિ. પરિયાયેનાતિ વિમુચ્ચનપરિયાયેન એકો હોતિ. સિયાતિ કથઞ્ચ સિયાતિ યં વા સિયાતિ વિહિતં, તં કથં સિયાતિ પુચ્છતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનઞાણન્તિ સમાસપદં. અનિચ્ચાનુપસ્સનાઞાણન્તિ વા પાઠો. તથા સેસેસુપિ. નિચ્ચતો સઞ્ઞાયાતિ નિચ્ચતો પવત્તાય સઞ્ઞાય, ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ પવત્તાય સઞ્ઞાયાતિ અત્થો. એસ નયો સુખતો અત્તતો નિમિત્તતો સઞ્ઞાયાતિ એત્થાપિ. નિમિત્તતોતિ ચ નિચ્ચનિમિત્તતો. નન્દિયા સઞ્ઞાયાતિ નન્દિવસેન પવત્તાય સઞ્ઞાય, નન્દિસમ્પયુત્તાય સઞ્ઞાયાતિ અત્થો. એસ નયો રાગતો સમુદયતો આદાનતો પણિધિતો અભિનિવેસતો સઞ્ઞાયાતિ એત્થાપિ. યસ્મા પન ખયવયવિપરિણામાનુપસ્સના તિસ્સો અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનં બલવભાવાય બલવપચ્ચયભૂતા ભઙ્ગાનુપસ્સનાવિસેસા. ભઙ્ગદસ્સનેન હિ અનિચ્ચાનુપસ્સના બલવતી હોતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય ચ બલવતિયા જાતાય ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) દુક્ખાનત્તાનુપસ્સનાપિ બલવતિયો હોન્તિ. તસ્મા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ વુત્તાસુ તાપિ તિસ્સો વુત્તાવ હોન્તિ. યસ્મા ચ સુઞ્ઞતાનુપસ્સના ‘‘અભિનિવેસતો સઞ્ઞાય મુચ્ચતી’’તિ વચનેનેવ સારાદાનાભિનિવેસસમ્મોહાભિનિવેસઆલયાભિનિવેસસઞ્ઞોગાભિનિવેસતો સઞ્ઞાય મુચ્ચતીતિ વુત્તમેવ હોતિ, અભિનિવેસાભાવેનેવ અપ્પટિસઙ્ખાતો સઞ્ઞાય મુચ્ચતીતિ વુત્તમેવ હોતિ, તસ્મા અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાદયો પઞ્ચપિ અનુપસ્સના ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. એવં અટ્ઠારસસુ મહાવિપસ્સનાસુ એતા અટ્ઠ અનુપસ્સના અવત્વા દસેવ અનુપસ્સના વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

૨૧૫. અનિચ્ચાનુપસ્સના યથાભૂતં ઞાણન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાયેવ યથાભૂતઞાણં. ઉભયમ્પિ પચ્ચત્તવચનં. યથાભૂતઞાણન્તિ ઞાણત્થો વુત્તો. એવં સેસેસુપિ. સમ્મોહા અઞ્ઞાણાતિ સમ્મોહભૂતા અઞ્ઞાણા. મુચ્ચતીતિ વિમોક્ખત્થો વુત્તો.

૨૧૬. અનિચ્ચાનુપસ્સના અનુત્તરં સીતિભાવઞાણન્તિ એત્થ સાસનેયેવ સબ્ભાવતો ઉત્તમટ્ઠેન અનુત્તરં, અનુત્તરસ્સ પચ્ચયત્તા વા અનુત્તરં, સીતિભાવો એવ ઞાણં સીતિભાવઞાણં. તં અનિચ્ચાનુપસ્સનાસઙ્ખાતં અનુત્તરં સીતિભાવઞાણં. ‘‘છહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અનુત્તરં સીતિભાવં સચ્છિકાતુ’’ન્તિ (અ. નિ. ૬.૮૫) એત્થ નિબ્બાનં અનુત્તરો સીતિભાવો નામ. ઇધ પન વિપસ્સના અનુત્તરો સીતિભાવો. નિચ્ચતો સન્તાપપરિળાહદરથા મુચ્ચતીતિ એત્થાપિ ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ પવત્તકિલેસા એવ ઇધ ચામુત્ર ચ સન્તાપનટ્ઠેન સન્તાપો, પરિદહનટ્ઠેન પરિળાહો, ઉણ્હટ્ઠેન દરથોતિ વુચ્ચન્તિ.

૨૧૭. નેક્ખમ્મં ઝાયતીતિ ઝાનન્તિઆદયો હેટ્ઠા વુત્તત્થા. નેક્ખમ્માદીનિ ચેત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બેધભાગિયાનેવ.

૨૧૮. અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખોતિ ઇધ વિપસ્સનાયેવ. ‘‘એતદત્થા કથા, એતદત્થા મન્તના, યદિદં અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખો’’તિ (પરિ. ૩૬૬; અ. નિ. ૩.૬૮) એત્થ પન નિબ્બાનં અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખો. કતિહુપાદાનેહીતિ કતિહિ ઉપાદાનેહિ. કતમા એકુપાદાનાતિ કતમતો એકુપાદાનતો. ઇદં એકુપાદાનાતિ ઇતો એકતો ઉપાદાનતો. ઇદન્તિ પુબ્બઞાણાપેક્ખં વા. ઉપાદાનતો મુચ્ચનેસુ યસ્મા આદિતો સઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયં પસ્સિત્વા પસ્સિત્વા અનિચ્ચાનુપસ્સનાય વિપસ્સતિ, પચ્છા સઙ્ખારાનં ભઙ્ગમેવ પસ્સિત્વા અનિમિત્તાનુપસ્સનાય વિપસ્સતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાવિસેસોયેવ હિ અનિમિત્તાનુપસ્સના. સઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયદસ્સનેન ચ ભઙ્ગદસ્સનેન ચ અત્તાભાવો પાકટો હોતિ. તેન દિટ્ઠુપાદાનસ્સ ચ અત્તવાદુપાદાનસ્સ ચ પહાનં હોતિ. દિટ્ઠિપ્પહાનેનેવ ચ ‘‘સીલબ્બતેન અત્તા સુજ્ઝતી’’તિ દસ્સનસ્સ અભાવતો સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પહાનં હોતિ. યસ્મા ચ અનત્તાનુપસ્સનાય ઉજુકમેવ અત્તાભાવં પસ્સતિ, અનત્તાનુપસ્સનાવિસેસોયેવ ચ સુઞ્ઞતાનુપસ્સના, તસ્મા ઇમાનિ ચત્તારિ ઞાણાનિ દિટ્ઠુપાદાનાદીહિ તીહિ ઉપાદાનેહિ મુચ્ચન્તિ. દુક્ખાનુપસ્સનાદીનંયેવ પન ચતસ્સન્નં તણ્હાય ઉજુવિપચ્ચનીકત્તા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનં ચતસ્સન્નં કામુપાદાનતો મુચ્ચનં ન વુત્તં. યસ્મા આદિતો દુક્ખાનુપસ્સનાય ‘‘સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ પસ્સતો પચ્છા અપ્પણિહિતાનુપસ્સનાય ચ ‘‘સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ પસ્સતો સઙ્ખારાનં પત્થના પહીયતિ. દુક્ખાનુપસ્સનાવિસેસોયેવ હિ અપ્પણિહિતાનુપસ્સના. યસ્મા ચ સઙ્ખારેસુ નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નિબ્બિન્દન્તસ્સ વિરાગાનુપસ્સનાય વિરજ્જન્તસ્સ સઙ્ખારાનં પત્થના પહીયતિ, તસ્મા ઇમાનિ ચત્તારિ ઞાણાનિ કામુપાદાનતો મુચ્ચન્તિ. યસ્મા નિરોધાનુપસ્સનાય કિલેસે નિરોધેતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય કિલેસે પરિચ્ચજતિ, તસ્મા ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ મુચ્ચન્તીતિ એવં સભાવનાનત્તેન ચ આકારનાનત્તેન ચ અટ્ઠસટ્ઠિ વિમોક્ખા નિદ્દિટ્ઠા.

૨૧૯. ઇદાનિ આદિતો ઉદ્દિટ્ઠાનં તિણ્ણં વિમોક્ખાનં મુખાનિ દસ્સેત્વા વિમોક્ખમુખપુબ્બઙ્ગમં ઇન્દ્રિયવિસેસં પુગ્ગલવિસેસઞ્ચ દસ્સેતુકામો તીણિ ખો પનિમાનીતિઆદિમાહ. તત્થ વિમોક્ખમુખાનીતિ તિણ્ણં વિમોક્ખાનં મુખાનિ. લોકનિય્યાનાય સંવત્તન્તીતિ તેધાતુકલોકતો નિય્યાનાય નિગ્ગમનાય સંવત્તન્તિ. સબ્બસઙ્ખારે પરિચ્છેદપરિવટુમતો સમનુપસ્સનતાયાતિ સબ્બેસં સઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયવસેન પરિચ્છેદતો ચેવ પરિવટુમતો ચ સમનુપસ્સનતાય. લોકનિય્યાનં હોતીતિ પાઠસેસો. અનિચ્ચાનુપસ્સના હિ ઉદયતો પુબ્બે સઙ્ખારા નત્થીતિ પરિચ્છિન્દિત્વા તેસં ગતિં સમન્નેસમાના વયતો પરં ન ગચ્છન્તિ, એત્થેવ અન્તરધાયન્તીતિ પરિવટુમતો પરિયન્તતો સમનુપસ્સતિ. સબ્બસઙ્ખારા હિ ઉદયેન પુબ્બન્તપરિચ્છિન્ના, વયેન અપરન્તપરિચ્છિન્ના. અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા ચિત્તસમ્પક્ખન્દનતાયાતિ વિપસ્સનાક્ખણેપિ નિબ્બાનનિન્નતાય અનિમિત્તાકારેન ઉપટ્ઠાનતો અનિમિત્તસઙ્ખાતાય નિબ્બાનધાતુયા ચિત્તપવિસનતાય ચ લોકનિય્યાનં હોતિ. મનોસમુત્તેજનતાયાતિ ચિત્તસંવેજનતાય. દુક્ખાનુપસ્સનાય હિ સઙ્ખારેસુ ચિત્તં સંવિજ્જતિ. અપ્પણિહિતાય ચ ધાતુયાતિ વિપસ્સનાક્ખણેપિ નિબ્બાનનિન્નતાય અપ્પણિહિતાકારેન ઉપટ્ઠાનતો અપ્પણિહિતસઙ્ખાતાય નિબ્બાનધાતુયા. સબ્બધમ્મેતિ નિબ્બાનસ્સ અવિપસ્સનુપગત્તેપિ અનત્તસભાવસબ્ભાવતો ‘‘સબ્બસઙ્ખારે’’તિ અવત્વા ‘‘સબ્બધમ્મે’’તિ વુત્તં. પરતો સમનુપસ્સનતાયાતિ પચ્ચયાયત્તત્તા અવસતાય અવિધેય્યતાય ચ ‘‘નાહં ન મમ’’ન્તિ એવં અનત્તતો સમનુપસ્સનતાય. સુઞ્ઞતાય ચ ધાતુયાતિ વિપસ્સનાક્ખણેપિ નિબ્બાનનિન્નતાય સુઞ્ઞતાકારેન ઉપટ્ઠાનતો સુઞ્ઞતાસઙ્ખાતાય નિબ્બાનધાતુયા. ઇતિ ઇમાનિ તીણિ વચનાનિ અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાનુપસ્સનાનં વસેન વુત્તાનિ. તેનેવ તદનન્તરં અનિચ્ચતો મનસિકરોતોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખયતોતિ ખીયનતો. ભયતોતિ સભયતો. સુઞ્ઞતોતિ અત્તરહિતતો.

અધિમોક્ખબહુલન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય ‘‘ખણભઙ્ગવસેન સઙ્ખારા ભિજ્જન્તી’’તિ સદ્ધાય પટિપન્નસ્સ પચ્ચક્ખતો ખણભઙ્ગદસ્સનેન ‘‘સચ્ચં વતાહ ભગવા’’તિ ભગવતિ સદ્ધાય સદ્ધાબહુલં ચિત્તં હોતિ. અથ વા પચ્ચુપ્પન્નાનં પદેસસઙ્ખારાનં અનિચ્ચતં પસ્સિત્વા ‘‘એવં અનિચ્ચા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના સબ્બે સઙ્ખારા’’તિ અધિમુચ્ચનતો અધિમોક્ખબહુલં ચિત્તં હોતિ. પસ્સદ્ધિબહુલન્તિ દુક્ખાનુપસ્સનાય ચિત્તક્ખોભકરાય પણિધિયા પજહનતો ચિત્તદરથાભાવેન પસ્સદ્ધિબહુલં ચિત્તં હોતિ. અથ વા દુક્ખાનુપસ્સનાય સંવેગજનનતો સંવિગ્ગસ્સ ચ યોનિસો પદહનતો વિક્ખેપાભાવેન પસ્સદ્ધિબહુલં ચિત્તં હોતિ. વેદબહુલન્તિ અનત્તાનુપસ્સનાય બાહિરકેહિ અદિટ્ઠં ગમ્ભીરં અનત્તલક્ખણં પસ્સતો ઞાણબહુલં ચિત્તં હોતિ. અથ વા ‘‘સદેવકેન લોકેન અદિટ્ઠં અનત્તલક્ખણં દિટ્ઠ’’ન્તિ તુટ્ઠસ્સ તુટ્ઠિબહુલં ચિત્તં હોતિ.

અધિમોક્ખબહુલો સદ્ધિન્દ્રિયં પટિલભતીતિ પુબ્બભાગે અધિમોક્ખો બહુલં પવત્તમાનો ભાવનાપારિપૂરિયા સદ્ધિન્દ્રિયં નામ હોતિ, તં સો પટિલભતિ નામ. પસ્સદ્ધિબહુલો સમાધિન્દ્રિયં પટિલભતીતિ પુબ્બભાગે પસ્સદ્ધિબહુલસ્સ ‘‘પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૭૩; અ. નિ. ૫.૨૬) વચનતો ભાવનાપારિપૂરિયા પસ્સદ્ધિપચ્ચયા સમાધિન્દ્રિયં હોતિ, તં સો પટિલભતિ નામ. વેદબહુલો પઞ્ઞિન્દ્રિયં પટિલભતીતિ પુબ્બભાગે વેદો બહુલં પવત્તમાનો ભાવનાપારિપૂરિયા પઞ્ઞિન્દ્રિયં નામ હોતિ, તં સો પટિલભતિ નામ.

આધિપતેય્યં હોતીતિ છન્દાદિકે અધિપતિભૂતેપિ સકિચ્ચનિપ્ફાદનવસેન અધિપતિ હોતિ પધાનો હોતિ. ભાવનાયાતિ ભુમ્મવચનં, ઉપરૂપરિ ભાવનત્થાય વા. તદન્વયા હોન્તીતિ તં અનુગામિની તં અનુવત્તિની હોન્તિ. સહજાતપચ્ચયા હોન્તીતિ ઉપ્પજ્જમાના ચ સહઉપ્પાદનભાવેન ઉપકારકા હોન્તિ પકાસસ્સ પદીપો વિય. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા હોન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપ્પાદનુપત્થમ્ભનભાવેન ઉપકારકા હોન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થમ્ભકં તિદણ્ડં વિય. નિસ્સયપચ્ચયા હોન્તીતિ અધિટ્ઠાનાકારેન નિસ્સયાકારેન ચ ઉપકારકા હોન્તિ તરુચિત્તકમ્માનં પથવીપટાદિ વિય. સમ્પયુત્તપચ્ચયા હોન્તીતિ એકવત્થુકએકારમ્મણએકુપ્પાદએકનિરોધસઙ્ખાતેન સમ્પયુત્તભાવેન ઉપકારકા હોન્તિ.

૨૨૦. પટિવેધકાલેતિ મગ્ગક્ખણે સચ્ચપટિવેધકાલે. પઞ્ઞિન્દ્રિયં આધિપતેય્યં હોતીતિ મગ્ગક્ખણે નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા સચ્ચદસ્સનકિચ્ચકરણવસેન ચ કિલેસપ્પહાનકિચ્ચકરણવસેન ચ પઞ્ઞિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ. પટિવેધાયાતિ સચ્ચપટિવિજ્ઝનત્થાય. એકરસાતિ વિમુત્તિરસેન. દસ્સનટ્ઠેનાતિ સચ્ચદસ્સનટ્ઠેન. એવં પટિવિજ્ઝન્તોપિ ભાવેતિ, ભાવેન્તોપિ પટિવિજ્ઝતીતિ મગ્ગક્ખણે સકિંયેવ ભાવનાય ચ પટિવેધસ્સ ચ સબ્ભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. અનત્તાનુપસ્સનાય વિપસ્સનાક્ખણેપિ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સેવ આધિપતેય્યત્તા ‘‘પટિવેધકાલેપી’’તિ અપિસદ્દો પયુત્તો.

૨૨૧. અનિચ્ચતો મનસિકરોતો કતમિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતીતિઆદિ ઇન્દ્રિયવિસેસેન પુગ્ગલવિસેસં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ અધિમત્તન્તિ અધિકં. તત્થ સદ્ધિન્દ્રિયસમાધિન્દ્રિયપઞ્ઞિન્દ્રિયાનં અધિમત્તતા સઙ્ખારુપેક્ખાય વેદિતબ્બા. સદ્ધાવિમુત્તોતિ એત્થ અવિસેસેત્વા વુત્તેપિ ઉપરિ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા સોતાપત્તિમગ્ગં ઠપેત્વા સેસેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ સદ્ધાવિમુત્તોતિ વુત્તં હોતિ. સદ્ધાવિમુત્તો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તત્તા હોતિ, ન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તત્તા સબ્બત્થ સદ્ધાવિમુત્તોતિપિ વુત્તં હોતિ. સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તત્તાયેવ સેસેસુ સમાધિન્દ્રિયપઞ્ઞિન્દ્રિયાધિમત્તત્તેપિ સતિ સદ્ધાવિમુત્તોયેવ નામ હોતીતિ વદન્તિ. કાયસક્ખી હોતીતિ અટ્ઠસુપિ ઠાનેસુ કાયસક્ખી નામ હોતિ. દિટ્ઠિપ્પત્તો હોતીતિ સદ્ધાવિમુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તોતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તત્તા સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સદ્દહન્તો ચતૂસુપિ ફલક્ખણેસુ વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તોતિ વુત્તં હોતિ. ઉપરિમગ્ગત્તયક્ખણે સદ્ધાવિમુત્તત્તં ઇદાનિ વક્ખતિ. સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે પન સદ્ધાનુસારિત્તં પચ્છા વક્ખતિ. ફુટ્ઠત્તા સચ્છિકતોતિ કાયસક્ખીતિ સુક્ખવિપસ્સકત્તે સતિ ઉપચારજ્ઝાનફસ્સસ્સ રૂપારૂપજ્ઝાનલાભિત્તે સતિ રૂપારૂપજ્ઝાનફસ્સસ્સ ફુટ્ઠત્તા નિબ્બાનં સચ્છિકતોતિ કાયસક્ખી, નામકાયેન વુત્તપ્પકારે ઝાનફસ્સે ચ નિબ્બાને ચ સક્ખીતિ વુત્તં હોતિ. દિટ્ઠત્તા પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સમ્પયુત્તેન પઞ્ઞિન્દ્રિયેન પઠમં નિબ્બાનસ્સ દિટ્ઠત્તા પચ્છા સોતાપત્તિફલાદિવસેન નિબ્બાનં પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો, પઞ્ઞિન્દ્રિયસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિબ્બાનં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે પન ધમ્માનુસારિત્તં પચ્છા વક્ખતિ. સદ્દહન્તો વિમુચ્ચતીતિ સદ્ધાવિમુત્તોતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તત્તા સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તમગ્ગક્ખણેસુ સદ્દહન્તો વિમુચ્ચતીતિ સદ્ધાવિમુત્તો. એત્થ વિમુચ્ચમાનોપિ આસંસાય ભૂતવચનવસેન ‘‘વિમુત્તો’’તિ વુત્તો. ઝાનફસ્સન્તિ તિવિધં ઝાનફસ્સં. ‘‘ઝાનફસ્સ’’ન્તિઆદીનિ ‘‘દુક્ખા સઙ્ખારા’’તિઆદીનિ ચ પઠમં વુત્તં દ્વયમેવ વિસેસેત્વા વુત્તાનિ. ઞાતં હોતીતિઆદીનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનિ. એત્થ ચ ઝાનલાભી પુગ્ગલો સમાધિન્દ્રિયસ્સ અનુકૂલાય દુક્ખાનુપસ્સનાય એવ વુટ્ઠહિત્વા મગ્ગફલાનિ પાપુણાતીતિ આચરિયાનં અધિપ્પાયો.

સિયાતિ સિયું, ભવેય્યુન્તિ અત્થો. ‘‘સિયા’’તિ એતં વિધિવચનમેવ. તયો પુગ્ગલાતિ વિપસ્સનાનિયમેન ઇન્દ્રિયનિયમેન ચ વુત્તા તયો પુગ્ગલા. વત્થુવસેનાતિ તીસુ અનુપસ્સનાસુ એકેકઇન્દ્રિયવત્થુવસેન. પરિયાયેનાતિ તેનેવ પરિયાયેન. ઇમિના વારેન કિં દસ્સિતં હોતિ? હેટ્ઠા એકેકિસ્સા અનુપસ્સનાય એકેકસ્સ ઇન્દ્રિયસ્સ આધિપચ્ચં યેભુય્યવસેન વુત્તન્તિ ચ, કદાચિ તીસુપિ અનુપસ્સનાસુ એકેકસ્સેવ ઇન્દ્રિયસ્સ આધિપચ્ચં હોતીતિ ચ દસ્સિતં હોતિ. અથ વા પુબ્બભાગવિપસ્સનાક્ખણે તિસ્સન્નમ્પિ અનુપસ્સનાનં સબ્ભાવતો તાસુ પુબ્બભાગવિપસ્સનાસુ તેસં તેસં ઇન્દ્રિયાનં આધિપચ્ચં અપેક્ખિત્વા મગ્ગફલક્ખણેસુ સદ્ધાવિમુત્તાદીનિ નામાનિ હોન્તીતિ. એવઞ્હિ વુચ્ચમાને હેટ્ઠા વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય ઉપરિ ચ કતો ઇન્દ્રિયાધિપચ્ચપુગ્ગલનિયમો સુકતોયેવ નિચ્ચલોયેવ ચ હોતિ. અનન્તરવારે સિયાતિ અઞ્ઞોયેવાતિ એવં સિયાતિ અત્થો. એત્થ પુબ્બે વુત્તોયેવ નિયમો.

ઇદાનિ મગ્ગફલવસેન પુગ્ગલવિસેસં વિભજિત્વા દસ્સેતું અનિચ્ચતો મનસિકરોતો…પે… સોતાપત્તિમગ્ગં પટિલભતીતિઆદિમાહ. તત્થ સદ્ધં અનુસ્સરતિ અનુગચ્છતિ, સદ્ધાય વા નિબ્બાનં અનુસ્સરતિ અનુગચ્છતીતિ સદ્ધાનુસારી. સચ્છિકતન્તિ પચ્ચક્ખકતં. અરહત્તન્તિ અરહત્તફલં. પઞ્ઞાસઙ્ખાતં ધમ્મં અનુસ્સરતિ, તેન વા ધમ્મેન નિબ્બાનં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી.

૨૨૨. પુન અપરેહિ પરિયાયેહિ ઇન્દ્રિયત્તયવિસેસેન પુગ્ગલવિસેસં વણ્ણેતુકામો યે હિ કેચીતિઆદિમાહ. તત્થ ભાવિતા વાતિ અતીતે ભાવયિંસુ વા. ભાવેન્તિ વાતિ પચ્ચુપ્પન્ને. ભાવિસ્સન્તિ વાતિ અનાગતે. અધિગતા વાતિઆદિ એકેકન્તિકં પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ અત્થવિવરણત્થં વુત્તં. ફસ્સિતા વાતિ ઞાણફુસનાય ફુસિંસુ વા. વસિપ્પત્તાતિ ઇસ્સરભાવં પત્તા. પારમિપ્પત્તાતિ વોસાનં પત્તા. વેસારજ્જપ્પત્તાતિ વિસારદભાવં પત્તા. સબ્બત્થ સદ્ધાવિમુત્તાદયો હેટ્ઠા વુત્તક્ખણેસુયેવ, સતિપટ્ઠાનાદયો મગ્ગક્ખણેયેવ. અટ્ઠ વિમોક્ખેતિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિકે (પટિ. મ. ૧.૨૦૯; ધ. સ. ૨૪૮) પટિસમ્ભિદામગ્ગપ્પત્તિયા એવ પત્તા.

તિસ્સો સિક્ખાતિ અધિસીલસિક્ખા અધિચિત્તસિક્ખા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા મગ્ગપ્પત્તા એવ સિક્ખમાના. દુક્ખં પરિજાનન્તીતિઆદીનિ મગ્ગક્ખણેયેવ. પરિઞ્ઞાપટિવેધં પટિવિજ્ઝતીતિ પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ, પરિઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝિતબ્બન્તિ વા પરિઞ્ઞાપટિવેધં. એવં સેસેસુપિ. સબ્બધમ્માદીહિ વિસેસેત્વા અભિઞ્ઞાપટિવેધાદયો વુત્તા. સચ્છિકિરિયાપટિવેધો પન મગ્ગક્ખણેયેવ નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણઞાણસિદ્ધિવસેન વેદિતબ્બોતિ. એવમિધ પઞ્ચ અરિયપુગ્ગલા નિદ્દિટ્ઠા હોન્તિ, ઉભતોભાગવિમુત્તો ચ પઞ્ઞાવિમુત્તો ચાતિ ઇમે દ્વે અનિદ્દિટ્ઠા. અઞ્ઞત્થ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૭૩) પન ‘‘યો પન દુક્ખતો મનસિકરોન્તો પસ્સદ્ધિબહુલો સમાધિન્દ્રિયં પટિલભતિ, સો સબ્બત્થ કાયસક્ખી નામ હોતિ, અરૂપજ્ઝાનં પન પત્વા અગ્ગફલં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ હોતિ. યો પન અનત્તતો મનસિકરોન્તો વેદબહુલો પઞ્ઞિન્દ્રિયં પટિલભતિ, સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારી હોતિ, છસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિપ્પત્તો, અગ્ગફલે પઞ્ઞાવિમુત્તો’’તિ વુત્તં. તે ઇધ કાયસક્ખિદિટ્ઠિપ્પત્તેહિયેવ સઙ્ગહિતા. અત્થતો પન અરૂપજ્ઝાનેન ચેવ અરિયમગ્ગેન ચાતિ ઉભતોભાગેન વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો. પજાનન્તો વિમુત્તોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ. એત્તાવતા ઇન્દ્રિયપુગ્ગલવિસેસા નિદ્દિટ્ઠા હોન્તિ.

૨૨૩-૨૨૬. ઇદાનિ વિમોક્ખપુબ્બઙ્ગમમેવ વિમોક્ખવિસેસં પુગ્ગલવિસેસઞ્ચ દસ્સેતુકામો અનિચ્ચતો મનસિકરોતોતિઆદિમાહ. તત્થ દ્વે વિમોક્ખાતિ અપ્પણિહિતસુઞ્ઞતવિમોક્ખા. અનિચ્ચાનુપસ્સનાગમનવસેન હિ અનિમિત્તવિમોક્ખોતિ લદ્ધનામો મગ્ગો રાગદોસમોહપણિધીનં અભાવા સગુણતો ચ તેસંયેવ પણિધીનં અભાવા અપ્પણિહિતન્તિ લદ્ધનામં નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોતીતિ આરમ્મણતો ચ અપ્પણિહિતવિમોક્ખોતિ નામમ્પિ લભતિ. તથા રાગદોસમોહેહિ સુઞ્ઞત્તા સગુણતો ચ રાગાદીહિયેવ સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞતન્તિ લદ્ધનામં નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોતીતિ આરમ્મણતો ચ સુઞ્ઞતવિમોક્ખોતિ નામમ્પિ લભતિ. તસ્મા તે દ્વે વિમોક્ખા અનિમિત્તવિમોક્ખન્વયા નામ હોન્તિ. અનિમિત્તમગ્ગતો અનઞ્ઞેપિ અટ્ઠન્નં મગ્ગઙ્ગાનં એકેકસ્સ મગ્ગઙ્ગસ્સ વસેન સહજાતાદિપચ્ચયા ચ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. પુન દ્વે વિમોક્ખાતિ સુઞ્ઞતાનિમિત્તવિમોક્ખા. દુક્ખાનુપસ્સનાગમનવસેન હિ અપ્પણિહિતવિમોક્ખોતિ લદ્ધનામો મગ્ગો રૂપનિમિત્તાદીનં રાગનિમિત્તાદીનં નિચ્ચનિમિત્તાદીનઞ્ચ અભાવા સગુણતો ચ તેસંયેવ નિમિત્તાનં અભાવા અનિમિત્તસઙ્ખાતં નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોતીતિ આરમ્મણતો ચ અનિમિત્તવિમોક્ખોતિ નામમ્પિ લભતિ. સેસં વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. પુન દ્વે વિમોક્ખાતિ અનિમિત્તઅપ્પણિહિતવિમોક્ખા. યોજના પનેત્થ વુત્તનયા એવ.

પટિવેધકાલેતિ ઇન્દ્રિયાનં વુત્તક્કમેનેવ વુત્તં. મગ્ગક્ખણં પન મુઞ્ચિત્વા વિપસ્સનાક્ખણે વિમોક્ખો નામ નત્થિ. પઠમં વુત્તોયેવ પન મગ્ગવિમોક્ખો ‘‘પટિવેધકાલે’’તિ વચનેન વિસેસેત્વા દસ્સિતો. ‘‘યો ચાયં પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો’’તિઆદિકા દ્વે વારા ચ ‘‘અનિચ્ચતો મનસિકરોન્તો સોતાપત્તિમગ્ગં પટિલભતી’’તિઆદિકો વારો ચ સઙ્ખિત્તો, વિમોક્ખવસેન પન યોજેત્વા વિત્થારતો વેદિતબ્બો. યે હિ કેચિ નેક્ખમ્મન્તિઆદિકો વારો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ. એત્તાવતા વિમોક્ખપુગ્ગલવિસેસા નિદ્દિટ્ઠા હોન્તીતિ.

૨૨૭. પુન વિમોક્ખમુખાનિ ચ વિમોક્ખે ચ અનેકધા નિદ્દિસિતુકામો અનિચ્ચતો મનસિકરોન્તોતિઆદિમાહ. તત્થ યથાભૂતન્તિ યથાસભાવેન. જાનાતીતિ ઞાણેન જાનાતિ. પસ્સતીતિ તેનેવ ઞાણેન ચક્ખુના વિય પસ્સતિ. તદન્વયેનાતિ તદનુગમનેન, તસ્સ પચ્ચક્ખતો ઞાણેન દિટ્ઠસ્સ અનુગમનેનાતિ અત્થો. કઙ્ખા પહીયતીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચાનિચ્ચકઙ્ખા, ઇતરાહિ ઇતરકઙ્ખા. નિમિત્તન્તિ સન્તતિઘનવિનિબ્ભોગેન નિચ્ચસઞ્ઞાય પહીનત્તા આરમ્મણભૂતં સઙ્ખારનિમિત્તં યથાભૂતં જાનાતિ. તેન વુચ્ચતિ સમ્માદસ્સનન્તિ તેન યથાભૂતજાનનેન તં ઞાણં ‘‘સમ્માદસ્સન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પવત્તન્તિ દુક્ખપ્પત્તાકારે સુખસઞ્ઞં ઉગ્ઘાટેત્વા સુખસઞ્ઞાય પહાનેન પણિધિસઙ્ખાતાય તણ્હાય પહીનત્તા સુખસમ્મતમ્પિ વિપાકપવત્તં યથાભૂતં જાનાતિ. નિમિત્તઞ્ચ પવત્તઞ્ચાતિ નાનાધાતુમનસિકારસમ્ભવેન સમૂહઘનવિનિબ્ભોગેન ઉભયથાપિ અત્તસઞ્ઞાય પહીનત્તા સઙ્ખારનિમિત્તઞ્ચ વિપાકપવત્તઞ્ચ યથાભૂતં જાનાતિ. યઞ્ચ યથાભૂતં ઞાણન્તિઆદિત્તયં ઇદાનિ વુત્તમેવ, ન અઞ્ઞં. ભયતો ઉપટ્ઠાતીતિ નિચ્ચસુખઅત્તાભાવદસ્સનતો યથાક્કમં તં તં ભયતો ઉપટ્ઠાતિ. યા ચ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞાતિઆદિના ‘‘ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણં ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં અનુલોમઞાણ’’ન્તિ વુત્તેસુ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિસઙ્ખાતેસુ નવસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ ભયતુપટ્ઠાનસમ્બન્ધેન અવત્થાભેદેન ભિન્નાનિ એકટ્ઠાનિ તીણિ ઞાણાનિ વુત્તાનિ, ન સેસાનિ.

પુન તીસુ અનુપસ્સનાસુ અન્તે ઠિતાય અનન્તરાય અનત્તાનુપસ્સનાય સમ્બન્ધેન તાય સહ સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય એકટ્ઠતં દસ્સેતું યા ચ અનત્તાનુપસ્સના યા ચ સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાતિઆદિમાહ. ઇમાનિ હિ દ્વે ઞાણાનિ અત્થતો એકમેવ, અવત્થાભેદેન પન ભિન્નાનિ. યથા ચ ઇમાનિ, તથા અનિચ્ચાનુપસ્સના ચ અનિમિત્તાનુપસ્સના ચ અત્થતો એકમેવ ઞાણં, દુક્ખાનુપસ્સના ચ અપ્પણિહિતાનુપસ્સના ચ અત્થતો એકમેવ ઞાણં, કેવલં અવત્થાભેદેનેવ ભિન્નાનિ. અનત્તાનુપસ્સનાસુઞ્ઞતાનુપસ્સનાનઞ્ચ એકટ્ઠતાય વુત્તાય તેસં દ્વિન્નં દ્વિન્નમ્પિ ઞાણાનં એકલક્ખણત્તા એકટ્ઠતા વુત્તાવ હોતીતિ. નિમિત્તં પટિસઙ્ખા ઞાણં ઉપ્પજ્જતીતિ ‘‘સઙ્ખારનિમિત્તં અદ્ધુવં તાવકાલિક’’ન્તિ અનિચ્ચલક્ખણવસેન જાનિત્વા ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. કામઞ્ચ ન પઠમં જાનિત્વા પચ્છા ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, વોહારવસેન પન ‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીનિ (સં. નિ. ૪.૬૦; મ. નિ. ૧.૪૦૦; ૩.૪૨૧) વિય એવં વુચ્ચતિ. સદ્દસત્થવિદૂપિ ચ ‘‘આદિચ્ચં પાપુણિત્વા તમો વિગચ્છતી’’તિઆદીસુ વિય સમાનકાલેપિ ઇમં પદં ઇચ્છન્તિ. એકત્તનયેન વા પુરિમઞ્ચ પચ્છિમઞ્ચ એકં કત્વા એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમિના નયેન ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયે અત્થો વેદિતબ્બો. મુઞ્ચિતુકમ્યતાદીનં તિણ્ણં ઞાણાનં એકટ્ઠતા હેટ્ઠા વુત્તનયા એવ.

નિમિત્તા ચિત્તં વુટ્ઠાતીતિ સઙ્ખારનિમિત્તે દોસદસ્સનેન તત્થ અનલ્લીનતાય સઙ્ખારનિમિત્તા ચિત્તં વુટ્ઠાતિ નામ. અનિમિત્તે ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ સઙ્ખારનિમિત્તપટિપક્ખેન અનિમિત્તસઙ્ખાતે નિબ્બાને તન્નિન્નતાય ચિત્તં પવિસતિ. સેસાનુપસ્સનાદ્વયેપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નિરોધે નિબ્બાનધાતુયાતિ ઇધ વુત્તેનેવ પઠમાનુપસ્સનાદ્વયમ્પિ વુત્તમેવ હોતિ. નિરોધેતિપિ પાઠો. બહિદ્ધાવુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞાતિ વુટ્ઠાનસમ્બન્ધેન ગોત્રભુઞાણં વુત્તં. ગોત્રભૂ ધમ્માતિ ગોત્રભુઞાણમેવ. ઇતરથા હિ એકટ્ઠતા ન યુજ્જતિ. ‘‘અસઙ્ખતા ધમ્મા, અપ્પચ્ચયા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૭, ૮) વિય વા ચતુમગ્ગવસેન વા બહુવચનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. યસ્મા વિમોક્ખોતિ મગ્ગો, મગ્ગો ચ દુભતોવુટ્ઠાનો, તસ્મા તેન સમ્બન્ધેન યા ચ દુભતોવુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞાતિઆદિ વુત્તં.

૨૨૮. પુન વિમોક્ખાનં નાનાક્ખણાનં એકક્ખણપરિયાયં દસ્સેતુકામો કતિહાકારેહીતિઆદિમાહ. તત્થ આધિપતેય્યટ્ઠેનાતિ જેટ્ઠકટ્ઠેન. અધિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન. અભિનીહારટ્ઠેનાતિ વિપસ્સનાવીથિતો નીહરણટ્ઠેન. નિય્યાનટ્ઠેનાતિ નિબ્બાનુપગમનટ્ઠેન. અનિચ્ચતો મનસિકરોતોતિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાક્ખણેયેવ. અનિમિત્તો વિમોક્ખોતિ મગ્ગક્ખણેયેવ. એસ નયો સેસેસુ. ચિત્તં અધિટ્ઠાતીતિ ચિત્તં અધિકં કત્વા ઠાતિ, ચિત્તં પતિટ્ઠાપેતીતિ અધિપ્પાયો. ચિત્તં અભિનીહરતીતિ વિપસ્સનાવીથિતો ચિત્તં નીહરતિ. નિરોધં નિબ્બાનં નિય્યાતીતિ નિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં ઉપગચ્છતીતિ એવં આકારનાનત્તતો ચતુધા નાનાક્ખણતા દસ્સિતા.

એકક્ખણતાય સમોધાનટ્ઠેનાતિ એકજ્ઝં સમોસરણટ્ઠેન. અધિગમનટ્ઠેનાતિ વિન્દનટ્ઠેન. પટિલાભટ્ઠેનાતિ પાપુણનટ્ઠેન. પટિવેધટ્ઠેનાતિ ઞાણેન પટિવિજ્ઝનટ્ઠેન. સચ્છિકિરિયટ્ઠેનાતિ પચ્ચક્ખકરણટ્ઠેન. ફસ્સનટ્ઠેનાતિ ઞાણફુસનાય ફુસનટ્ઠેન. અભિસમયટ્ઠેનાતિ અભિમુખં સમાગમનટ્ઠેન. એત્થ ‘‘સમોધાનટ્ઠેના’’તિ મૂલપદં, સેસાનિ અધિગમવેવચનાનિ. તસ્માયેવ હિ સબ્બેસં એકતો વિસ્સજ્જનં કતં. નિમિત્તા મુચ્ચતીતિ નિચ્ચનિમિત્તતો મુચ્ચતિ. ઇમિના વિમોક્ખટ્ઠો વુત્તો. યતો મુચ્ચતીતિ યતો નિમિત્તતો મુચ્ચતિ. તત્થ ન પણિદહતીતિ તસ્મિં નિમિત્તે પત્થનં ન કરોતિ. યત્થ ન પણિદહતીતિ યસ્મિં નિમિત્તે ન પણિદહતિ. તેન સુઞ્ઞોતિ તેન નિમિત્તેન સુઞ્ઞો. યેન સુઞ્ઞોતિ યેન નિમિત્તેન સુઞ્ઞો. તેન નિમિત્તેન અનિમિત્તોતિ ઇમિના અનિમિત્તટ્ઠો વુત્તો.

પણિધિયા મુચ્ચતીતિ પણિધિતો મુચ્ચતિ. ‘‘પણિધિ મુચ્ચતી’’તિ પાઠો નિસ્સક્કત્થોયેવ. ઇમિના વિમોક્ખટ્ઠો વુત્તો. યત્થ ન પણિદહતીતિ યસ્મિં દુક્ખે ન પણિદહતિ. તેન સુઞ્ઞોતિ તેન દુક્ખેન સુઞ્ઞો. યેન સુઞ્ઞોતિ યેન દુક્ખનિમિત્તેન સુઞ્ઞો. યેન નિમિત્તેનાતિ યેન દુક્ખનિમિત્તેન. તત્થ ન પણિદહતીતિ ઇમિના અપ્પણિહિતટ્ઠો વુત્તો. અભિનિવેસા મુચ્ચતીતિ ઇમિના વિમોક્ખટ્ઠો વુત્તો. યેન સુઞ્ઞોતિ યેન અભિનિવેસનિમિત્તેન સુઞ્ઞો. યેન નિમિત્તેનાતિ યેન અભિનિવેસનિમિત્તેન. યત્થ ન પણિદહતિ, તેન સુઞ્ઞોતિ યસ્મિં અભિનિવેસનિમિત્તે ન પણિદહતિ, તેન અભિનિવેસનિમિત્તેન સુઞ્ઞો. ઇમિના સુઞ્ઞતટ્ઠો વુત્તો.

૨૨૯. પુન અટ્ઠવિમોક્ખાદીનિ નિદ્દિસિતુકામો અત્થિ વિમોક્ખોતિઆદિમાહ. તત્થ નિચ્ચતો અભિનિવેસાતિઆદીનિ સઞ્ઞાવિમોક્ખે વુત્તનયેન વેદિતબ્બાનિ. સબ્બાભિનિવેસેહીતિ વુત્તપ્પકારેહિ અભિનિવેસેહિ. ઇતિ અભિનિવેસમુચ્ચનવસેન સુઞ્ઞતવિમોક્ખા નામ જાતા, તેયેવ નિચ્ચાદિનિમિત્તમુચ્ચનવસેન અનિમિત્તવિમોક્ખા, નિચ્ચન્તિઆદિપણિધીહિ મુચ્ચનવસેન અપ્પણિહિતવિમોક્ખા. એત્થ ચ પણિધિ મુચ્ચતીતિ સબ્બત્થ નિસ્સક્કત્થો વેદિતબ્બો. પણિધિયા મુચ્ચતીતિ વા પાઠો. ‘‘સબ્બપણિધીહિ મુચ્ચતી’’તિ ચેત્થ સાધકં. એવં તિસ્સો અનુપસ્સના તદઙ્ગવિમોક્ખત્તા ચ સમુચ્છેદવિમોક્ખસ્સ પચ્ચયત્તા ચ પરિયાયેન વિમોક્ખાતિ વુત્તા.

૨૩૦. તત્થ જાતાતિ અનન્તરે વિપસ્સનાવિમોક્ખેપિ સતિ ઇમિસ્સા કથાય મગ્ગવિમોક્ખાધિકારત્તા તસ્મિં મગ્ગવિમોક્ખે જાતાતિ વુત્તં હોતિ. અનવજ્જકુસલાતિ રાગાદિવજ્જવિરહિતા કુસલા. વિચ્છેદં કત્વા વા પાઠો. બોધિપક્ખિયા ધમ્માતિ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૫, ૪૩; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૨; મિ. પ. ૫.૪.૧) વુત્તા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા. ઇદં મુખન્તિ ઇદં વુત્તપ્પકારં ધમ્મજાતં આરમ્મણતો નિબ્બાનપવેસાય મુખત્તા મુખં નામાતિ વુત્તં હોતિ. તેસં ધમ્માનન્તિ તેસં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં. ઇદં વિમોક્ખમુખન્તિ નિબ્બાનં વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિમોક્ખેસુ નિસ્સરણવિમોક્ખોવ, ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪) વુત્તત્તા ઉત્તમટ્ઠેન મુખઞ્ચાતિ વિમોક્ખમુખં. વિમોક્ખઞ્ચ તં મુખઞ્ચ વિમોક્ખમુખન્તિ કમ્મધારયસમાસવસેન અયમેવ અત્થો વુત્તો. વિમોક્ખઞ્ચાતિ એત્થ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો. તીણિ અકુસલમૂલાનીતિ લોભદોસમોહા. તીણિ દુચ્ચરિતાનીતિ કાયવચીમનોદુચ્ચરિતાનિ. સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્માતિ અકુસલમૂલેહિ સમ્પયુત્તા દુચ્ચરિતેહિ સમ્પયુત્તા ચ અસમ્પયુત્તા ચ સેવિતબ્બદોમનસ્સાદીનિ ઠપેત્વા સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા. કુસલમૂલસુચરિતાનિ વુત્તપટિપક્ખેન વેદિતબ્બાનિ. સબ્બેપિ કુસલા ધમ્માતિ વુત્તનયેનેવ સમ્પયુત્તા અસમ્પયુત્તા ચ વિમોક્ખસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતા સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા. વિવટ્ટકથા હેટ્ઠા વુત્તા. વિમોક્ખવિવટ્ટસમ્બન્ધેન પનેત્થ સેસવિવટ્ટાપિ વુત્તા. આસેવનાતિ આદિતો સેવના. ભાવનાતિ તસ્સેવ વડ્ઢના. બહુલીકમ્મન્તિ તસ્સેવ વસિપ્પત્તિયા પુનપ્પુનં કરણં. મગ્ગસ્સ પન એકક્ખણેયેવ કિચ્ચસાધનવસેન આસેવનાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. પટિલાભો વા વિપાકો વાતિઆદીનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવાતિ.

વિમોક્ખનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સદ્ધમ્મપ્પકાસિનિયા પટિસમ્ભિદામગ્ગ-અટ્ઠકથાય

વિમોક્ખકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.