૨. દિટ્ઠિકથા

૧. અસ્સાદદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨૨. ઇદાનિ ઞાણકથાનન્તરં કથિતાય દિટ્ઠિકથાય અનુપુબ્બઅનુવણ્ણના અનુપ્પત્તા. અયઞ્હિ દિટ્ઠિકથા ઞાણકથાય કતઞાણપરિચયસ્સ સમધિગતસમ્માદિટ્ઠિસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિમલવિસોધના સુકરા હોતિ, સમ્માદિટ્ઠિ ચ સુપરિસુદ્ધા હોતીતિ ઞાણકથાનન્તરં કથિતા. તત્થ કા દિટ્ઠીતિઆદિકા પુચ્છા. કા દિટ્ઠીતિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિઆદિકં પુચ્છિતપુચ્છાય વિસ્સજ્જનં. કથં અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિઆદિકો વિસ્સજ્જિતવિસ્સજ્જનસ્સ વિત્થારનિદ્દેસો, સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અસ્સાદદિટ્ઠિયોતિઆદિકા દિટ્ઠિસુત્તસંસન્દનાતિ એવમિમે ચત્તારો પરિચ્છેદા. તત્થ પુચ્છાપરિચ્છેદે તાવ કા દિટ્ઠીતિ ધમ્મપુચ્છા, સભાવપુચ્છા. કતિ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનીતિ હેતુપુચ્છા પચ્ચયપુચ્છા, કિત્તકાનિ દિટ્ઠીનં કારણાનીતિ અત્થો. કતિ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનીતિ સમુદાચારપુચ્છા વિકારપુચ્છા. દિટ્ઠિયો એવ હિ સમુદાચારવસેન ચિત્તં પરિયોનન્ધન્તિયો ઉટ્ઠહન્તીતિ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનિ નામ હોન્તિ. કતિ દિટ્ઠિયોતિ દિટ્ઠીનં સઙ્ખાપુચ્છા ગણનાપુચ્છા. કતિ દિટ્ઠાભિનિવેસાતિ વત્થુપ્પભેદવસેન આરમ્મણનાનત્તવસેન દિટ્ઠિપ્પભેદપુચ્છા. દિટ્ઠિયો એવ હિ તં તં વત્થું તં તં આરમ્મણં અભિનિવિસન્તિ પરામસન્તીતિ દિટ્ઠિપરામાસાતિ વુચ્ચન્તિ. કતમો દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ દિટ્ઠીનં પટિપક્ખપુચ્છા પહાનૂપાયપુચ્છા. દિટ્ઠિકારણાનિ હિ ખન્ધાદીનિ દિટ્ઠિસમુગ્ઘાતેન તાસં કારણાનિ ન હોન્તીતિ તાનિ ચ કારણાનિ સમુગ્ઘાતિતાનિ નામ હોન્તિ. તસ્મા દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ સમ્મા ભુસં હઞ્ઞન્તિ એતેનાતિ દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ વુચ્ચતિ.

ઇદાનિ એતાસં છન્નં પુચ્છાનં કા દિટ્ઠીતિઆદીનિ છ વિસ્સજ્જનાનિ. તત્થ કા દિટ્ઠીતિ વિસ્સજ્જેતબ્બપુચ્છા. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિ વિસ્સજ્જનં. સા પન અનિચ્ચાદિકે વત્થુસ્મિં નિચ્ચાદિવસેન અભિનિવિસતિ પતિટ્ઠહતિ દળ્હં ગણ્હાતીતિ અભિનિવેસો. અનિચ્ચાદિઆકારં અતિક્કમિત્વા નિચ્ચન્તિઆદિવસેન વત્તમાનો પરતો આમસતિ ગણ્હાતીતિ પરામાસો. અથ વા નિચ્ચન્તિઆદિકં પરં ઉત્તમં સચ્ચન્તિ આમસતિ ગણ્હાતીતિ પરામાસો, અભિનિવેસો ચ સો પરામાસો ચાતિ અભિનિવેસપરામાસો. એવંપકારો દિટ્ઠીતિ કિચ્ચતો દિટ્ઠિસભાવં વિસ્સજ્જેતિ. તીણિ સતન્તિ તીણિ સતાનિ, વચનવિપલ્લાસો કતો. કતમો દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ પુચ્છં અનુદ્ધરિત્વાવ સોતાપત્તિમગ્ગો દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ વિસ્સજ્જનં કતં.

૧૨૩. ઇદાનિ કથં અભિનિવેસપરામાસોતિઆદિ વિત્થારનિદ્દેસો. તત્થ રૂપન્તિ ઉપયોગવચનં. રૂપં અભિનિવેસપરામાસોતિ સમ્બન્ધો. રૂપન્તિ ચેત્થ રૂપુપાદાનક્ખન્ધો કસિણરૂપઞ્ચ. ‘‘એતં મમા’’તિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ, ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ, ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. એતન્તિ સામઞ્ઞવચનં. તેનેવ ‘‘વેદનં એતં મમ, સઙ્ખારે એતં મમા’’તિ નપુંસકવચનં એકવચનઞ્ચ કતં. એસોતિ પન વત્તબ્બમપેક્ખિત્વા પુલ્લિઙ્ગેકવચનં કતં. એતં મમાતિ તણ્હામઞ્ઞનામૂલિકા દિટ્ઠિ. એસોહમસ્મીતિ માનમઞ્ઞનામૂલિકા દિટ્ઠિ. એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિમઞ્ઞના એવ. કેચિ પન ‘‘એતં મમાતિ મમંકારકપ્પના, એસોહમસ્મીતિ અહંકારકપ્પના, એસો મે અત્તાતિ અહંકારમમંકારકપ્પિતો અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, તથા યથાક્કમેનેવ તણ્હામૂલનિવેસો માનપગ્ગાહો, તણ્હામૂલનિવિટ્ઠો માનપગ્ગહિતો, અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, સઙ્ખારાનં દુક્ખલક્ખણાદસ્સનં, સઙ્ખારાનં અનિચ્ચલક્ખણાદસ્સનં, સઙ્ખારાનં તિલક્ખણાદસ્સનહેતુકો અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, દુક્ખે અસુભે ચ સુખં સુભન્તિ વિપલ્લાસગતસ્સ, અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિ વિપલ્લાસગતસ્સ, ચતુબ્બિધવિપલ્લાસગતસ્સ ચ અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, પુબ્બેનિવાસઞાણસ્સ આકારકપ્પના, દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ અનાગતપટિલાભકપ્પના, પુબ્બન્તાપરન્તઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ કપ્પનિસ્સિતસ્સ અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, નન્દિયા અતીતમન્વાગમેતિ, નન્દિયા અનાગતં પટિકઙ્ખતિ, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણહેતુકા દિટ્ઠિ, અપરન્તે અઞ્ઞાણહેતુકા દિટ્ઠિ, પુબ્બન્તાપરન્તે ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણહેતુકો અત્તાભિનિવેસો’’તિ ચ એતેસં તિણ્ણં વચનાનં અત્થં વણ્ણયન્તિ.

દિટ્ઠિયો પનેત્થ પઠમં પઞ્ચક્ખન્ધવત્થુકા. તતો છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનવિઞ્ઞાણ- કાયસમ્ફસ્સકાયવેદનાકાયસઞ્ઞાકાયચેતનાકાયતણ્હાકાયવિતક્કવિચારધાતુદસકસિણ- દ્વત્તિંસાકારવત્થુકા દિટ્ઠિયો વુત્તા. દ્વત્તિંસાકારેસુ ચ યત્થ વિસું અભિનિવેસો ન યુજ્જતિ, તત્થ સકલસરીરાભિનિવેસવસેનેવ વિસું અભિનિવેસો વિય કતોતિ વેદિતબ્બં. તતો દ્વાદસાયતનઅટ્ઠારસધાતુએકૂનવીસતિઇન્દ્રિયવસેન યોજના કતા. તીણિ એકન્તલોકુત્તરિન્દ્રિયાનિ ન યોજિતાનિ. ન હિ લોકુત્તરવત્થુકા દિટ્ઠિયો હોન્તિ. સબ્બત્થાપિ ચ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સેસુ ધમ્મેસુ લોકુત્તરે ઠપેત્વા લોકિયા એવ ગહેતબ્બા. અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપઞ્ચ ન ગહેતબ્બમેવ. તતો તેધાતુકવસેન નવવિધભવવસેન ઝાનબ્રહ્મવિહારસમાપત્તિવસેન પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગવસેન ચ યોજના કતા. જાતિજરામરણાનં વિસું ગહણે પરિહારો વુત્તનયો એવ. સબ્બાનિ ચેતાનિ રૂપાદિકાનિ જરામરણન્તાનિ અટ્ઠનવુતિસતં પદાનિ ભવન્તિ.

૧૨૪. દિટ્ઠિટ્ઠાનેસુ ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ વીસતિવત્થુકાયપિ સક્કાયદિટ્ઠિયા પઞ્ચન્નં ખન્ધાનંયેવ વત્થુત્તા ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અત્તાનં સમનુપસ્સમાના સમનુપસ્સન્તિ, સબ્બે તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુયેવ સમનુપસ્સન્તિ, એતેસં વા અઞ્ઞતર’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૪૭) વુત્તત્તા ચ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દિટ્ઠીનં કારણં. અવિજ્જાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ અવિજ્જાય અન્ધીકતાનં દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો ‘‘યાયં, ભન્તે, દિટ્ઠિ ‘અસમ્માસમ્બુદ્ધેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધા’તિ, અયં નુ ખો, ભન્તે, દિટ્ઠિ કિં પટિચ્ચ પઞ્ઞાયતીતિ? મહતી ખો એસા, કચ્ચાન, ધાતુ, યદિદં અવિજ્જાધાતુ. હીનં, કચ્ચાન, ધાતું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ હીના સઞ્ઞા હીના દિટ્ઠી’’તિ (સં. નિ. ૨.૯૭) વચનતો ચ અવિજ્જા દિટ્ઠીનં કારણં. ફસ્સોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ તેન ફસ્સેન ફુટ્ઠસ્સ દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, સમણબ્રાહ્મણા પુબ્બન્તકપ્પિકા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિનો પુબ્બન્તં આરબ્ભ અનેકવિહિતાનિ અધિવુત્તિપદાનિ અભિવદન્તિ, તદપિ ફસ્સપચ્ચયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૨૩) વચનતો ચ ફસ્સો દિટ્ઠીનં કારણં. સઞ્ઞાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ આકારમત્તગ્ગહણેન અયાથાવસભાવગાહહેતુત્તા સઞ્ઞાય –

‘‘યાનિ ચ તીણિ યાનિ ચ સટ્ઠિ, સમણપ્પવાદસિતાનિ ભૂરિપઞ્ઞ;

સઞ્ઞક્ખરસઞ્ઞનિસ્સિતાનિ, ઓસરણાનિ વિનેય્ય ઓઘતમગા’’તિ. (સુ. નિ. ૫૪૩) –

વચનતો ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ (સુ. નિ. ૮૮૦; મહાનિ. ૧૦૯) વચનતો ચ સઞ્ઞા દિટ્ઠીનં કારણં. વિતક્કોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ આકારપરિવિતક્કેન દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો –

‘‘નહેવ સચ્ચાનિ બહૂનિ નાના, અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય નિચ્ચાનિ લોકે;

તક્કઞ્ચ દિટ્ઠીસુ પકપ્પયિત્વા, સચ્ચં મુસાતિ દ્વયધમ્મમાહૂ’’તિ. (સુ. નિ. ૮૯૨) –

વચનતો ચ વિતક્કો દિટ્ઠીનં કારણં. અયોનિસોમનસિકારોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ અયોનિસો મનસિકારસ્સ અકુસલાનં અસાધારણહેતુત્તા ‘‘તસ્સેવં અયોનિસો મનસિકરોતો છન્નં દિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯) વચનતો ચ અયોનિસો મનસિકારો દિટ્ઠીનં કારણં. પાપમિત્તોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ પાપમિત્તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનેન દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો ‘‘બાહિરં, ભિક્ખવે, અઙ્ગન્તિ કરિત્વા ન અઞ્ઞં એકઙ્ગમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં મહતો અનત્થાય સંવત્તતિ. યથયિદં, ભિક્ખવે, પાપમિત્તતા’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૧૦) વચનતો ચ પાપમિત્તો દિટ્ઠીનં કારણં. પરતોપિ ઘોસો દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ દુરક્ખાતધમ્મસ્સવનેન દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, હેતૂ દ્વે પચ્ચયા મિચ્છાદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય પરતો ચ ઘોસો અયોનિસો ચ મનસિકારો’’તિ (અ. નિ. ૨.૧૨૬) વચનતો ચ પરતો ઘોસો મિચ્છાદિટ્ઠિકતો મિચ્છાદિટ્ઠિપટિસઞ્ઞુત્તકથા દિટ્ઠીનં કારણં.

ઇદાનિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ પદસ્સ અત્થં વિવરન્તો ખન્ધા હેતુ ખન્ધા પચ્ચયોતિઆદિમાહ. ખન્ધા એવ દિટ્ઠીનં ઉપાદાય, જનકહેતુ ચેવ ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયો ચાતિ અત્થો. સમુટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ સમુટ્ઠહન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં, કારણન્તિ અત્થો. તેન સમુટ્ઠાનટ્ઠેન, દિટ્ઠિકારણભાવેનાતિ અત્થો.

૧૨૫. ઇદાનિ કિચ્ચભેદેન દિટ્ઠિભેદં દસ્સેન્તો કતમાનિ અટ્ઠારસ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનીતિઆદિમાહ. તત્થ યા દિટ્ઠીતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાનં અટ્ઠારસન્નં પદાનં સાધારણં મૂલપદં. યા દિટ્ઠિ, તદેવ દિટ્ઠિગતં, યા દિટ્ઠિ, તદેવ દિટ્ઠિગહનન્તિ સબ્બેહિ સમ્બન્ધો કાતબ્બો. અયાથાવદસ્સનટ્ઠેન દિટ્ઠિ, તદેવ દિટ્ઠીસુ ગતં દસ્સનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિઅન્તોગધત્તાતિ દિટ્ઠિગતં. હેટ્ઠાપિસ્સ અત્થો વુત્તોયેવ. દ્વિન્નં અન્તાનં એકન્તગતત્તાપિ દિટ્ઠિગતં. સા એવ દિટ્ઠિ દુરતિક્કમનટ્ઠેન દિટ્ઠિગહનં તિણગહનવનગહનપબ્બતગહનાનિ વિય. સાસઙ્કસપ્પટિભયટ્ઠેન દિટ્ઠિકન્તારં ચોરકન્તારવાળકન્તારનિરુદકકન્તારદુબ્ભિક્ખકન્તારા વિય. ધમ્મસઙ્ગણિયં ‘‘દિટ્ઠિકન્તારો’’તિ સકલિઙ્ગેનેવ આગતં. સમ્માદિટ્ઠિયા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન પટિલોમટ્ઠેન ચ દિટ્ઠિવિસૂકં. મિચ્છાદસ્સનઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં સમ્માદસ્સનં વિનિવિજ્ઝતિ ચેવ વિલોમેતિ ચ. ધમ્મસઙ્ગણિયં (ધ. સ. ૩૯૨, ૧૧૦૫) ‘‘દિટ્ઠિવિસૂકાયિક’’ન્તિ આગતં. કદાચિ સસ્સતસ્સ, કદાચિ ઉચ્છેદસ્સ ગહણતો દિટ્ઠિયા વિરૂપં ફન્દિતન્તિ દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં. દિટ્ઠિગતિકો હિ એકસ્મિં પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, કદાચિ સસ્સતં અનુસ્સરતિ, કદાચિ ઉચ્છેદં. દિટ્ઠિયેવ અનત્થે સંયોજેતીતિ દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં. દિટ્ઠિયેવ અન્તોતુદનટ્ઠેન દુન્નીહરણીયટ્ઠેન ચ સલ્લન્તિ દિટ્ઠિસલ્લં. દિટ્ઠિયેવ પીળાકરણટ્ઠેન સમ્બાધોતિ દિટ્ઠિસમ્બાધો. દિટ્ઠિયેવ મોક્ખાવરણટ્ઠેન પલિબોધોતિ દિટ્ઠિપલિબોધો. દિટ્ઠિયેવ દુમ્મોચનીયટ્ઠેન બન્ધનન્તિ દિટ્ઠિબન્ધનં. દિટ્ઠિયેવ દુરુત્તરટ્ઠેન પપાતોતિ દિટ્ઠિપપાતો. દિટ્ઠિયેવ થામગતટ્ઠેન અનુસયોતિ દિટ્ઠાનુસયો. દિટ્ઠિયેવ અત્તાનં સન્તાપેતીતિ દિટ્ઠિસન્તાપો. દિટ્ઠિયેવ અત્તાનં અનુદહતીતિ દિટ્ઠિપરિળાહો. દિટ્ઠિયેવ કિલેસકાયં ગન્થેતીતિ દિટ્ઠિગન્થો. દિટ્ઠિયેવ ભુસં આદિયતીતિ દિટ્ઠુપાદાનં. દિટ્ઠિયેવ ‘‘સચ્ચ’’ન્તિઆદિવસેન અભિનિવિસતીતિ દિટ્ઠાભિનિવેસો. દિટ્ઠિયેવ ઇદં પરન્તિ આમસતિ, પરતો વા આમસતીતિ દિટ્ઠિપરામાસો.

૧૨૬. ઇદાનિ રાસિવસેન સોળસ દિટ્ઠિયો ઉદ્દિસન્તો કતમા સોળસ દિટ્ઠિયોતિઆદિમાહ. તત્થ સુખસોમનસ્સસઙ્ખાતે અસ્સાદે દિટ્ઠિ અસ્સાદદિટ્ઠિ. અત્તાનં અનુગતા દિટ્ઠિ અત્તાનુદિટ્ઠિ. નત્થીતિ પવત્તત્તા વિપરીતા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સતિ કાયે દિટ્ઠિ, સન્તી વા કાયે દિટ્ઠિ સક્કાયદિટ્ઠિ. કાયોતિ ચેત્થ ખન્ધપઞ્ચકં, ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતો સક્કાયો વત્થુ પતિટ્ઠા એતિસ્સાતિ સક્કાયવત્થુકા. સસ્સતન્તિ પવત્તા દિટ્ઠિ સસ્સતદિટ્ઠિ. ઉચ્છેદોતિ પવત્તા દિટ્ઠિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. સસ્સતાદિઅન્તં ગણ્હાતીતિ અન્તગ્ગાહિકા, અન્તગ્ગાહો વા અસ્સા અત્થીતિ અન્તગ્ગાહિકા. અતીતસઙ્ખાતં પુબ્બન્તં અનુગતા દિટ્ઠિ પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ. અનાગતસઙ્ખાતં અપરન્તં અનુગતા દિટ્ઠિ અપરન્તાનુદિટ્ઠિ. અનત્થે સંયોજેતીતિ સઞ્ઞોજનિકા. અહઙ્કારવસેન અહન્તિ ઉપ્પન્નેન માનેન દિટ્ઠિયા મૂલભૂતેન વિનિબન્ધા ઘટિતા ઉપ્પાદિતા દિટ્ઠિ અહન્તિ માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. તથા મમઙ્કારવસેન મમન્તિ ઉપ્પન્નેન માનેન વિનિબન્ધા દિટ્ઠિ મમન્તિ માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. અત્તનો વદનં કથનં અત્તવાદો, તેન પટિસઞ્ઞુત્તા બદ્ધા દિટ્ઠિ અત્તવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ. અત્તાનં લોકોતિ વદનં કથનં લોકવાદો, તેન પટિસઞ્ઞુત્તા દિટ્ઠિ લોકવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ. ભવો વુચ્ચતિ સસ્સતં, સસ્સતવસેન ઉપ્પજ્જનદિટ્ઠિ ભવદિટ્ઠિ. વિભવો વુચ્ચતિ ઉચ્છેદો, ઉચ્છેદવસેન ઉપ્પજ્જનદિટ્ઠિ વિભવદિટ્ઠિ.

૧૨૭-૧૨૮. ઇદાનિ તીણિ સતં દિટ્ઠાભિનિવેસે નિદ્દિસિતુકામો કતમે તીણિ સતં દિટ્ઠાભિનિવેસાતિ પુચ્છિત્વા તે અવિસ્સજ્જેત્વાવ વિસું વિસું અભિનિવેસવિસ્સજ્જનેનેવ તે વિસ્સજ્જેતુકામો અસ્સાદદિટ્ઠિયા, કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતીતિઆદિના નયેન સોળસન્નં દિટ્ઠીનં અભિનિવેસાકારગણનં પુચ્છિત્વા પુન અસ્સાદદિટ્ઠિયા પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતીતિ તાસં સોળસન્નં દિટ્ઠીનં અભિનિવેસાકારગણનં વિસ્સજ્જેત્વા પુન તાનિ ગણનાનિ વિસ્સજ્જેન્તો અસ્સાદદિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતીતિઆદિમાહ. તત્થ રૂપં પટિચ્ચાતિ રૂપક્ખન્ધં પટિચ્ચ. ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સન્તિ ‘‘અયં મે કાયો ઈદિસો’’તિ રૂપસમ્પદં નિસ્સાય ગેહસિતં રાગસમ્પયુત્તં સુખં સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. હેટ્ઠા વુત્તેનટ્ઠેન સુખઞ્ચ સોમનસ્સઞ્ચ. તંયેવ રૂપસ્સ અસ્સાદોતિ રૂપનિસ્સયો અસ્સાદો. તઞ્હિ સુખં તણ્હાવસેન અસ્સાદીયતિ ઉપભુઞ્જીયતીતિ અસ્સાદો. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિ સો અસ્સાદો સસ્સતોતિ વા ઉચ્છિજ્જિસ્સતીતિ વા સસ્સતં વા ઉચ્છિજ્જમાનં વા અત્તાનં સુખિતં કરોતીતિ વા અભિનિવેસપરામાસો હોતિ. તસ્મા યા ચ દિટ્ઠિ યો ચ અસ્સાદોતિ અસ્સાદસ્સ દિટ્ઠિભાવાભાવેપિ અસ્સાદં વિના સા દિટ્ઠિ ન હોતીતિ કત્વા ઉભયમ્પિ સમુચ્ચિતં. અસ્સાદદિટ્ઠીતિ અસ્સાદે પવત્તા દિટ્ઠીતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ નાનાસુત્તેહિ સંસન્દેત્વા મિચ્છાદિટ્ઠિં મિચ્છાદિટ્ઠિકઞ્ચ ગરહિતુકામો અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠીતિઆદિમાહ. તત્થ દિટ્ઠિવિપત્તીતિ સમ્માદિટ્ઠિવિનાસકમિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્ખાતદિટ્ઠિયા વિપત્તિ. દિટ્ઠિવિપન્નોતિ વિપન્ના વિનટ્ઠા સમ્માદિટ્ઠિ અસ્સાતિ દિટ્ઠિવિપન્નો, વિપન્નદિટ્ઠીતિ વુત્તં હોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિયા વા વિપન્નો વિનટ્ઠોતિ દિટ્ઠિવિપન્નો. ન સેવિતબ્બો ઉપસઙ્કમનેન. ન ભજિતબ્બો ચિત્તેન. ન પયિરુપાસિતબ્બો ઉપસઙ્કમિત્વા નિસીદનેન. તં કિસ્સ હેતૂતિ ‘‘તં સેવનાદિકં કેન કારણેન ન કાતબ્બ’’ન્તિ તસ્સ કારણપુચ્છા. દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકાતિ કારણવિસ્સજ્જનં. યસ્મા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિટ્ઠિ પાપિકા, તસ્મા તં સેવનાદિકં ન કાતબ્બન્તિ અત્થો. દિટ્ઠિયા રાગોતિ ‘‘સુન્દરા મે દિટ્ઠી’’તિ દિટ્ઠિં આરબ્ભ દિટ્ઠિયા ઉપ્પજ્જનરાગો. દિટ્ઠિરાગરત્તોતિ તેન દિટ્ઠિરાગેન રઙ્ગેન રત્તં વત્થં વિય રત્તો. ન મહપ્ફલન્તિ વિપાકફલેન. ન મહાનિસંસન્તિ નિસ્સન્દફલેન.

પુરિસપુગ્ગલસ્સાતિ પુરિસસઙ્ખાતસ્સ પુગ્ગલસ્સ. લોકિયવોહારેન હિ પુરિ વુચ્ચતિ સરીરં, તસ્મિં પુરિસ્મિં સેતિ પવત્તતીતિ પુરિસો, પું વુચ્ચતિ નિરયો, તં પું ગલતિ ગચ્છતીતિ પુગ્ગલો. યેભુય્યેન હિ સત્તા સુગતિતો ચુતા દુગ્ગતિયંયેવ નિબ્બત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં ન મહપ્ફલત્તં કેન કારણેન હોતિ. દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકાતિ યસ્મા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિટ્ઠિ પાપિકા, તસ્મા ન મહપ્ફલં હોતીતિ અત્થો. દ્વેવ ગતિયોતિ પઞ્ચસુ ગતીસુ દ્વેવ ગતિયો. વિપજ્જમાનાય દિટ્ઠિયા નિરયો. સમ્પજ્જમાનાય તિરચ્છાનયોનિ. યઞ્ચેવ કાયકમ્મન્તિ સકલિઙ્ગધારણપટિપદાનુયોગઅભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્માદિ કાયકમ્મં. યઞ્ચ વચીકમ્મન્તિ સકસમયપરિયાપુણનસજ્ઝાયનદેસનાસમાદપનાદિ વચીકમ્મં. યઞ્ચ મનોકમ્મન્તિ ઇધલોકચિન્તાપટિસંયુત્તઞ્ચ પરલોકચિન્તાપટિસંયુત્તઞ્ચ કતાકતચિન્તાપટિસંયુત્તઞ્ચ મનોકમ્મં. તિણકટ્ઠધઞ્ઞબીજેસુ સત્તદિટ્ઠિસ્સ દાનાનુપ્પદાનપટિગ્ગહણપરિભોગેસુ ચ કાયવચીમનોકમ્માનિ. યથાદિટ્ઠીતિ યા અયં દિટ્ઠિ, તસ્સાનુરૂપં. સમત્તન્તિ પરિપુણ્ણં. સમાદિન્નન્તિ ગહિતં.

અટ્ઠકથાયં પન વુત્તં – તદેતં યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્મં, દિટ્ઠિસહજાતકાયકમ્મં, દિટ્ઠાનુલોમિકકાયકમ્મન્તિ તિવિધં હોતિ. તત્થ ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો’’તિ યં એવં દિટ્ઠિકસ્સ સતો પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનમિચ્છાચારસઙ્ખાતં કાયકમ્મં, ઇદં યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્મં નામ. ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો’’તિ યં ઇમાય દિટ્ઠિયા ઇમિના દસ્સનેન સહજાતં કાયકમ્મં, ઇદં દિટ્ઠિસહજાતકાયકમ્મં નામ. તદેવ પન સમત્તં સમાદિન્નં ગહિતં પરામટ્ઠં દિટ્ઠાનુલોમિકકાયકમ્મં નામ. વચીકમ્મમનોકમ્મેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન મુસા ભણતો પિસુણં ભણતો ફરુસં ભણતો સમ્ફં પલપતો અભિજ્ઝાલુનો બ્યાપન્નચિત્તસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ સતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમોતિ યોજના કાતબ્બા. લિઙ્ગધારણાદિપરિયાપુણનાદિલોકચિન્તાદિવસેન વુત્તનયો ચેત્થ સુન્દરો.

ચેતનાદીસુ દિટ્ઠિસહજાતા ચેતના ચેતના નામ. દિટ્ઠિસહજાતા પત્થના પત્થના નામ. ચેતનાપત્થનાનં વસેન ચિત્તટ્ઠપના પણિધિ નામ. તેહિ પન ચેતનાદીહિ સમ્પયુત્તા ફસ્સાદયો સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્ના ધમ્મા સઙ્ખારા નામ. અનિટ્ઠાયાતિઆદીહિ દુક્ખમેવ વુત્તં. દુક્ખઞ્હિ સુખકામેહિ સત્તેહિ ન એસિતત્તા અનિટ્ઠં. અપ્પિયત્તા અકન્તં. મનસ્સ અવડ્ઢનતો, મનસિ અવિસપ્પનતો ચ અમનાપં. આયતિં અભદ્દતાય અહિતં. પીળનતો દુક્ખન્તિ. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં એવં સંવત્તનં કેન કારણેન હોતીતિ અત્થો. ઇદાનિસ્સ કારણં દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકાતિ. યસ્મા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિટ્ઠિ પાપિકા લામકા, તસ્મા એવં સંવત્તતીતિ અત્થો. અલ્લાય પથવિયા નિક્ખિત્તન્તિ ઉદકેન તિન્તાય ભૂમિયા રોપિતં. પથવીરસં આપોરસન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પથવિયા ચ સમ્પદં આપસ્સ ચ સમ્પદં. બીજનિક્ખિત્તટ્ઠાને હિ ન સબ્બા પથવી ન સબ્બો આપો ચ બીજં ફલં ગણ્હાપેતિ. યો પન તેસં પદેસો બીજં ફુસતિ, સોયેવ બીજં ફલં ગણ્હાપેતિ. તસ્મા બીજપોસનાય પચ્ચયભૂતોયેવ સો પદેસો પથવીરસો આપોરસોતિ વેદિતબ્બો. રસસદ્દસ્સ હિ સમ્પત્તિ ચ અત્થો. યથાહ ‘‘કિચ્ચસમ્પત્તિઅત્થેન રસો નામ પવુચ્ચતી’’તિ. લોકે ચ ‘‘સુરસો ગન્ધબ્બો’’તિ વુત્તે સુસમ્પન્નો ગન્ધબ્બોતિ અત્થો ઞાયતિ. ઉપાદિયતીતિ ગણ્હાતિ. યો હિ પદેસો પચ્ચયો હોતિ, તં પચ્ચયં લભમાનં બીજં તં ગણ્હાતિ નામ. સબ્બં તન્તિ સબ્બં તં રસજાતં. તિત્તકત્તાયાતિ સો પથવીરસો આપોરસો ચ અતિત્તકો સમાનોપિ તિત્તકં બીજં નિસ્સાય નિમ્બરુક્ખાદીનં તેસં ફલાનઞ્ચ તિત્તકભાવાય સંવત્તતિ. કટુકત્તાયાતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં.

‘‘વણ્ણગન્ધરસૂપેતો, અમ્બોયં અહુવા પુરે;

તમેવ પૂજં લભમાનો, કેનમ્બો કટુકપ્ફલો’’તિ. (જા. ૧.૨.૭૧) –

આગતટ્ઠાને વિય હિ ઇધાપિ તિત્તકમેવ અપ્પિયટ્ઠેન કટુકન્તિ વેદિતબ્બં. અસાતત્તાયાતિ અમધુરભાવાય. અસાદુત્તાયાતિપિ પાઠો, અસાદુભાવાયાતિ અત્થો. સાદૂતિ હિ મધુરં. બીજં હિસ્સાતિ અસ્સ નિમ્બાદિકસ્સ બીજં. એવમેવન્તિ એવં એવં. યસ્મા સુખા વેદના પરમો અસ્સાદો, તસ્મા મિચ્છાદિટ્ઠિયા દુક્ખવેદનાવસેન આદીનવો દસ્સિતોતિ. પુન અટ્ઠારસભેદેન દિટ્ઠિયા આદીનવં દસ્સેતું અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠીતિઆદિમાહ. તં વુત્તત્થમેવ. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ પરિયુટ્ઠિતચિત્તસ્સ સઞ્ઞોગોતિ દિટ્ઠિયા એવ સંસારે બન્ધનં દસ્સેતિ.

૧૨૯. યસ્મા પન દિટ્ઠિભૂતાનિપિ સઞ્ઞોજનાનિ અત્થિ અદિટ્ઠિભૂતાનિપિ, તસ્મા તં પભેદં દસ્સેન્તો અત્થિ સઞ્ઞોજનાનિ ચેવાતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા કામરાગસઞ્ઞોજનસ્સેવ અનુનયસઞ્ઞોજનન્તિ આગતટ્ઠાનમ્પિ અત્થિ, તસ્મા અનુનયસઞ્ઞોજનન્તિ વુત્તં. કામરાગભાવં અપ્પત્વા પવત્તં લોભં સન્ધાય એતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સેસખન્ધાયતનાદિમૂલકેસુપિ વારેસુ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. વેદનાપરમત્તા ચ અસ્સાદસ્સ વેદનાપરિયોસાના એવ દેસના કતા. સઞ્ઞાદયો ન ગહિતા. ઇમેહિ પઞ્ચતિંસાય આકારેહીતિ પઞ્ચક્ખન્ધા અજ્ઝત્તિકાયતનાદીનિ પઞ્ચ છક્કાનિ ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચતિંસ વત્થૂનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નઅસ્સાદારમ્મણવસેન પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ.

અસ્સાદદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અત્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૦. અત્તાનુદિટ્ઠિયં અસ્સુતવા પુથુજ્જનોતિ આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ. યસ્સ હિ ખન્ધધાતુઆયતનસચ્ચપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવિનિચ્છયવિરહિતત્તા અત્તાનુદિટ્ઠિપટિસેધકરો નેવ આગમો, પટિપત્તિયા અધિગન્તબ્બસ્સ અનધિગતત્તા ન ચ અધિગમો અત્થિ, સો આગમાધિગમાનં અભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ. સુતન્તિ હિ બુદ્ધવચનાગમો ચ સુતફલત્તા હેતુવોહારવસેન અધિગમો ચ, તં સુતં અસ્સ અત્થીતિ સુતવા, ન સુતવા અસ્સુતવા. સ્વાયં –

પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતિ.

સો હિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિ કારણેહિ પુથુજ્જનો. યથાહ – ‘‘પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ અવિહતસક્કાયદિટ્ઠિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાભિસઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાઓઘેહિ વુય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાસન્તાપેહિ સન્તપ્પેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાપરિળાહેહિ પરિદય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ પુથુજ્જના’’તિ (મહાનિ. ૯૪). પુથૂનં વા ગણનપથમતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમુદાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જના, પુથુ વા અયં, વિસુંયેવ સઙ્ખં ગતો વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ જનોતિપિ પુથુજ્જનો. એવમેતેહિ ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ દ્વીહિ પદેહિ યે તે –

‘‘દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો’’તિ. –

દ્વે પુથુજ્જના વુત્તા, તેસુ અન્ધપુથુજ્જનો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

અરિયાનં અદસ્સાવીતિઆદીસુ અરિયાતિ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો, સદેવકેન ચ લોકેન અરણીયતો બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વુચ્ચન્તિ, બુદ્ધા એવ વા ઇધ અરિયા. યથાહ – ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… તથાગતો અરિયોતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૮).

સપ્પુરિસાતિ એત્થ પન પચ્ચેકબુદ્ધા તથાગતસાવકા ચ ‘‘સપ્પુરિસા’’તિ વેદિતબ્બા. તે હિ લોકુત્તરગુણયોગેન સોભના પુરિસાતિ સપ્પુરિસા. સબ્બેયેવ વા એતે દ્વેધાપિ વુત્તા. બુદ્ધાપિ હિ અરિયા ચ સપ્પુરિસા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધસાવકાપિ. યથાહ –

‘‘યો વે કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો, કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતિ;

દુખિતસ્સ સક્કચ્ચ કરોતિ કિચ્ચં, તથાવિધં સપ્પુરિસં વદન્તી’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૭૮);

એત્થ હિ ‘‘કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો’’તિ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો વુત્તો, ‘‘કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચા’’તિ બુદ્ધસાવકો, ‘‘દુખિતસ્સ સક્કચ્ચ કરોતિ કિચ્ચ’’ન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ. ઇદાનિ યો તેસં અરિયાનં અદસ્સનસીલો, ન ચ દસ્સને સાધુકારી, સો ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વેદિતબ્બો. સો ચ ચક્ખુના અદસ્સાવી ઞાણેન અદસ્સાવીતિ દુવિધો. તેસુ ઞાણેન અદસ્સાવી ઇધાધિપ્પેતો. મંસચક્ખુના હિ દિબ્બચક્ખુના વા અરિયા દિટ્ઠાપિ અદિટ્ઠાવ હોન્તિ તેસં ચક્ખૂનં વણ્ણમત્તગહણતો ન અરિયભાવગોચરતો. સોણસિઙ્ગાલાદયોપિ હિ ચક્ખુના અરિયે પસ્સન્તિ, ન ચ તે અરિયાનં દસ્સાવિનો, તસ્મા ચક્ખુના દસ્સનં ન દસ્સનં, ઞાણેન દસ્સનમેવ દસ્સનં. યથાહ – ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન, યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭). તસ્મા ચક્ખુના પસ્સન્તોપિ ઞાણેન અરિયેહિ દિટ્ઠં અનિચ્ચાદિલક્ખણં અપસ્સન્તો અરિયાધિગતઞ્ચ ધમ્મં અનધિગચ્છન્તો અરિયકરધમ્માનં અરિયભાવસ્સ ચ અદિટ્ઠત્તા ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વેદિતબ્બો.

અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદોતિ સતિપટ્ઠાનાદિભેદે અરિયધમ્મે અકુસલો. અરિયધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થ પન –

દુવિધો વિનયો નામ, એકમેકેત્થ પઞ્ચધા;

અભાવતો તસ્સ અયં, ‘‘અવિનીતો’’તિ વુચ્ચતિ.

અયઞ્હિ સંવરવિનયો પહાનવિનયોતિ દુવિધો વિનયો. એત્થ ચ દુવિધેપિ વિનયે એકમેકો વિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. સંવરવિનયોપિ હિ સીલસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધો. પહાનવિનયોપિ તદઙ્ગપ્પહાનં, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં, સમુચ્છેદપ્પહાનં, પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં, નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચવિધો.

તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) અયં સીલસંવરો. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) અયં સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪) –

અયં ઞાણસંવરો. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં ખન્તિસંવરો. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં વીરિયસંવરો. સબ્બોપિ ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં વિનેતબ્બાનઞ્ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો ‘‘સંવરો’’, વિનયનતો ‘‘વિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં તાવ સંવરવિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

તથા યં નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ પટિપક્ખભાવતો દીપાલોકેન વિય તમસ્સ તેન તેન વિપસ્સનાઞાણેન તસ્સ તસ્સ અનત્થસ્સ પહાનં, સેય્યથિદં – નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયે અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનેન અભિરતિસઞ્ઞાય, મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુઞ્ચિતુકમ્યતાય, ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમઞાણેન ધમ્મટ્ઠિતિયં નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવસ્સ, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તગાહસ્સ પહાનં, એતં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ.

યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિભાવનિવારણતો ઘટપ્પહારેન વિય ઉદકપિટ્ઠે સેવાલસ્સ તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનં, ઇદં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો સન્તાને ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭; વિભ. ૬૨૮) નયેન વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિકસ્સ કિલેસગ્ગણસ્સ અચ્ચન્તઅપ્પવત્તિભાવેન પહાનં, ઇદં સમુચ્છેદપ્પહાનં નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં કિલેસાનં, ઇદં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નામ. યં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં, ઇદં નિસ્સરણપ્પહાનં નામ. સબ્બમ્પિ ચેતં પહાનં યસ્મા ચાગટ્ઠેન પહાનં, વિનયનટ્ઠેન વિનયો, તસ્મા ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ, તંતંપહાનવતો વા તસ્સ તસ્સ વિનયસ્સ સમ્ભવતોપેતં ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં પહાનવિનયોપિ પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

એવમયં સઙ્ખેપતો દુવિધો, પભેદતો ચ દસવિધો વિનયો ભિન્નસંવરત્તા પહાતબ્બસ્સ ચ અપ્પહીનત્તા યસ્મા એતસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ નત્થિ, તસ્મા અભાવતો તસ્સ અયં ‘‘અવિનીતો’’તિ વુચ્ચતીતિ. એસ નયો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થાપિ. નિન્નાનાકારણઞ્હિ એતં અત્થતો. યથાહ – ‘‘યેવ તે અરિયા, તેવ તે સપ્પુરિસા. યેવ તે સપ્પુરિસા, તેવ તે અરિયા. યોવ સો અરિયાનં ધમ્મો, સોવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો. યોવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો, સોવ સો અરિયાનં ધમ્મો. યેવ તે અરિયવિનયા, તેવ તે સપ્પુરિસવિનયા. યેવ તે સપ્પુરિસવિનયા, તેવ તે અરિયવિનયા. અરિયેતિ વા સપ્પુરિસેતિ વા, અરિયધમ્મેતિ વા સપ્પુરિસધમ્મેતિ વા, અરિયવિનયેતિ વા સપ્પુરિસવિનયેતિ વા એસેસે એકે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવા’’તિ.

કસ્મા પન થેરો અત્તાનુદિટ્ઠિયા કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતીતિ પુચ્છિત્વા તં અવિસ્સજ્જેત્વાવ ‘‘ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ એવં પુથુજ્જનં નિદ્દિસીતિ? પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય તં અત્થં આવિકાતું પઠમં પુથુજ્જનં નિદ્દિસીતિ વેદિતબ્બં.

૧૩૧. એવં પુથુજ્જનં નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ અભિનિવેસુદ્દેસં દસ્સેન્તો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિઆદિમાહ. તત્થ રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ રૂપક્ખન્ધં કસિણરૂપઞ્ચ ‘‘અત્તા’’તિ દિટ્ઠિપસ્સનાય સમનુપસ્સતિ. નિદ્દેસે પનસ્સ રૂપક્ખન્ધે અભિનિવેસો પઞ્ચક્ખન્ધાધિકારત્તા પાકટોતિ તં અવત્વા કસિણરૂપમેવ ‘‘રૂપ’’ન્તિ સામઞ્ઞવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. રૂપવન્તં વા અત્તાનન્તિ અરૂપં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તં અત્તાનં રૂપવન્તં સમનુપસ્સતિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ અરૂપમેવ ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તસ્મિં અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. રૂપસ્મિં વા અત્તાનન્તિ અરૂપમેવ ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તં અત્તાનં રૂપસ્મિં સમનુપસ્સતિ.

તત્થ રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ સુદ્ધરૂપમેવ ‘‘અત્તા’’તિ કથિતં. રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં, વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, સઞ્ઞં, સઙ્ખારે, વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇમેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ અરૂપં ‘‘અત્તા’’તિ કથિતં. વેદનાવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાનન્તિ એવં ચતૂસુ ખન્ધેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં વસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા કથિતો. તા પન વીસતિપિ દિટ્ઠિયો મગ્ગાવરણા, ન સગ્ગાવરણા, સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝા.

ઇદાનિ તં નિદ્દિસન્તો કથં રૂપન્તિઆદિમાહ. તત્થ પથવીકસિણન્તિ પથવીમણ્ડલં નિસ્સાય ઉપ્પાદિતં પટિભાગનિમિત્તસઙ્ખાતં સકલફરણવસેન પથવીકસિણં. અહન્તિ અત્તાનમેવ સન્ધાય ગણ્હાતિ. અત્તન્તિ અત્તાનં. અદ્વયન્તિ એકમેવ. તેલપ્પદીપસ્સાતિ તેલયુત્તસ્સ પદીપસ્સ. ઝાયતોતિ જલતો. યા અચ્ચિ, સો વણ્ણોતિઆદિ અચ્ચિં મુઞ્ચિત્વા વણ્ણસ્સ અભાવતો વુત્તં. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થૂતિ તદુભયં એકતો કત્વા રૂપવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

આપોકસિણાદીનિ આપાદીનિ નિસ્સાય ઉપ્પાદિતકસિણનિમિત્તાનેવ. પરિચ્છિન્નાકાસકસિણં પન રૂપજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણં હોન્તમ્પિ આકાસકસિણન્તિ વુચ્ચમાને અરૂપજ્ઝાનારમ્મણેન કસિણુગ્ઘાટિમાકાસેન સંકિણ્ણં હોતીતિ ન ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. રૂપાધિકારત્તા વિઞ્ઞાણકસિણં ન ગહેતબ્બમેવાતિ. ઇધેકચ્ચો વેદનં સઞ્ઞં સઙ્ખારે વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ચત્તારો ખન્ધે અભિન્દિત્વા એકતો ગહણવસેન વુત્તં. સો હિ ચિત્તચેતસિકાનં વિસું વિસું કરણે અસમત્થત્તા સબ્બે એકતો કત્વા ‘‘અત્તા’’તિ ગણ્હાતિ. ઇમિના રૂપેન રૂપવાતિ એત્થ સરીરરૂપમ્પિ કસિણરૂપમ્પિ લબ્ભતિ. છાયાસમ્પન્નોતિ છાયાય સમ્પન્નો અવિરળો. તમેનાતિ એત્થ એન-સદ્દો નિપાતમત્તં, તમેતન્તિ વા અત્થો. છાયાવાતિ વિજ્જમાનચ્છાયો. રૂપં અત્તાતિ અગ્ગહિતેપિ રૂપં અમુઞ્ચિત્વા દિટ્ઠિયા ઉપ્પન્નત્તા રૂપવત્થુકાતિ વુત્તં.

અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતીતિ સરીરરૂપસ્સ કસિણરૂપસ્સ ચ ચિત્તનિસ્સિતત્તા તસ્મિં અરૂપસમુદાયે અત્તનિ તં રૂપં સમનુપસ્સતિ. અયં ગન્ધોતિ ઘાયિતગન્ધં આહ. ઇમસ્મિં પુપ્ફેતિ પુપ્ફનિસ્સિતત્તા ગન્ધસ્સ એવમાહ.

રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતીતિ યત્થ રૂપં ગચ્છતિ, તત્થ ચિત્તં ગચ્છતિ. તસ્મા રૂપનિસ્સિતં ચિત્તં ગહેત્વા તં અરૂપસમુદાયં અત્તાનં તસ્મિં રૂપે સમનુપસ્સતિ. ઓળારિકત્તા રૂપસ્સ ઓળારિકાધારં કરણ્ડકમાહ.

૧૩૨. ઇધેકચ્ચો ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનન્તિઆદીસુ વિસું વિસું વેદનાય દિટ્ઠિગહણે અસતિપિ વેદનાતિ એકગ્ગહણેન ગહિતે સબ્બાસં વેદનાનં અન્તોગધત્તા વિસું વિસું ગહિતા એવ હોન્તીતિ વિસું વિસું યોજના કતાતિ વેદિતબ્બા. સો હિ અનુભવનવસેન વેદનાય ઓળારિકત્તા વેદનંયેવ ‘‘અત્તા’’તિ ગણ્હાતિ. સઞ્ઞં સઙ્ખારે વિઞ્ઞાણં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ સઞ્ઞાદયો અરૂપધમ્મે રૂપઞ્ચ એકતો કત્વા ‘‘અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ. ઉમ્મત્તકો વિય હિ પુથુજ્જનો યથા યથા ઉપટ્ઠાતિ, તથા તથા ગણ્હાતિ.

૧૩૩. ચક્ખુસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞન્તિઆદીસુ સઞ્જાનનવસેન સઞ્ઞાય પાકટત્તા સઞ્ઞં ‘‘અત્તા’તિ ગણ્હાતિ. સેસં વેદનાય વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

૧૩૪. ચક્ખુસમ્ફસ્સજં ચેતનન્તિઆદીસુ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ ચેતનાય પધાનત્તા પાકટત્તા ચ ચેતના એવ નિદ્દિટ્ઠા. તાય ઇતરેપિ નિદ્દિટ્ઠાવ હોન્તિ. સો પન ચેતસિકભાવવસેન પાકટત્તા ચેતનં ‘‘અત્તા’’તિ ગણ્હાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

૧૩૫. ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિઆદીસુ વિજાનનવસેન ચિત્તસ્સ પાકટત્તા ચિત્તં ‘‘અત્તા’’તિ ગણ્હાતિ. સેસમેત્થાપિ વુત્તનયમેવ.

અત્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મિચ્છાદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૬. મિચ્છાદિટ્ઠિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાયેવ. અયં પન અપરો નયો – નત્થિ દિન્નન્તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિકત્તા દાનફલં પટિક્ખિપતિ. નત્થિ યિટ્ઠન્તિ એત્થ યિટ્ઠન્તિ ખુદ્દકયઞ્ઞો. હુતન્તિ મહાયઞ્ઞો. દ્વિન્નમ્પિ ફલં પટિક્ખિપતિ. નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકોતિ દાનફલસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા સીલાદીનં પુઞ્ઞકમ્માનં, પાણાતિપાતાદીનં પાપકમ્માનં ફલં પટિક્ખિપતિ. નત્થિ અયં લોકોતિ પુરે કતેન કમ્મુના. નત્થિ પરો લોકોતિ ઇધ કતેન કમ્મુના. નત્થિ માતા, નત્થિ પિતાતિ તેસુ કતકમ્માનં ફલં પટિક્ખિપતિ. નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકાતિ કમ્મહેતુકં ઉપપત્તિં પટિક્ખિપતિ. નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા…પે… પવેદેન્તીતિ ઇધલોકપરલોકે પસ્સિતું અભિઞ્ઞાપટિલાભાય પટિપદં પટિક્ખિપતિ. ઇધ પાળિયં પન નત્થિ દિન્નન્તિ વત્થૂતિ નત્થિ દિન્નન્તિ વુચ્ચમાનં દાનં, તસ્સા દિટ્ઠિયા વત્થૂતિ અત્થો. એવંવાદો મિચ્છાતિ એવં નત્થિ દિન્નન્તિ વાદો વચનં મિચ્છા વિપરીતોતિ અત્થો.

મિચ્છાદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સક્કાયદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૭. સક્કાયદિટ્ઠિ પન અત્તાનુદિટ્ઠિયેવ, અઞ્ઞત્થ આગતપરિયાયવચનદસ્સનત્થં વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

સક્કાયદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સસ્સતદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૮. સક્કાયવત્થુકાય સસ્સતદિટ્ઠિયાતિ કમ્મધારયસમાસો. રૂપવન્તં વા અત્તાનન્તિઆદીનં પન્નરસન્નં વચનાનં અન્તે સમનુપસ્સતીતિ સમ્બન્ધો કાતબ્બો, પાઠો વા. અઞ્ઞથા હિ ન ઘટીયતીતિ. એવં ‘‘રૂપવન્તં વા અત્તાનં સમનુપસ્સતી’’તિ એકમેવ દસ્સેત્વા સેસા ચુદ્દસ સંખિત્તા.

સસ્સતદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઉચ્છેદદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૯. સક્કાયવત્થુકાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા એવં ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ એકમેવ દસ્સેત્વા સેસા ચતસ્સો સંખિત્તા.

ઉચ્છેદદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અન્તગ્ગાહિકાદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪૦. અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઠમવારે આકારપુચ્છા. દુતિયે આકારગહણં. તતિયે આકારવિસ્સજ્જનં. તત્થ લોકોતિ અત્તા. સો અન્તોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખેસુ સસ્સતુચ્છેદન્તેસુ સસ્સતગ્ગાહે સસ્સતન્તો, અસસ્સતગ્ગાહે ઉચ્છેદન્તો. પરિત્તં ઓકાસન્તિ સુપ્પમત્તં વા સરાવમત્તં વા ખુદ્દકં ઠાનં. નીલકતો ફરતીતિ નીલન્તિ આરમ્મણં કરોતિ. અયં લોકોતિ અત્તાનં સન્ધાય વુત્તં. પરિવટુમોતિ સમન્તતો પરિચ્છેદવા. અન્તસઞ્ઞીતિ અન્તવાતિસઞ્ઞી. અન્તો અસ્સ અત્થીતિ અન્તોતિ ગહેતબ્બં. યં ફરતીતિ યં કસિણરૂપં ફરતિ. તં વત્થુ ચેવ લોકો ચાતિ તં કસિણરૂપં આરમ્મણઞ્ચેવ આલોકિયટ્ઠેન લોકો ચ. યેન ફરતીતિ યેન ચિત્તેન ફરતિ. સો અત્તા ચેવ લોકો ચાતિ અત્તાનમપેક્ખિત્વા પુલ્લિઙ્ગં કતં, તં ચિત્તં અત્તા ચેવ આલોકનટ્ઠેન લોકો ચાતિ વુત્તં હોતિ. અન્તવાતિ અન્તો. ઓકાસકતો ફરતીતિ આલોકકસિણવસેન તેજોકસિણવસેન ઓદાતકસિણવસેન વા ઓભાસોતિ ફરતિ. નીલાદીનં પઞ્ચન્નં પભસ્સરકસિણાનંયેવ ગહિતત્તા પથવીઆપોવાયોકસિણવસેન અત્તાભિનિવેસો ન હોતીતિ ગહેતબ્બં.

વિપુલં ઓકાસન્તિ ખલમણ્ડલમત્તાદિવસેન મહન્તં ઠાનં. અનન્તવાતિ વુદ્ધઅનન્તવા. અપરિયન્તોતિ વુદ્ધઅપરિયન્તો. અનન્તસઞ્ઞીતિ અનન્તોતિસઞ્ઞી. તં જીવન્તિ સો જીવો. લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો. જીવોતિ ચ અત્તા એવ. રૂપાદીનિ પઞ્ચપિ પરિવટુમટ્ઠેન સરીરં. જીવં ન સરીરન્તિ અત્તસઙ્ખાતો જીવો રૂપસઙ્ખાતં સરીરં ન હોતિ. એસ નયો વેદનાદીસુ. તથાગતોતિ સત્તો. અરહન્તિ એકે. પરં મરણાતિ મરણતો ઉદ્ધં, પરલોકેતિ અત્થો. રૂપં ઇધેવ મરણધમ્મન્તિ અત્તનો પાકટક્ખન્ધસીસેન પઞ્ચક્ખન્ધગ્ગહણં, તં ઇમસ્મિંયેવ લોકે નસ્સનપકતિકન્તિ અત્થો. સેસક્ખન્ધેસુપિ એસેવ નયો. કાયસ્સ ભેદાતિ ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતસ્સ કાયસ્સ ભેદતો પરં. ઇમિના વચનેન ‘‘પરં મરણા’’તિ એતસ્સ ઉદ્દેસસ્સ અત્થો વુત્તો. હોતિપીતિઆદીસુ હોતીતિ મૂલપદં. ચતૂસુપિ અપિ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તિટ્ઠતીતિ સસ્સતત્તા તિટ્ઠતિ, ન ચવતીતિ અત્થો. ‘‘હોતી’’તિ પદસ્સ વા અત્થવિસેસનત્થં ‘‘તિટ્ઠતી’’તિ પદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઉપ્પજ્જતીતિ અણ્ડજજલાબુજયોનિપવેસવસેન ઉપ્પજ્જતિ નામ, નિબ્બત્તતીતિ સંસેદજઓપપાતિકયોનિપવેસવસેન નિબ્બત્તતિ નામાતિ અત્થયોજના વેદિતબ્બા. ઉચ્છિજ્જતીતિ પબન્ધાભાવવસેન. વિનસ્સતીતિ ભઙ્ગવસેન. ન હોતિ પરં મરણાતિ પુરિમપદાનં અત્થવિવરણં, ચુતિતો ઉદ્ધં ન વિજ્જતીતિ અત્થો. હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ એકચ્ચસસ્સતિકાનં દિટ્ઠિ, એકેન પરિયાયેન હોતિ, એકેન પરિયાયેન ન હોતીતિ અત્થો. જીવભાવેન હોતિ, પુબ્બજીવસ્સ અભાવેન ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. નેવ હોતિ ન ન હોતીતિ અમરાવિક્ખેપિકાનં દિટ્ઠિ, હોતીતિ ચ નેવ હોતિ, ન હોતીતિ ચ ન હોતીતિ અત્થો. અનુવાદભયા મુસાવાદભયા ચ મન્દત્તા મોમૂહત્તા ચ પુબ્બવુત્તનયસ્સ પટિક્ખેપમત્તં કરોતિ. ઇમેહિ પઞ્ઞાસાય આકારેહીતિ યથાવુત્તાનં દસન્નં પઞ્ચકાનં વસેન પઞ્ઞાસાય આકારેહીતિ.

અન્તગ્ગાહિકાદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪૧. પુબ્બન્તાપરન્તાનુદિટ્ઠીસુ સસ્સતં વદન્તીતિ સસ્સતવાદા. અથ વા વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, દિટ્ઠિગતસ્સેતં અધિવચનં. સસ્સતન્તિ વાદોપિ સસ્સતયોગેન સસ્સતો, સસ્સતો વાદો એતેસન્તિ સસ્સતવાદા. તથા એકચ્ચં સસ્સતન્તિ વાદો એકચ્ચસસ્સતો, સો એતેસં અત્થીતિ એકચ્ચસસ્સતિકા. તથા અન્તવા, અનન્તવા, અન્તવા ચ અનન્તવા ચ, નેવન્તવા નાનન્તવાતિ પવત્તો વાદો અન્તાનન્તો, સો એતેસં અત્થીતિ અન્તાનન્તિકા. ન મરતીતિ અમરા. કા સા? ‘‘એવમ્પિ મે નો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૬૨-૬૩) નયેન પરિયન્તરહિતસ્સ દિટ્ઠિગતિકસ્સ દિટ્ઠિ ચેવ વાચા ચ. વિવિધો ખેપો વિક્ખેપો, અમરાય દિટ્ઠિયા, વાચાય વા વિક્ખેપો અમરાવિક્ખેપો, સો એતેસં અત્થીતિ અમરાવિક્ખેપિકા. અપરો નયો – અમરા નામ મચ્છજાતિ, સા ઉમ્મુજ્જનનિમુજ્જનાદિવસેન ઉદકે સન્ધાવમાના ગહેતું ન સક્કા હોતિ, એવમેવં અયમ્પિ વાદો ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવતિ, ગાહં ન ઉપગચ્છતીતિ અમરાવિક્ખેપોતિ વુચ્ચતિ, સો એતેસં અત્થીતિ અમરાવિક્ખેપિકા. અધિચ્ચસમુપ્પન્નોતિ અકારણસમુપ્પન્નો અત્તા ચ લોકો ચાતિ દસ્સનં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં, તં એતેસં અત્થીતિ અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા.

પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અપરન્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪૨. સઞ્ઞિં વદન્તીતિ સઞ્ઞીવાદા. અસઞ્ઞિં વદન્તીતિ અસઞ્ઞીવાદા. નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં વદન્તીતિ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા. અથ વા સઞ્ઞીતિ પવત્તો વાદો સઞ્ઞીવાદો, સો યેસં અત્થીતિ તે સઞ્ઞીવાદા, તથા અસઞ્ઞીવાદા, નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા ચ. ઉચ્છેદં વદન્તીતિ ઉચ્છેદવાદા. દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખધમ્મો, તત્થ તત્થ પટિલદ્ધઅત્તભાવસ્સેતં અધિવચનં. દિટ્ઠધમ્મે નિબ્બાનં દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં, ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે દુક્ખવૂપસમોતિ અત્થો, તં વદન્તીતિ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા. ઇમસ્મિં પનત્થે વિત્થારિયમાને સાટ્ઠકથં સકલં બ્રહ્મજાલસુત્તં વત્તબ્બં હોતિ. એવઞ્ચ સતિ અતિપપઞ્ચો હોતીતિ ન વિત્થારિતો. તદત્થિકેહિ તં અપેક્ખિત્વા ગહેતબ્બો.

અપરન્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦-૧૨. સઞ્ઞોજનિકાદિદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪૩. યસ્મા સઞ્ઞોજનિકા દિટ્ઠિ સબ્બદિટ્ઠિસાધારણા, તસ્મા તસ્સા સબ્બદિટ્ઠિસઞ્ઞોજનત્તા સબ્બદિટ્ઠિસાધારણો અત્થો નિદ્દિટ્ઠો. સો હેટ્ઠા વુત્તદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનેવ.

૧૪૪. માનવિનિબન્ધદિટ્ઠીસુ ચક્ખુ અહન્તિ અભિનિવેસપરામાસોતિ માનપુબ્બકો અભિનિવેસપરામાસો. ન હિ દિટ્ઠિ માનસમ્પયુત્તા હોતિ. તેનેવ ચ માનવિનિબન્ધાતિ વુત્તં, માનપટિબન્ધા માનમૂલકાતિ અત્થો.

૧૪૫. ચક્ખુ મમન્તિ અભિનિવેસપરામાસોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. એત્થ પન ‘‘મમા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘મમ’’ન્તિ અનુનાસિકાગમો વેદિતબ્બો. ‘‘અહ’’ન્તિ માનવિનિબન્ધાય રૂપાદીનિપિ અજ્ઝત્તિકાનેવ. ન હિ કસિણરૂપં વિના બાહિરાનિ ‘‘અહ’’ન્તિ ગણ્હાતિ. ‘‘મમ’’ન્તિ માનવિનિબન્ધાય પન બાહિરાનિપિ લબ્ભન્તિ. બાહિરાનિપિ હિ ‘‘મમ’’ન્તિ ગણ્હાતિ. યસ્મા પન દુક્ખા વેદના અનિટ્ઠત્તા માનવત્થુ ન હોતિ, તસ્મા છ વેદના તાસં મૂલપચ્ચયા છ ફસ્સા ચ ન ગહિતા. સઞ્ઞાદયો પન ઇધ પચ્છિન્નત્તા ન ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.

સંયોજનિકાદિદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. અત્તવાદપટિસંયુત્તદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪૬. અત્તવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ અત્તાનુદિટ્ઠિયેવ. અત્તાતિ વાદેન પટિસંયુત્તત્તા પુન એવં વુત્તા.

અત્તવાદપટિસંયુત્તદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. લોકવાદપટિસંયુત્તદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪૭. અત્તા ચ લોકો ચાતિ સો એવ અત્તા ચ આલોકનટ્ઠેન લોકો ચાતિ અત્થો. સસ્સતોતિ સસ્સતવાદાનં દિટ્ઠિ. અસસ્સતોતિ ઉચ્છેદવાદાનં. સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચાતિ એકચ્ચસસ્સતિકાનં. નેવ સસ્સતો નાસસ્સતોતિ અમરાવિક્ખેપિકાનં. અન્તવાતિ પરિત્તકસિણલાભીનં તક્કિકાનઞ્ચ નિગણ્ઠાજીવિકાનઞ્ચ. અથ વા ઉચ્છેદવાદિનો ‘‘સત્તો જાતિયા પુબ્બન્તવા, મરણેન અપરન્તવા’’તિ વદન્તિ. અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા ‘‘સત્તો જાતિયા પુબ્બન્તવા’’તિ વદન્તિ. અનન્તવાતિ અપ્પમાણકસિણલાભીનં. સસ્સતવાદિનો પન ‘‘પુબ્બન્તાપરન્તા નત્થિ, તેન અનન્તવા’’તિ વદન્તિ. અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા ‘‘અપરન્તેન અનન્તવા’’તિ વદન્તિ.

અન્તવા ચ અનન્તવા ચાતિ ઉદ્ધમધો અવડ્ઢિત્વા તિરિયં વડ્ઢિતકસિણાનં. નેવ અન્તવા ન અનન્તવાતિ અમરાવિક્ખેપિકાનં.

લોકવાદપટિસંયુત્તદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૫-૧૬. ભવવિભવદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪૮. ભવવિભવદિટ્ઠીનં યથાવુત્તદિટ્ઠિતો વિસું અભિનિવેસાભાવતો વિસું નિદ્દેસં અકત્વા યથાવુત્તદિટ્ઠીનંયેવ વસેન ‘‘ઓલીયનં અતિધાવન’’ન્તિ એકેકં આકારં નિદ્દિસિતું પુચ્છં અકત્વા ચ ઓલીયનાભિનિવેસો ભવદિટ્ઠિ, અતિધાવનાભિનિવેસો વિભવદિટ્ઠીતિ આહ. તત્થ ‘‘ભવનિરોધાય ધમ્મે દેસિયમાને ચિત્તં ન પક્ખન્દતી’’તિ (ઇતિવુ. ૪૯) વુત્તઓલીયનાભિનિવેસો, સસ્સતસઞ્ઞાય નિબ્બાનતો સઙ્કોચનાભિનિવેસોતિ અત્થો. ‘‘ભવેનેવ ખો પનેકે અટ્ટીયમાના હરાયમાના જિગુચ્છમાના વિભવં અભિનન્દન્તી’’તિ વુત્તઅતિધાવનાભિનિવેસો, ઉચ્છેદસઞ્ઞાય નિરોધગામિનિપટિપદાતિક્કમનાભિનિવેસોતિ અત્થો.

ઇદાનિ તાવ ભવવિભવદિટ્ઠિયો સબ્બદિટ્ઠીસુ યોજેત્વા દસ્સેતું અસ્સાદદિટ્ઠિયાતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા અસ્સાદદિટ્ઠિકા સસ્સતં વા ઉચ્છેદં વા નિસ્સાય ‘‘નત્થિ કામેસુ દોસો’’તિ ગણ્હન્તિ, તસ્મા પઞ્ચતિંસાકારાપિ અસ્સાદદિટ્ઠિયો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયોતિ વુત્તા. તત્થ યસ્મા એકેકાપિ દિટ્ઠિયો સસ્સતગ્ગાહવસેન ભવદિટ્ઠિયો ભવેય્યું, ઉચ્છેદગ્ગાહવસેન વિભવદિટ્ઠિયો ભવેય્યુન્તિ અત્થો. અત્તાનુદિટ્ઠિયા રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ પઞ્ચસુ રૂપાદિતો અત્તનો અનઞ્ઞત્તા તેસુ ઉચ્છિન્નેસુ અત્તા ઉચ્છિન્નોતિ ગહણતો પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયોતિ વુત્તં. સેસેસુ પઞ્ચદસસુ ઠાનેસુ રૂપાદિતો અત્તનો અઞ્ઞત્તા તેસુ ઉચ્છિન્નેસુપિ ‘‘અત્તા સસ્સતોતિ ગહણતો પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયોતિ વુત્તં.

મિચ્છાદિટ્ઠિયા ‘‘સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો’’તિ ઉચ્છેદવસેન પવત્તત્તા અન્તવાનન્તવાદિટ્ઠીસુ પરિત્તારમ્મણઅપ્પમાણારમ્મણઝાનલાભિનો દિબ્બચક્ખુના રૂપધાતુયા ચવિત્વા સત્તે અઞ્ઞત્થ ઉપપન્ને પસ્સિત્વા ભવદિટ્ઠિં અપસ્સિત્વા વિભવદિટ્ઠિં ગણ્હન્તિ. તસ્મા તત્થ સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયાવિભવદિટ્ઠિયોતિ વુત્તં. હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ એત્થ હોતિ ચાતિ ભવદિટ્ઠિ, ન ચ હોતીતિ વિભવદિટ્ઠિ. નેવ હોતિ ન ન હોતીતિ એત્થ નેવ હોતીતિ વિભવદિટ્ઠિ, ન ન હોતીતિ ભવદિટ્ઠિ. તસ્મા તત્થ ‘‘સિયા’’તિ વુત્તં.

પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયા એકચ્ચસસ્સતિકા સસ્સતઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તિ, અસસ્સતઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તિ. તસ્મા સા ભવદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠિ ચ હોતિ. ચત્તારો અન્તાનન્તિકા અન્તાનન્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ. તસ્મા સા અત્તાનુદિટ્ઠિસદિસા ભવદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠિ ચ. ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા ભવદિટ્ઠિં વા વિભવદિટ્ઠિં વા નિસ્સાય વાચાવિક્ખેપં આપજ્જન્તિ, અવસેસા પન ભવદિટ્ઠિયોવ. તસ્મા તે તે સન્ધાય ‘‘સિયા’’તિ વુત્તં. અપરન્તાનુદિટ્ઠિયા સત્ત ઉચ્છેદવાદા વિભવદિટ્ઠિયો, અવસેસા ભવદિટ્ઠિયો. તસ્મા તે તે સન્ધાય ‘‘સિયા’’તિ વુત્તં. સઞ્ઞોજનિકદિટ્ઠિયા સબ્બદિટ્ઠીનં વસેન ‘‘સિયા’’તિ વુત્તં. અહન્તિ માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા ચક્ખાદીનં અહન્તિ ગહિતત્તા તેસં વિનાસે અત્તા વિનટ્ઠો હોતીતિ સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયોતિ વુત્તં. અત્તાનુદિટ્ઠિયો વિય મમન્તિ માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા ચક્ખાદિતો અત્તનો અઞ્ઞત્તા તેસં વિનાસેપિ અત્તા ન વિનસ્સતીતિ સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયોતિ વુત્તં. લોકવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૪૭) નયેન વુત્તત્તા ભવવિભવદિટ્ઠિ પાકટાયેવ. એત્તાવતા અસ્સાદદિટ્ઠાદિકા વિભવદિટ્ઠિપરિયોસાના સોળસ દિટ્ઠિયો તીણિસતઞ્ચ દિટ્ઠાભિનિવેસા નિદ્દિટ્ઠા હોન્તિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ ચ સક્કાયદિટ્ઠિ ચ અત્તવાદપટિસઞ્ઞુત્તા દિટ્ઠિ ચ અત્થતો એકા પરિયાયેન તિવિધા વુત્તા. સઞ્ઞોજનિકા પન દિટ્ઠિ અવત્થાભેદેન સબ્બાપિ દિટ્ઠિયો હોન્તિ.

ઇદાનિ સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અસ્સાદદિટ્ઠિયોતિઆદિ અઞ્ઞેન પરિયાયેન યથાયોગં દિટ્ઠિસંસન્દના. તત્થ સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયોતિ યથાવુત્તા અનવસેસા દિટ્ઠિયો. દિટ્ઠિરાગરત્તત્તા તણ્હાસ્સાદનિસ્સિતત્તા ચ અસ્સાદદિટ્ઠિયો, અત્તસિનેહાનુગતત્તા અત્તાનુદિટ્ઠિયો, વિપરીતદસ્સનત્તા મિચ્છાદિટ્ઠિયો, ખન્ધવત્થુકત્તા સક્કાયદિટ્ઠિયો, એકેકસ્સ અન્તસ્સ ગહિતત્તા અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિયો, અનત્થસંયોજનિકત્તા સઞ્ઞોજનિકા દિટ્ઠિયો, અત્તવાદેન યુત્તત્તા અત્તવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિયોતિ ઇમા સત્ત દિટ્ઠિયો સબ્બદિટ્ઠિસઙ્ગાહિકા, સેસા પન નવ દિટ્ઠિયો ન સબ્બદિટ્ઠિસઙ્ગાહિકા.

ઇદાનિ વિત્થારતો વુત્તા સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો દ્વીસુયેવ દિટ્ઠીસુ સઙ્ખિપિત્વા સત્તાનં દિટ્ઠિદ્વયનિસ્સયં દસ્સેન્તો ભવઞ્ચ દિટ્ઠિન્તિગાથમાહ. સબ્બાપિ હિ તા દિટ્ઠિયો ભવદિટ્ઠી વા હોન્તિ વિભવદિટ્ઠી વા. ભવઞ્ચ દિટ્ઠિં વિભવઞ્ચ દિટ્ઠિન્તિ એત્થ પન ચ-સદ્દો દિટ્ઠિમેવ સમુચ્ચિનોતિ, ન નિસ્સયં. ન હિ એકો ભવવિભવદિટ્ઠિદ્વયં નિસ્સયતિ. યથાહ – ‘‘ઇતિ ભવદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા વા સત્તા હોન્તિ વિભવદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા વા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૩). તક્કિકાતિ તક્કેન વદન્તીતિ તક્કિકા. તે હિ દિટ્ઠિગતિકા સભાવપટિવેધપઞ્ઞાય અભાવા કેવલં તક્કેન વત્તન્તિ. યેપિ ચ ઝાનલાભિનો અભિઞ્ઞાલાભિનો વા દિટ્ઠિં ગણ્હન્તિ, તેપિ તક્કેત્વા ગહણતો તક્કિકા એવ. નિસ્સિતાસેતિ નિસ્સિતાતિ અત્થો. એકમેવ પદં, ‘‘સે’’તિ નિપાતમત્તં વા. તેસં નિરોધમ્હિ ન હત્થિ ઞાણન્તિ દિટ્ઠિનિસ્સયસ્સ કારણવચનમેતં. સક્કાયદિટ્ઠિનિરોધે નિબ્બાને યસ્મા તેસં ઞાણં નત્થિ, તસ્મા એતં દિટ્ઠિદ્વયં નિસ્સિતાતિ અત્થો. ‘‘ન હિ અત્થિ ઞાણ’’ન્તિ એત્થ હિ-કારો કારણોપદેસે નિપાતો. યત્થાયં લોકો વિપરીતસઞ્ઞીતિ યત્થ સુખે નિરોધમ્હિ અયં સદેવકો લોકો ‘‘દુક્ખ’’મિતિ વિપરીતસઞ્ઞી હોતિ, તસ્મિં નિરોધમ્હિ ન હત્થિ ઞાણન્તિ સમ્બન્ધો. દુક્ખમિતિ વિપરીતસઞ્ઞિતાય ઇદં સુત્તં –

‘‘રૂપા સદ્દા રસા ગન્ધા, ફસ્સા ધમ્મા ચ કેવલા;

ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા ચ, યાવતત્થીતિ વુચ્ચતિ.

‘‘સદેવકસ્સ લોકસ્સ, એતે વો સુખસમ્મતા;

યત્થ ચેતે નિરુજ્ઝન્તિ, તં નેસં દુક્ખસમ્મતં.

‘‘સુખન્તિ દિટ્ઠમરિયેહિ, સક્કાયસ્સુપરોધનં;

પચ્ચનીકમિદં હોતિ, સબ્બલોકેન પસ્સતં.

‘‘યં પરે સુખતો આહુ, તદરિયા આહુ દુક્ખતો;

યં પરે દુક્ખતો આહુ, તદરિયા સુખતો વિદૂ.

‘‘પસ્સ ધમ્મં દુરાજાનં, સમ્પમૂળ્હેત્થવિદ્દસુ;

નિવુતાનં તમો હોતિ, અન્ધકારો અપસ્સતં.

‘‘સતઞ્ચ વિવટં હોતિ, આલોકો પસ્સતામિવ;

સન્તિકે ન વિજાનન્તિ, મગા ધમ્મસ્સકોવિદા.

‘‘ભવરાગપરેતેહિ, ભવસોતાનુસારિભિ;

મારધેય્યાનુપન્નેહિ, નાયં ધમ્મો સુસમ્બુધો.

‘‘કો નુ અઞ્ઞત્ર અરિયેભિ, પદં સમ્બુદ્ધુમરહતિ;

યં પદં સમ્મદઞ્ઞાય, પરિનિબ્બન્તિ અનાસવા’’તિ. (સુ. નિ. ૭૬૪-૭૭૧);

૧૪૯. ઇદાનિ સબ્બાસં દિટ્ઠીનં દિટ્ઠિદ્વયભાવં દિટ્ઠિસમુગ્ઘાતકઞ્ચ સમ્માદિટ્ઠિં સુત્તતો દસ્સેતુકામો, દ્વીહિ ભિક્ખવેતિ સુત્તં આહરિ. તત્થ દેવાતિ બ્રહ્માનોપિ વુચ્ચન્તિ. ઓલીયન્તીતિ સઙ્કુચન્તિ. અતિધાવન્તીતિ અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તિ. ચક્ખુમન્તોતિ પઞ્ઞવન્તો. ચ-સદ્દો અતિરેકત્થો. ભવારામાતિ ભવો આરામો અભિરમટ્ઠાનં એતેસન્તિ ભવારામા. ભવરતાતિ ભવે અભિરતા. ભવસમ્મુદિતાતિ ભવેન સન્તુટ્ઠા. દેસિયમાનેતિ તથાગતેન વા તથાગતસાવકેન વા દેસિયમાને. ન પક્ખન્દતીતિ ધમ્મદેસનં વા ભવનિરોધં વા ન પવિસતિ. ન પસીદતીતિ તત્થ પસાદં ન પાપુણાતિ. ન સન્તિટ્ઠતીતિ તત્થ ન પતિટ્ઠાતિ. નાધિમુચ્ચતીતિ તત્થ ઘનભાવં ન પાપુણાતિ. એત્તાવતા સસ્સતદિટ્ઠિ વુત્તા.

અટ્ટીયમાનાતિ દુક્ખં પાપુણમાના. હરાયમાનાતિ લજ્જં પાપુણમાના. જિગુચ્છમાનાતિ જિગુચ્છં પાપુણમાના. વિભવં અભિનન્દન્તીતિ ઉચ્છેદં પટિચ્ચ તુસ્સન્તિ, ઉચ્છેદં પત્થયન્તીતિ વા અત્થો. કિરાતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો. ભોતિ આલપનમેતં. સન્તન્તિ નિબ્બુતં. પણીતન્તિ દુક્ખાભાવતો પણીતં, પધાનભાવં નીતન્તિ વા પણીતં. યાથાવન્તિ યથાસભાવં. એત્તાવતા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ વુત્તા.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ભૂતન્તિ હેતુતો સઞ્જાતં ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતં દુક્ખં. ભૂતતો પસ્સતીતિ ઇદં ભૂતં દુક્ખન્તિ પસ્સતિ. નિબ્બિદાયાતિ વિપસ્સનત્થાય. વિરાગાયાતિ અરિયમગ્ગત્થાય. નિરોધાયાતિ નિબ્બાનત્થાય. પટિપન્નો હોતીતિ તદનુરૂપં પટિપદં પટિપન્નો હોતિ. એવં પસ્સન્તીતિ ઇમિના પકારેન પુબ્બભાગે લોકિયઞાણેન, પટિવેધકાલે લોકુત્તરઞાણેન પસ્સન્તિ. એત્તાવતા સમ્માદિટ્ઠિ વુત્તા.

ઇદાનિ દ્વીહિ ગાથાહિ તસ્સા સમ્માદિટ્ઠિયા આનિસંસં દસ્સેતિ. તત્થ યો ભૂતં ભૂતતો દિસ્વાતિ દુક્ખં પરિઞ્ઞાભિસમયેન અભિસમેત્વાતિ અત્થો. ભૂતસ્સ ચ અતિક્કમન્તિ નિરોધં સચ્છિકિરિયાભિસમયેન અભિસમેત્વાતિ અત્થો. યથાભૂતેધિમુચ્ચતીતિ મગ્ગભાવનાભિસમયવસેન યથાસભાવે નિરોધે ‘‘એતં સન્તં, એતં પણીત’’ન્તિ અધિમુચ્ચતિ. ભવતણ્હા પરિક્ખયાતિ સમુદયસ્સ પહાનેનાતિ અત્થો. અસતિપિ ચેત્થ સચ્ચાનં નાનાભિસમયત્તે ‘‘દિસ્વા’’તિ પુબ્બકાલિકવચનં સદ્ધિં પુબ્બભાગપટિપદાય વોહારવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ પુબ્બં પસ્સિત્વા પચ્છા અધિમુચ્ચતિ. ચતુસચ્ચાભિસમયો સમાનકાલમેવ હોતિ. સમાનકાલેપિ વા પુબ્બકાલિકાનિ પદાનિ ભવન્તીતિ ન દોસો. સ વેતિ એકંસેન સો અરહં. ભૂતપરિઞ્ઞાતોતિ દુક્ખં પરિઞ્ઞાતવા. વીતતણ્હોતિ વિગતતણ્હો. ભવાભવેતિ ખુદ્દકે ચ મહન્તે ચ ભવે. વુદ્ધિઅત્થેપિ હિ અ-કારસ્સ સમ્ભવતો અભવોતિ મહાભવો. સો પન ખુદ્દકમહન્તભાવો ઉપાદાયુપાદાય વેદિતબ્બો. અથ વા ભવેતિ સસ્સતે. અભવેતિ ઉચ્છેદે. તદુભયેપિ દિટ્ઠિરાગાભાવેન વીતતણ્હો. ભૂતસ્સ વિભવાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ સમુચ્છેદા. નાગચ્છતિ પુનબ્ભવન્તિ અરહતો પરિનિબ્બાનં વુત્તં.

૧૫૦. તયો પુગ્ગલાતિઆદિ મિચ્છાદિટ્ઠિકગરહણત્થં સમ્માદિટ્ઠિકપસંસનત્થં વુત્તં. તત્થ વિરૂપભાવં પન્ના ગતા દિટ્ઠિ એતેસન્તિ વિપન્નદિટ્ઠી. સુન્દરભાવં પન્ના ગતા દિટ્ઠિ એતેસન્તિ સમ્પન્નદિટ્ઠી. તિત્થિયોતિ તિત્થં વુચ્ચતિ દિટ્ઠિ, તં પટિપન્નત્તા તિત્થે સાધુ, તિત્થં યસ્સ અત્થીતિ વા તિત્થિયો. ઇતો બહિદ્ધા પબ્બજ્જૂપગતો. તિત્થિયસાવકોતિ તેસં દિટ્ઠાનુગતિમાપન્નો ગહટ્ઠો. યો ચ મિચ્છાદિટ્ઠિકોતિ તદુભયભાવં અનુપગન્ત્વા યાય કાયચિ દિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિકો.

તથાગતોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો. પચ્ચેકબુદ્ધોપિ એત્થેવ સઙ્ગહિતો. તથાગતસાવકોતિ મગ્ગપ્પત્તો ફલપ્પત્તો ચ. યો ચ સમ્માદિટ્ઠિકોતિ તદુભયવિનિમુત્તો લોકિયસમ્માદિટ્ઠિયા સમ્માદિટ્ઠિકો.

ગાથાસુ કોધનોતિ યો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ, સો. ઉપનાહીતિ તમેવ કોધં વડ્ઢેત્વા ઉપનન્ધનસીલો. પાપમક્ખીતિ લામકભૂતમક્ખવા. માયાવીતિ કતપાપપટિચ્છાદનવા. વસલોતિ હીનજચ્ચો. વિસુદ્ધોતિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા વિસુદ્ધો. સુદ્ધતં ગતોતિ મગ્ગફલસઙ્ખાતં સુદ્ધભાવં ગતો. મેધાવીતિ પઞ્ઞવા. ઇમાય ગાથાય લોકુત્તરસમ્માદિટ્ઠિસમ્પન્નો એવ થોમિતો.

વિપન્નદિટ્ઠિયો સમ્પન્નદિટ્ઠિયોતિ પુગ્ગલવોહારં પહાય ધમ્મમેવ ગરહન્તો થોમેન્તો ચ આહ. એતં મમાતિ તણ્હામઞ્ઞનવસેન દિટ્ઠિ. એસોહમસ્મીતિ માનમઞ્ઞનમૂલિકા દિટ્ઠિ. એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિમઞ્ઞનમેવ.

એતં મમાતિ કા દિટ્ઠીતિઆદીહિ તિસ્સન્નં વિપન્નદિટ્ઠીનં વિભાગઞ્ચ ગણનઞ્ચ કાલસઙ્ગહઞ્ચ પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં. તત્થ કા દિટ્ઠીતિ અનેકાસુ દિટ્ઠીસુ કતમા દિટ્ઠીતિ અત્થો. કતમન્તાનુગ્ગહિતાતિ પુબ્બન્તાપરન્તસઙ્ખાતકાલદ્વયે કતમેન કાલેન અનુગ્ગહિતા, અનુબદ્ધાતિ અત્થો. યસ્મા ‘‘એતં મમા’’તિ પરામસન્તો ‘‘એતં મમ અહોસિ, એવં મમ અહોસિ, એત્તકં મમ અહોસી’’તિ અતીતં વત્થું અપદિસિત્વા પરામસતિ, તસ્મા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ હોતિ. પુબ્બન્તાનુગ્ગહિતા ચ તા દિટ્ઠિયો હોન્તિ. યસ્મા ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ પરામસન્તો ‘‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા એસોસ્મિ વિસુજ્ઝિસ્સામી’’તિ અનાગતફલં ઉપાદાય પરામસતિ, તસ્મા અપરન્તાનુદિટ્ઠિ હોતિ. અપરન્તાનુગ્ગહિતા ચ તા દિટ્ઠિયો હોન્તિ. યસ્મા ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ પરામસન્તો અતીતાનાગતં ઉપાદિન્નસન્તતિં ઉપાદાય ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ પરામસતિ, સક્કાયદિટ્ઠિવસેન ચ પરામસતિ, તસ્મા સક્કાયદિટ્ઠિ હોતિ. પુબ્બન્તાપરન્તાનુગ્ગહિતા ચ તા દિટ્ઠિયો હોન્તિ. યસ્મા પન સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખાયેવ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો હોન્તિ, સક્કાયદિટ્ઠિસમુગ્ઘાતેનેવ ચ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ, તસ્મા સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખેન દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનીતિ વુત્તા, સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખેન સક્કાયદિટ્ઠિદ્વારેન દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ હોન્તીતિ અત્થો. સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખાનીતિ પાઠો સુન્દરતરો. સક્કાયદિટ્ઠિ પમુખા આદિ એતેસન્તિ સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખાનિ. કાનિ તાનિ? દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ.

‘‘કા દિટ્ઠી’’તિ પુચ્છાય વીસતિવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ, વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠીતિ વિસ્સજ્જનં. ‘‘કતિ દિટ્ઠિયો’’તિ પુચ્છાય સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનીતિ વિસ્સજ્જનં. સાયેવ પન સક્કાયદિટ્ઠિ ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ વચનસામઞ્ઞેન અત્તાનુદિટ્ઠીતિ વુત્તા. તસ્સા વુત્તાય અત્તવાદપટિસઞ્ઞુત્તા દિટ્ઠિપિ વુત્તાયેવ હોતિ.

૧૫૧. યે કેચિ, ભિક્ખવેતિઆદિસુત્તાહરણં સમ્પન્નદિટ્ઠિપુગ્ગલસમ્બન્ધેન સમ્પન્નદિટ્ઠિપુગ્ગલવિભાગદસ્સનત્થં કતં. તત્થ નિટ્ઠં ગતાતિ મગ્ગઞાણવસેન સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવાતિ નિચ્છયં ગતા, નિબ્બેમતિકાતિ અત્થો. નિટ્ઠાગતાતિ પાઠો સમાસપદં હોતિ, અત્થો પન સોયેવ. દિટ્ઠિસમ્પન્નાતિ દિટ્ઠિયા સુન્દરભાવં ગતા. ઇધ નિટ્ઠાતિ ઇમિસ્સા કામધાતુયા પરિનિબ્બાનં. ઇધ વિહાય નિટ્ઠાતિ ઇમં કામભવં વિજહિત્વા સુદ્ધાવાસબ્રહ્મલોકે પરિનિબ્બાનં. સત્તક્ખત્તુપરમસ્સાતિ સત્તક્ખત્તુંપરમા સત્તવારપરમા ભવૂપપત્તિ અત્તભાવગ્ગહણં અસ્સ, તતો પરં અટ્ઠમં ભવં નાદિયતીતિ સત્તક્ખત્તુપરમો. તસ્સ સત્તક્ખત્તુપરમસ્સ સોતાપન્નસ્સ. કોલંકોલસ્સાતિ કુલતો કુલં ગચ્છતીતિ કોલંકોલો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયતો હિ પટ્ઠાય નીચે કુલે ઉપપત્તિ નામ નત્થિ, મહાભોગકુલેસુયેવ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો. તસ્સ કોલંકોલસ્સ સોતાપન્નસ્સ. એકબીજિસ્સાતિ ખન્ધબીજં નામ કથિતં. યસ્સ હિ સોતાપન્નસ્સ એકંયેવ ખન્ધબીજં અત્થિ, એકં અત્તભાવગ્ગહણં, સો એકબીજી નામ. તસ્સ એકબીજિસ્સ સોતાપન્નસ્સ. ભગવતા ગહિતનામવસેનેવેતાનિ એતેસં નામાનિ. એત્તકઞ્હિ ઠાનં ગતો સત્તક્ખત્તુપરમો નામ હોતિ, એત્તકં કોલંકોલો, એત્તકં એકબીજીતિ ભગવતા એતેસં નામં ગહિતં. ભગવા હિ ‘‘અયં એત્તકં ઠાનં ગમિસ્સતિ, અયં એત્તકં ઠાનં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા તેસં તાનિ તાનિ નામાનિ અગ્ગહેસિ. મુદુપઞ્ઞો હિ સોતાપન્નો સત્ત ભવે નિબ્બત્તેન્તો સત્તક્ખત્તુપરમો નામ, મજ્ઝિમપઞ્ઞો પરં છટ્ઠં ભવં નિબ્બત્તેન્તો કોલંકોલો નામ, તિક્ખપઞ્ઞો એકં ભવં નિબ્બત્તેન્તો એકબીજી નામ. તં પનેતં તેસં મુદુમજ્ઝિમતિક્ખપઞ્ઞતં પુબ્બહેતુ નિયમેતિ. ઇમે તયોપિ સોતાપન્ના કામભવવસેન વુત્તા, રૂપારૂપભવે પન બહુકાપિ પટિસન્ધિયો ગણ્હન્તિ. સકદાગામિસ્સાતિ પટિસન્ધિવસેન સકિં કામભવં આગચ્છતીતિ સકદાગામી. તસ્સ સકદાગામિસ્સ. દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરહાતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અરહા. અરહન્તિપિ પાઠો. ઇધ નિટ્ઠાતિ કામભવં સંસરન્તેયેવ સન્ધાય વુત્તં. રૂપારૂપભવે ઉપ્પન્ના પન અરિયા કામભવે ન ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થેવ પરિનિબ્બાયન્તિ.

અન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સાતિ આયુવેમજ્ઝસ્સ અન્તરાયેવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનતો અન્તરાપરિનિબ્બાયી. સો પન ઉપ્પન્નસમનન્તરા પરિનિબ્બાયી, આયુવેમજ્ઝં અપ્પત્વા પરિનિબ્બાયી, આયુવેમજ્ઝં પત્વા પરિનિબ્બાયીતિ તિવિધો હોતિ. તસ્સ અન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ અનાગામિનો. ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિસ્સાતિ આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા વા કાલકિરિયં ઉપગન્ત્વા વા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયન્તસ્સ અનાગામિનો. અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સાતિ અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન અધિમત્તપ્પયોગં અકત્વાવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનધમ્મસ્સ અનાગામિનો. સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સાતિ સસઙ્ખારેન દુક્ખેન કસિરેન અધિમત્તપ્પયોગં કત્વાવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનધમ્મસ્સ અનાગામિનો. ઉદ્ધંસોતસ્સ અકનિટ્ઠગામિનોતિ ઉદ્ધંવાહિભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતં વાતિ ઉદ્ધંસોતો, ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધમસ્સ મગ્ગસોતન્તિ ઉદ્ધંસોતો, અકનિટ્ઠં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી. તસ્સ ઉદ્ધંસોતસ્સ અકનિટ્ઠગામિનો અનાગામિસ્સ. અયં પન અનાગામી ચતુપ્પભેદો – યો અવિહતો પટ્ઠાય ચત્તારો બ્રહ્મલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો હેટ્ઠા તયો બ્રહ્મલોકે સોધેત્વા સુદસ્સીબ્રહ્મલોકે ઠત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામી નામ. યો ઇતો અકનિટ્ઠમેવ ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો હેટ્ઠા ચતૂસુ બ્રહ્મલોકેસુ તત્થ તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામી નામાતિ. ઇમે પઞ્ચ અનાગામિનો સુદ્ધાવાસં ગહેત્વા વુત્તા. અનાગામિનો પન રૂપરાગારૂપરાગાનં અપ્પહીનત્તા આકઙ્ખમાના સેસરૂપારૂપભવેસુપિ નિબ્બત્તન્તિ. સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તા પન અઞ્ઞત્થ ન નિબ્બત્તન્તિ. અવેચ્ચપ્પસન્નાતિ અરિયમગ્ગવસેન જાનિત્વા બુજ્ઝિત્વા અચલપ્પસાદેન પસન્ના. સોતાપન્નાતિ અરિયમગ્ગસોતં આપન્ના. ઇમિના સબ્બેપિ અરિયફલટ્ઠા પુગ્ગલા ગહિતાતિ.

ભવવિભવદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સદ્ધમ્મપ્પકાસિનિયા પટિસમ્ભિદામગ્ગટ્ઠકથાય

દિટ્ઠિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.