૧૦. માતિકાકથા

માતિકાકથાવણ્ણના

૪૦. ઇદાનિ મહાથેરો વિપસ્સનાકથાનન્તરં સકલે પટિસમ્ભિદામગ્ગે નિદ્દિટ્ઠે સમથવિપસ્સનામગ્ગનિબ્બાનધમ્મે આકારનાનત્તવસેન નાનાપરિયાયેહિ થોમેતુકામો નિચ્છાતોતિઆદીનિ એકૂનવીસતિ માતિકાપદાનિ ઉદ્દિસિત્વા તેસં નિદ્દેસવસેન માતિકાકથં નામ કથેસિ. તસ્સા અયં અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. માતિકાય તાવ નિચ્છાતોતિ અમિલાતો. સબ્બેપિ હિ કિલેસા પીળાયોગતો મિલાતા, રાગોપિ તાવ નિરન્તરપ્પવત્તો સરીરં દહતિ, કિં પનઞ્ઞે કિલેસા. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અગ્ગી રાગગ્ગિ દોસગ્ગિ મોહગ્ગી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૩; દી. નિ. ૩.૩૦૫) પન કિલેસનાયકા તયો એવ કિલેસા વુત્તા, તંસમ્પયુત્તાપિ પન દહન્તિયેવ. એવં છાતકિલેસાભાવતો નિચ્છાતો. કો સો? વિમોક્ખસમ્બન્ધેન વિમોક્ખોતિ દટ્ઠબ્બો. મુચ્ચતીતિ મોક્ખો. વિમુચ્ચતીતિ વિમોક્ખોતિ અત્થો. ઇદમેકં માતિકાપદં. વિજ્જાવિમુત્તીતિ વિજ્જાયેવ વિમુત્તિ. ઇદમેકં માતિકાપદં. ઝાનવિમોક્ખોતિ ઝાનમેવ વિમોક્ખો. ઇદમેકં માતિકાપદં. સેસાનિ એકેકાનેવાતિ એવં એકૂનવીસતિ માતિકાપદાનિ.

૪૧. નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દતો નિચ્છાતોતિ નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દતો અપેતત્તા કામચ્છન્દતો નિક્કિલેસો યોગી. તેન પટિલદ્ધં નેક્ખમ્મમ્પિ નિચ્છાતો નિક્કિલેસો વિમોક્ખો. એવં સેસેસુપિ. નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દતો મુચ્ચતીતિ વિમોક્ખોતિ નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દતો યોગી મુચ્ચતીતિ તં નેક્ખમ્મં વિમોક્ખોતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ. વિજ્જતીતિ વિજ્જાતિ સભાવતો વિજ્જતિ અત્થિ ઉપલબ્ભતીતિ વિજ્જા નામાતિ અત્થો. અથ વા સભાવજાનનત્થં પટિપન્નેહિ યોગીહિ સભાવં વેદીયતિ જાનીયતીતિ વિજ્જા નામાતિ અત્થો. અથ વા વિસેસલાભત્થં પટિપન્નેહિ યોગીહિ વેદીયતિ પટિલાભીયતીતિ વિજ્જા નામાતિ અત્થો. અથ વા અત્તના વિન્દિતબ્બં ભૂમિં વિન્દતિ લભતીતિ વિજ્જા નામાતિ અત્થો. અથ વા સભાવદસ્સનહેતુત્તા સભાવં વિદિતં કરોતીતિ વિજ્જા નામાતિ અત્થો. વિજ્જન્તો મુચ્ચતિ, મુચ્ચન્તો વિજ્જતીતિ યથાવુત્તો ધમ્મો યથાવુત્તેનત્થેન વિજ્જમાનો યથાવુત્તતો મુચ્ચતિ, યથાવુત્તતો મુચ્ચમાનો યથાવુત્તેનત્થેન વિજ્જતીતિ વિજ્જાવિમુત્તિ નામાતિ અત્થો.

કામચ્છન્દં સંવરટ્ઠેનાતિ કામચ્છન્દનિવારણટ્ઠેન તં નેક્ખમ્મં સીલવિસુદ્ધિ નામાતિ અત્થો. તંયેવ અવિક્ખેપહેતુત્તા અવિક્ખેપટ્ઠેન ચિત્તવિસુદ્ધિ. દસ્સનહેતુત્તા દસ્સનટ્ઠેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. પટિપ્પસ્સમ્ભેતીતિ નેક્ખમ્માદિના કામચ્છન્દાદિકં યોગાવચરો પટિપ્પસ્સમ્ભેતીતિ નેક્ખમ્માદિકો ધમ્મો પસ્સદ્ધિ નામાતિ અત્થો. પહીનત્તાતિ તેન તેન પહાનેન પહીનત્તા. ઞાતટ્ઠેન ઞાણન્તિ ઝાનપચ્ચવેક્ખણાવસેન વિપસ્સનાવસેન મગ્ગપચ્ચવેક્ખણાવસેન ઞાતટ્ઠેન નેક્ખમ્માદિકં ઞાણં નામાતિ અત્થો. દિટ્ઠત્તા દસ્સનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. વિસુજ્ઝતીતિ યોગી, નેક્ખમ્માદિકા વિસુદ્ધિ.

નેક્ખમ્મનિદ્દેસે નેક્ખમ્મં અલોભત્તા કામરાગતો નિસ્સટન્તિ નિસ્સરણં. તતો નિક્ખન્તન્તિ નેક્ખમ્મં. ‘‘રૂપાનમેતં નિસ્સરણં યદિદં નેક્ખમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચમાને આરુપ્પવિસેસસ્સ અદિસ્સનતો વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં અઞ્ઞત્થ વુત્તપાઠક્કમેનેવ યદિદં આરુપ્પન્તિ વુત્તં. તઞ્ચ આરુપ્પં રૂપતો નિક્ખન્તત્તા નેક્ખમ્મં નામાતિ અધિકારવસેનેવ વુત્તં હોતિ. ભૂતન્તિ ઉપ્પાદસમાયોગદીપનં. સઙ્ખતન્તિ પચ્ચયબલવિસેસદસ્સનં. પટિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ પચ્ચયસમાયોગેપિ પચ્ચયાનં અબ્યાપારભાવદસ્સનં. નિરોધો તસ્સ નેક્ખમ્મન્તિ નિબ્બાનં તતો સઙ્ખતતો નિક્ખન્તત્તા તસ્સ સઙ્ખતસ્સ નેક્ખમ્મં નામ. આરુપ્પસ્સ ચ નિરોધસ્સ ચ ગહણં અઞ્ઞત્થ પાઠે વુત્તક્કમેનેવ કતં. ‘‘કામચ્છન્દસ્સ નેક્ખમ્મં નેક્ખમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચમાને પુનરુત્તં હોતિ. નેક્ખમ્મવચનેનેવ ચ તસ્સ નેક્ખમ્મસિદ્ધીતિ તં અવત્વા સેસનેક્ખમ્મમેવ વુત્તં. તં ઉજુકમેવ. નિસ્સરણનિદ્દેસેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નિસ્સરણીયા ધાતુયો પનેત્થ ઉજુકમેવ નેક્ખમ્મન્તિ વુત્તં. પવિવેકોતિ પવિવિત્તભાવો નેક્ખમ્માદિકોયેવ. વોસજ્જતીતિ યોગી, નેક્ખમ્માદયો વોસગ્ગો. નેક્ખમ્મં પવત્તેન્તો યોગી નેક્ખમ્મેન ચરતીતિ વુચ્ચતિ. તં પન નેક્ખમ્મં ચરિયા. એસ નયો સેસેસુપિ. ઝાનવિમોક્ખનિદ્દેસે વત્તબ્બં વિમોક્ખકથાયં વુત્તં. કેવલં તત્થ ‘‘જાનાતીતિ ઝાનવિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૭) વુત્તં, ઇધ પન ‘‘જાનાતીતિ, ઝાયતી’’તિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાવ દેસના કતાતિ અયં વિસેસો.

૪૨. ભાવનાધિટ્ઠાનજીવિતનિદ્દેસે ચ પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના કતા. ધમ્મતો પન ભાવના નામ નેક્ખમ્માદયોવ. અધિટ્ઠાનં નામ નેક્ખમ્માદિવસેન પતિટ્ઠાપિતચિત્તમેવ. જીવિતં નામ નેક્ખમ્માદિવસેન પતિટ્ઠાપિતચિત્તસ્સ સમ્માઆજીવો નામ. કો સો સમ્માઆજીવો નામ? મિચ્છાજીવા વિરતિ, ધમ્મેન સમેન પચ્ચયપરિયેસનવાયામો ચ. તત્થ સમં જીવતીતિ સમં જીવિતં જીવતિ, ભાવનપુંસકવચનં વા, સમેન જીવતીતિ વુત્તં હોતિ. નો વિસમન્તિ ‘‘સમં જીવતી’’તિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ પટિસેધવસેન અવધારણં કતં. સમ્મા જીવતીતિ આકારનિદસ્સનં. નો મિચ્છાતિ તસ્સેવ નિયમનં. વિસુદ્ધં જીવતીતિ સભાવવિસુદ્ધિયા વિસુદ્ધં જીવિતં જીવતિ. નો કિલિટ્ઠન્તિ તસ્સેવ નિયમનં. યઞ્ઞદેવાતિઆદીહિ યથાવુત્તાનં તિસ્સન્નં સમ્પદાનં આનિસંસં દસ્સેતિ. તત્થ યઞ્ઞદેવાતિ યં યં એવ. ખત્તિયપરિસન્તિ ખત્તિયાનં સન્નિપાતં. સો હિ સમન્તતો સીદન્તિ એત્થ અકતબુદ્ધિનોતિ પરિસાતિ વુચ્ચતિ. એસેવ નયો ઇતરત્તયે. ખત્તિયાદીનંયેવ આગમનસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પત્તિયા ચ સમન્નાગતત્તા તાસંયેવ ચતસ્સન્નં ગહણં, ન સુદ્દપરિસાય. વિસારદોતિ તીહિ સમ્પદાહિ સમ્પન્નો વિગતસારજ્જો, નિબ્ભયોતિ અત્થો. અમઙ્કુભૂતોતિ અસઙ્કુચિતો ન નિત્તેજભૂતો. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં વિસારદત્તં કેન હેતુના કેન કારણેન હોતીતિ ચેતિ અત્થો. ઇદાનિ તથા હીતિ તસ્સ કારણવચનં. યસ્મા એવં તિસમ્પદાસમ્પન્નો, તસ્મા ‘‘વિસારદો હોતી’’તિ વિસારદભાવસ્સ કારણં દસ્સેત્વા નિટ્ઠપેસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પકાસિનિયા પટિસમ્ભિદામગ્ગ-અટ્ઠકથાય

માતિકાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ઞાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચૂળવગ્ગસ્સ અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના.

એત્તાવતા ચ તિવગ્ગસઙ્ગહિતસ્સ

સમતિંસકથાપટિમણ્ડિતસ્સ પટિસમ્ભિદામગ્ગસ્સ અત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા હોતીતિ.

નિગમનકથા

મહાવગ્ગો મજ્ઝિમો ચ, ચૂળવગ્ગો ચ નામતો;

તયો વગ્ગા ઇધ વુત્તા, પમાણપટિપાટિયા.

વગ્ગે વગ્ગે દસ દસ, કથા યા તા ઉદીરિતા;

ઉદ્દાનગાથા સબ્બાસં, ઇમા તાસં યથાક્કમં.

ઞાણં દિટ્ઠિ આનાપાનં, ઇન્દ્રિયં વિમોક્ખપઞ્ચમં;

ગતિ કમ્મં વિપલ્લાસો, મગ્ગો મણ્ડોતિ તા દસ.

યુગનદ્ધસચ્ચબોજ્ઝઙ્ગા, મેત્તા વિરાગપઞ્ચમા;

પટિસમ્ભિદા ધમ્મચક્કં, લોકુત્તરબલસુઞ્ઞતા.

પઞ્ઞા ઇદ્ધિ અભિસમયો, વિવેકો ચરિયપઞ્ચમો;

પાટિહીરં સમસીસ-સતિ વિપસ્સનમાતિકા.

યો સો સુગતસુતાનં, અધિપતિભૂતેન ભૂતહિતરતિના;

થેરેન થિરગુણવતા, વુત્તો પટિસમ્ભિદામગ્ગો.

તસ્સત્થવણ્ણના યા, પુબ્બટ્ઠકથાનયં તથા યુત્તિં;

નિસ્સાય મયારદ્ધા, નિટ્ઠાનમુપાગતા એસા.

યં તં ઉત્તરમન્તી, મન્તિગુણયુતો યુતો ચ સદ્ધાય;

કારયિ મહાવિહારે, પરિવેણમનેકસાધુગુણં.

થેરેનેત્થ નિવસતા, સમાપિતાયં મહાભિધાનેન;

તતિયે વસ્સે ચુતિતો, મોગ્ગલ્લાનસ્સ ભૂપતિનો.

સમયં અનુલોમેન્તી, થેરાનં થેરવાદદીપાનં;

નિટ્ઠં ગતા યથાયં, અટ્ઠકથા લોકહિતજનની.

ધમ્મં અનુલોમેન્તા, અત્તહિતં પરહિતઞ્ચ સાધેન્તા;

નિટ્ઠં ગચ્છન્તુ તથા, મનોરથા સબ્બસત્તાનં.

સદ્ધમ્મપકાસિનિયા, અટ્ઠકથાયેત્થ ગણિતકુસલેહિ;

ગણિતા તુ ભાણવારા, વિઞ્ઞેય્યા અટ્ઠપઞ્ઞાસ.

આનુટ્ઠુભેન અસ્સા, છન્દોબન્ધેન ગણિયમાના તુ;

ચુદ્દસસહસ્સસઙ્ખા, ગાથાયો પઞ્ચ ચ સતાનિ.

સાસનચિરટ્ઠિતત્થં, લોકહિતત્થઞ્ચ સાદરેન મયા;

પુઞ્ઞં ઇમં રચયતા, યં પત્તમનપ્પકં વિપુલં.

પુઞ્ઞેન તેન લોકો, સદ્ધમ્મરસાયનં દસબલસ્સ;

ઉપભુઞ્જિત્વા વિમલં, પપ્પોતુ સુખં સુખેનેવાતિ.

સદ્ધમ્મપ્પકાસિની નામ

પટિસમ્ભિદામગ્ગપ્પકરણસ્સ અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.