૩. અભિસમયકથા

અભિસમયકથાવણ્ણના

૧૯. ઇદાનિ ઇદ્ધિકથાનન્તરં પરમિદ્ધિભૂતં અભિસમયં દસ્સેન્તેન કથિતાય અભિસમયકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ અભિસમયોતિ સચ્ચાનં અભિમુખેન સમાગમો, પટિવેધોતિ અત્થો. કેન અભિસમેતીતિ કિં વુત્તં હોતિ? ‘‘એવં મહત્થિયો ખો, ભિક્ખવે, ધમ્માભિસમયો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૭૪) સુત્તપદેસુ યો સો અભિસમયોતિ વુત્તો, તસ્મિં અભિસમયે વત્તમાને અભિસમેતા પુગ્ગલો કેન ધમ્મેન સચ્ચાનિ અભિસમેતિ, અભિમુખો હુત્વા સમાગચ્છતિ, પટિવિજ્ઝતીતિ વુત્તં હોતીતિ. અયં તાવ ચોદકસ્સ પુચ્છા. ચિત્તેન અભિસમેતીતિ ચિત્તં વિના અભિસમયાભાવતો તથા વિસ્સજ્જનં. હઞ્ચીતિઆદિ પુન ચોદના. હઞ્ચિ યદીતિ અત્થો. ‘‘ચિત્તેના’’તિ વુત્તત્તા તેન હિ અઞ્ઞાણી અભિસમેતીતિ આહ. ન અઞ્ઞાણી અભિસમેતીતિ ચિત્તમત્તેનેવ અભિસમયાભાવતો પટિક્ખેપો. ઞાણેન અભિસમેતીતિ પટિઞ્ઞા. પુન હઞ્ચીતિઆદિ ‘‘ઞાણેના’’તિ વુત્તત્તા અઞ્ઞાણી અચિત્તકોતિ ચોદના. ન અચિત્તકો અભિસમેતીતિ અચિત્તકસ્સ અભિસમયાભાવતો પટિક્ખેપો. ચિત્તેન ચાતિઆદિ પટિઞ્ઞા. પુન હઞ્ચીતિઆદિ સબ્બચિત્તઞાણસાધારણવસેન ચોદના. સેસચોદનાવિસ્સજ્જનેસુપિ એસેવ નયો.

પરતો પન કમ્મસ્સકતચિત્તેન ચ ઞાણેન ચાતિ કમ્મસ્સકા સત્તાતિ એવં કમ્મસ્સકતાય પવત્તચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ. સચ્ચાનુલોમિકચિત્તેન ચ ઞાણેન ચાતિ સચ્ચપટિવેધસ્સ અનુકૂલત્તા સચ્ચાનુલોમિકસઙ્ખાતેન વિપસ્સનાસમ્પયુત્તચિત્તેન ચ વિપસ્સનાઞાણેન ચ. કથન્તિ યથા અભિસમયો હોતિ, તથા કથેતુકમ્યતા પુચ્છા. ઉપ્પાદાધિપતેય્યન્તિ યસ્મા ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદે અસતિ ચેતસિકાનં ઉપ્પાદો નત્થિ. આરમ્મણગ્ગહણઞ્હિ ચિત્તં તેન સહ ઉપ્પજ્જમાના ચેતસિકા કથં આરમ્મણે અગ્ગહિતે ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ. અભિધમ્મેપિ ચિત્તુપ્પાદેનેવ ચેતસિકા વિભત્તા, તસ્મા મગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પાદે અધિપતિભૂતં ચિત્તન્તિ અત્થો. ઞાણસ્સાતિ મગ્ગઞાણસ્સ. હેતુ પચ્ચયો ચાતિ જનકો ચ ઉપત્થમ્ભકો ચ. તંસમ્પયુત્તન્તિ તેન ઞાણેન સમ્પયુત્તં. નિરોધગોચરન્તિ નિબ્બાનારમ્મણં. દસ્સનાધિપતેય્યન્તિ સેસાનં દસ્સનકિચ્ચાભાવા નિબ્બાનદસ્સને અધિપતિભૂતં. ચિત્તસ્સાતિ મગ્ગસમ્પયુત્તચિત્તસ્સ. તંસમ્પયુત્તન્તિ તેન ચિત્તેન સમ્પયુત્તં.

૨૦. યસ્મા એતમ્પિ પરિયાયં, ન કેવલં ચિત્તઞાણેહિયેવ અભિસમયો, અથ ખો સબ્બેપિ મગ્ગસમ્પયુત્તચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સચ્ચાભિસમયકિચ્ચસાધનવસેન અભિસમયો નામ હોન્તિ, તસ્મા તમ્પિ પરિયાયં દસ્સેતુકામો કિં નુ એત્તકોયેવ અભિસમયોતિ પુચ્છિત્વા ન હીતિ તં વચનં પટિક્ખિપિત્વા લોકુત્તરમગ્ગક્ખણેતિઆદિમાહ. દસ્સનાભિસમયોતિ દસ્સનભૂતો અભિસમયો. એસ નયો સેસેસુપિ. સચ્ચાતિ સચ્ચઞાણાનિ. મગ્ગઞાણમેવ નિબ્બાનાનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના. વિમોક્ખોતિ મગ્ગવિમોક્ખો. વિજ્જાતિ મગ્ગઞાણમેવ. વિમુત્તીતિ સમુચ્છેદવિમુત્તિ. નિબ્બાનં અભિસમીયતીતિ અભિસમયો, સેસા અભિસમેન્તિ એતેહીતિ અભિસમયા.

૨૧. પુન મગ્ગફલવસેન અભિસમયં ભિન્દિત્વા દસ્સેતું કિં નૂતિઆદિમાહ. ફલક્ખણે પનેત્થ યસ્મા સમુચ્છેદનટ્ઠેન ખયે ઞાણં ન લબ્ભતિ, તસ્મા પટિપ્પસ્સદ્ધટ્ઠેન અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ વુત્તં. સેસં પન યથાનુરૂપં વેદિતબ્બન્તિ. ઇદાનિ યસ્મા કિલેસપ્પહાને સતિ અભિસમયો હોતિ, અભિસમયે ચ સતિ કિલેસપ્પહાનં હોતિ, તસ્મા ચોદનાપુબ્બઙ્ગમં કિલેસપ્પહાનં દસ્સેતુકામો ય્વાયન્તિઆદિમાહ. તત્થ ય્વાયન્તિ યો અયં મગ્ગટ્ઠો અરિયપુગ્ગલો. એવમાદિકાનિ પનેત્થ ચત્તારિ વચનાનિ ચોદકસ્સ પુચ્છા. પુન અતીતે કિલેસે પજહતીતિ ઇદં ચોદનાય ઓકાસદાનત્થં વિસ્સજ્જનં. ખીણન્તિ ભઙ્ગવસેન ખીણં. નિરુદ્ધન્તિ સન્તાનવસેન પુનપ્પુનં અનુપ્પત્તિયા નિરુદ્ધં. વિગતન્તિ વત્તમાનક્ખણતો અપગતં. વિગમેતીતિ અપગમયતિ. અત્થઙ્ગતન્તિ અભાવં ગતં. અત્થઙ્ગમેતીતિ અભાવં ગમયતિ. તત્થ દોસં દસ્સેત્વા ન અતીતે કિલેસે પજહતીતિ પટિક્ખિત્તં. અનાગતચોદનાય અજાતન્તિ જાતિં અપ્પત્તં. અનિબ્બત્તન્તિ સભાવં અપ્પત્તં. અનુપ્પન્નન્તિ ઉપ્પાદતો પભુતિ ઉદ્ધં ન પટિપન્નં. અપાતુભૂતન્તિ પચ્ચુપ્પન્નભાવેન ચિત્તસ્સ અપાતુભૂતં. અતીતાનાગતે પજહતો પહાતબ્બાનં નત્થિતાય અફલો વાયામો આપજ્જતીતિ તદુભયમ્પિ પટિક્ખિત્તં. રત્તો રાગં પજહતીતિ વત્તમાનેન રાગેન રત્તો તમેવ રાગં પજહતિ. વત્તમાનકિલેસેસુપિ એસેવ નયો. થામગતોતિ થિરસભાવં ગતો. કણ્હસુક્કાતિ અકુસલા ચ કુસલા ચ ધમ્મા યુગનદ્ધા સમમેવ વત્તન્તીતિ આપજ્જતીતિ અત્થો. સંકિલેસિકાતિ એવં સંકિલેસાનં સમ્પયુત્તભાવે સતિ સંકિલેસે નિયુત્તા મગ્ગભાવના હોતીતિ આપજ્જતીતિ અત્થો. એવં પચ્ચુપ્પન્ને પજહતો વાયામેન સદ્ધિં પહાતબ્બાનં અત્થિતાય સંકિલેસિકા ચ મગ્ગભાવના હોતિ, વાયામો ચ અફલો હોતિ. ન હિ પચ્ચુપ્પન્નાનં કિલેસાનં ચિત્તવિપ્પયુત્તતા નામ અત્થીતિ.

ન હીતિ ચતુધા વુત્તસ્સ વચનસ્સ પટિક્ખેપો. અત્થીતિ પટિજાનનં. યથા કથં વિયાતિ અત્થિભાવસ્સ ઉદાહરણદસ્સનત્થં પુચ્છા. યથા અત્થિ, તં કેન પકારેન વિય અત્થિ, કિં વિય અત્થીતિ અત્થો. સેય્યથાપીતિ યથા નામ. તરુણરુક્ખોતિ ફલદાયકભાવદીપનત્થં તરુણગ્ગહણં. અજાતફલોતિ ફલદાયકત્તેપિ સતિ ફલગ્ગહણતો પુરેકાલગ્ગહણં. તમેનન્તિ તં રુક્ખં. એનન્તિ નિપાતમત્તં, તં એતન્તિ વા અત્થો. મૂલં છિન્દેય્યાતિ મૂલતો છિન્દેય્ય. અજાતફલાતિ અજાતાનિ ફલાનિ. એવમેવન્તિ એવં એવં. ઉપ્પાદો પવત્તં નિમિત્તં આયૂહનાતિ ચતૂહિપિ પચ્ચુપ્પન્નખન્ધસન્તાનમેવ વુત્તં. યસ્મિઞ્હિ ખન્ધસન્તાને યં યં મગ્ગઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તેન તેન મગ્ગઞાણેન પહાતબ્બાનં કિલેસાનં તં ખન્ધસન્તાનં અબીજં હોતિ, તસ્સ અબીજભૂતત્તા તપ્પચ્ચયા તે તે કિલેસા અનુપ્પન્ના એવ ન ઉપ્પજ્જન્તિ. આદીનવં દિસ્વાતિ અનિચ્ચાદિતો આદીનવં દિસ્વા. અનુપ્પાદોતિઆદીહિ ચતૂહિ નિબ્બાનમેવ વુત્તં. ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તં ચિત્તં પક્ખન્દતિ. હેતુનિરોધા દુક્ખનિરોધોતિ કિલેસાનં બીજભૂતસ્સ સન્તાનસ્સ અનુપ્પાદનિરોધા અનાગતક્ખન્ધભૂતસ્સ દુક્ખસ્સ હેતુભૂતાનં કિલેસાનં અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ. એવં દુક્ખસ્સ હેતુભૂતકિલેસાનં અનુપ્પાદનિરોધા દુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ. એવં કિલેસપ્પહાનયુત્તિસબ્ભાવતો એવ અત્થિ મગ્ગભાવનાતિઆદિમાહ. અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૩૨) પન ‘‘એતેન કિં દીપિતં હોતિ? ભૂમિલદ્ધાનં કિલેસાનં પહાનં દીપિતં હોતિ. ભૂમિલદ્ધા પન કિં અતીતા અનાગતા, ઉદાહુ પચ્ચુપ્પન્નાતિ? ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નાયેવ નામા’’તિ વત્વા કથિતકિલેસપ્પહાનસ્સ વિત્થારકથા સુતમયઞાણકથાય મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા, ઇધ પન મગ્ગઞાણેન પહાતબ્બા કિલેસાયેવ અધિપ્પેતાતિ.

અભિસમયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.