૪. વિવેકકથા

વિવેકકથાવણ્ણના

૨૨. ઇદાનિ પહાનાવસાનાય અભિસમયકથાય અનન્તરં પહાનાકારં દસ્સેન્તેન કથિતાય સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય વિવેકકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ સુત્તન્તે તાવ યે કેચીતિ અનવસેસપરિયાદાનં. બલકરણીયાતિ ઊરુબલેન બાહુબલેન કત્તબ્બા. કમ્મન્તાતિ ધાવનલઙ્ઘનકસનવપનાદીનિ કમ્માનિ. કરીયન્તીતિ બલવન્તેહિ કરીયન્તિ. સીલં નિસ્સાયાતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં નિસ્સયં કત્વા. ભાવેતીતિ ભિન્નસીલસ્સ ભાવનાભાવતો ઇધ પન લોકિયલોકુત્તરા મગ્ગભાવના અધિપ્પેતાતિ. વિવેકનિસ્સિતન્તિ તદઙ્ગવિવેકં સમુચ્છેદવિવેકં નિસ્સરણવિવેકં નિસ્સિતં. વિવેકોતિ વિવિત્તતા. અયઞ્હિ અરિયમગ્ગભાવનાનુયુત્તો યોગી વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં, મગ્ગક્ખણે કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, આરમ્મણતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં ભાવેતિ. એસ નયો વિરાગનિસ્સિતાદીસુ. વિવેકોયેવ હિ વિરજ્જનટ્ઠેન વિરાગો, નિરોધટ્ઠેન નિરોધો, વોસજ્જનટ્ઠેન વોસગ્ગો. અથ વા કિલેસેહિ વિવિત્તત્તા વિવેકો, કિલેસેહિ વિરત્તત્તા વિરાગો, કિલેસાનં નિરુદ્ધત્તા નિરોધો, કિલેસાનઞ્ચ પરિચ્ચત્તત્તા વિસ્સટ્ઠત્તા, નિબ્બાનેચત્તસ્સ ચ વિસ્સટ્ઠત્તા વોસગ્ગો. વોસગ્ગો પન દુવિધો પરિચ્ચાગવોસગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસગ્ગો ચ. તત્થ પરિચ્ચાગવોસગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગવસેન, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન કિલેસપ્પહાનં. પક્ખન્દનવોસગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે આરમ્મણકરણેન નિબ્બાનપક્ખન્દનં. તદુભયમ્પિ ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે અત્થવણ્ણનાનયે વટ્ટતિ. તથા હિ અયં સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ એકેકો ધમ્મો યથાવુત્તેન પકારેન કિલેસે ચ પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાનઞ્ચ પક્ખન્દતિ. વોસગ્ગપરિણામિન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન વોસગ્ગત્થં પરિણામિતં પરિણતં, પરિપચ્ચિતં પરિપક્કઞ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. અયમ્પિ અરિયમગ્ગભાવનાનુયુત્તો ભિક્ખુ યથા સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ એકેકો ધમ્મો કિલેસપરિચ્ચાગવોસગ્ગત્થઞ્ચ નિબ્બાનપક્ખન્દનવોસગ્ગત્થઞ્ચ પરિપચ્ચતિ, યથા ચ પરિપક્કો હોતિ, તથા નં ભાવેતિ.

૨૩. બીજગામભૂતગામાતિ એત્થ મૂલબીજં ખન્ધબીજં અગ્ગબીજં ફળુબીજં બીજબીજન્તિ (પાચિ. ૯૧) પઞ્ચવિધં બીજં, બીજગામો નામ બીજસમૂહોતિ અત્થો. તદેવ પન સમ્પન્નનીલઙ્કુરપાતુભાવતો પટ્ઠાય ભૂતગામો નામ, ભૂતાનં જાતાનં નિબ્બત્તમૂલનીલઙ્કુરાનં સમૂહોતિ અત્થો. દેવતાપરિગ્ગહે સતિ નીલઙ્કુરકાલતો પભુતિ હોતીતિ તેસં દેવતાસઙ્ખાતાનં ભૂતાનં ગામોતિપિ ભૂતગામોતિ વદન્તિ. વુદ્ધિન્તિ અઙ્કુરાદિવસેન. વિરુળ્હિન્તિ ખન્ધાદિવસેન. વેપુલ્લન્તિ પુપ્ફાદિવસેન. ધમ્મેસુ પન વુદ્ધિન્તિ અપુબ્બધમ્મપ્પવત્તિવસેન. વિરુળિન્તિ સકિચ્ચકરણસાધનવસેન. વેપુલ્લન્તિ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન વિપુલભાવન્તિ અત્થો. વિપુલત્તન્તિપિ પાઠો. અથ વા એતાનિ તીણિ પદાનિ સીલસમાધિપઞ્ઞાહિપિ યોજેન્તિ.

મગ્ગઙ્ગનિદ્દેસવણ્ણના

૨૪. સુત્તન્તનિદ્દેસે સમ્માદિટ્ઠિયાતિ સામિવચનં. ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનેસુ લોકિયવિરતિસમ્પયુત્તચિત્તે ચ યથાયોગં સમ્પયોગતો ચ આરમ્મણતો ચ વત્તમાનાય સમ્માદિટ્ઠિયા સામઞ્ઞલક્ખણતો એકીભૂતાય સમ્માદિટ્ઠિયા. વિક્ખમ્ભનવિવેકોતિ વિક્ખમ્ભનવસેન દૂરીકરણવસેન વિવેકો. કેસં? નીવરણાનં. તસ્સ પઠમં ઝાનં ભાવયતોતિઆદિ વિક્ખમ્ભનવસેન પઠમજ્ઝાનમેવ વુત્તં. તસ્મિં વુત્તે સેસજ્ઝાનાનિપિ વુત્તાનેવ હોન્તિ. ઝાનેસુપિ સમ્માદિટ્ઠિયા વિજ્જમાનત્તા સમ્માદિટ્ઠિયા વિવેકો નામ હોતિ. તદઙ્ગવિવેકોતિ તેન તેન વિપસ્સનાઞાણઙ્ગેન વિવેકો. દિટ્ઠિગતાનન્તિ દિટ્ઠિવિવેકસ્સ દુક્કરત્તા પધાનત્તા ચ દિટ્ઠિવિવેકોવ વુત્તો. તસ્મિં વુત્તે નિચ્ચસઞ્ઞાદિવિવેકોપિ વુત્તોવ હોતિ. નિબ્બેધભાગિયં સમાધિન્તિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તસમાધિં. સમુચ્છેદવિવેકોતિ કિલેસાનં સમુચ્છેદેન વિવેકો. લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગન્તિ ખયસઙ્ખાતનિબ્બાનગામિલોકુત્તરમગ્ગં. પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકોતિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા વિવેકો. નિસ્સરણવિવેકોતિ સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણભૂતો સઙ્ખારવિવેકો. છન્દજાતો હોતીતિ પુબ્બભાગે જાતધમ્મછન્દો હોતિ. સદ્ધાધિમુત્તોતિ પુબ્બભાગેયેવ સદ્ધાય અધિમુત્તો હોતિ. ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતન્તિ પુબ્બભાગેયેવ ચિત્તઞ્ચ અસ્સ યોગિસ્સ સુઅધિટ્ઠિતં સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતં હોતિ. ઇતિ છન્દો સદ્ધા ચિત્તન્તિ ઇમે તયો ધમ્મા પુબ્બભાગે ઉપ્પન્નવિવેકાનં ઉપનિસ્સયત્તા નિસ્સયા નામ. કેચિ પન ‘‘ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતન્તિ સમાધિ વુત્તો’’તિ વદન્તિ. વિરાગાદીસુપિ એસેવ નયો.

નિરોધવારે પન નિરોધસદ્દતો અઞ્ઞં પરિયાયવચનં દસ્સેન્તેન અમતા ધાતૂતિ વુત્તં, સેસેસુ નિરોધો નિબ્બાનન્તિ ઉભયત્થાપિ નિબ્બાનમેવ. દ્વાદસ નિસ્સયાતિ છન્દસદ્ધાચિત્તાનિયેવ વિવેકાદીસુ ચતૂસુ એકેકસ્મિં તયો તયો કત્વા દ્વાદસ નિસ્સયા હોન્તિ.

૨૫. સમ્માસઙ્કપ્પવાયામસતિસમાધીનમ્પિ ઇમિનાવ નયેન અત્થયોજના વેદિતબ્બા. સમ્માવાચાકમ્મન્તા જીવાનં પન ઝાનક્ખણે વિપસ્સનાક્ખણે ચ અભાવા ઝાનવિપસ્સનાનં પુબ્બભાગપરભાગવસેન વત્તમાના વિરતિયો ઝાનવિપસ્સના સન્નિસ્સિતા કત્વા વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. નીવરણાનં દિટ્ઠિગતાનઞ્ચ વિવેકવિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગા તથા પવત્તમાનાનં વિરતીનં વિવેકાદયો નામાતિ વેદિતબ્બં. યથા અટ્ઠકનિપાતે ‘‘તતો, ત્વં ભિક્ખુ, ઇમં સમાધિં સવિતક્કં સવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કવિચારમત્તમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કં અવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, નિપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સાતસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ, ઉપેક્ખાસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસી’’તિ (અ. નિ. ૮.૬૩) મેત્તાદયો કાયાનુપસ્સનાદયો ચ નિયકજ્ઝત્તમૂલસમાધિવસેન ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનિકા વિય વુત્તા, એવમિધાપિ પુબ્બભાગપરભાગવસેન વિરતિયો વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. બ્યઞ્જનચ્છાયમત્તં ગહેત્વા ન ભગવા અબ્ભાચિક્ખિતબ્બો. ગમ્ભીરઞ્હિ બુદ્ધવચનં, આચરિયે પયિરુપાસિત્વા અધિપ્પાયતો ગહેતબ્બં.

૨૬-૨૭. બોજ્ઝઙ્ગબલઇન્દ્રિયવારેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

વિવેકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.