૨. ઇદ્ધિકથા

ઇદ્ધિકથાવણ્ણના

૯. ઇદાનિ પઞ્ઞાકથાય અનન્તરં પઞ્ઞાનુભાવં દસ્સેન્તેન કથિતાય ઇદ્ધિકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ પુચ્છાસુ તાવ કા ઇદ્ધીતિ સભાવપુચ્છા. કતિ ઇદ્ધિયોતિ પભેદપુચ્છા. કતિ ભૂમિયોતિ સમ્ભારપુચ્છા. કતિ પાદાતિ પતિટ્ઠપુચ્છા. કતિ પદાનીતિ આસન્નકારણપુચ્છા. કતિ મૂલાનીતિ આદિકારણપુચ્છા. વિસજ્જનેસુ ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધીતિ નિપ્ફત્તિઅત્થેન પટિલાભટ્ઠેન ચાતિ અત્થો. યઞ્હિ નિપ્ફજ્જતિ પટિલબ્ભતિ ચ, તં ઇજ્ઝતીતિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘કામં કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચેતં સમિજ્ઝતી’’તિ (સુ. નિ. ૭૭૨). ‘‘નેક્ખમ્મં ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, પટિહરતીતિ પાટિહારિય’’ન્તિઆદિ (પટિ. મ. ૩.૩૨). અપરો નયો – ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ, ઉપાયસમ્પદાયેતં અધિવચનં. ઉપાયસમ્પદા હિ ઇજ્ઝતિ અધિપ્પેતફલપ્પસવનતો. યથાહ – ‘‘અયં ખો, ચિત્તો ગહપતિ, સીલવા કલ્યાણધમ્મો, સચે પણિદહિસ્સતિ ‘અનાગતમદ્ધાનં રાજા અસ્સં ચક્કવત્તી’તિ. ઇજ્ઝિસ્સતિ હિ સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તા’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૫૨). અપરો નયો – એતાય સત્તા ઇજ્ઝન્તીતિ ઇદ્ધિ. ઇજ્ઝન્તીતિ ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

૧૦. દસસુ ઇદ્ધીસુ અધિટ્ઠાનવસેન નિપ્ફન્નત્તા અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિ. પકતિવણ્ણવિજહનવિકારવસેન પવત્તત્તા વિકુબ્બના ઇદ્ધિ. સરીરબ્ભન્તરે અઞ્ઞસ્સ મનોમયસ્સ સરીરસ્સ નિપ્ફત્તિવસેન પવત્તત્તા મનોમયા ઇદ્ધિ. ઞાણપ્પવત્તિતો પુબ્બે વા પચ્છા વા તંખણે વા ઞાણાનુભાવનિબ્બત્તો વિસેસો ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. સમાધિતો પુબ્બે વા પચ્છા વા તંખણે વા સમથાનુભાવનિબ્બત્તો વિસેસો સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. ચેતોવસિપ્પત્તાનં અરિયાનંયેવ સમ્ભવતો અરિયા ઇદ્ધિ. કમ્મવિપાકવસેન જાતો વિસેસો કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ. પુબ્બે કતપુઞ્ઞસ્સ જાતો વિસેસો પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. વિજ્જાય જાતો વિસેસો વિજ્જામયા ઇદ્ધિ. તેન તેન સમ્માપયોગેન તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ ઇજ્ઝનં તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ.

ઇદ્ધિયા ચતસ્સો ભૂમિયોતિ અવિસેસેત્વા વુત્તેપિ યથાલાભવસેન અધિટ્ઠાનવિકુબ્બનમનોમયિદ્ધિયા એવ ભૂમિયો, ન સેસાનં. વિવેકજા ભૂમીતિ વિવેકતો વા વિવેકે વા જાતા વિવેકજા ભૂમિ. પીતિસુખભૂમીતિ પીતિસુખયુત્તા ભૂમિ. ઉપેક્ખાસુખભૂમીતિ તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય ચ સુખેન ચ યુત્તા ભૂમિ. અદુક્ખમસુખાભૂમીતિ અદુક્ખમસુખવેદનાયુત્તા ભૂમિ. તેસુ પઠમદુતિયાનિ ઝાનાનિ પીતિફરણતા, તીણિ ઝાનાનિ સુખફરણતા, ચતુત્થજ્ઝાનં ચેતોફરણતા. એત્થ ચ પુરિમાનિ તીણિ ઝાનાનિ યસ્મા પીતિફરણેન ચ સુખફરણેન ચ સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા લહુમુદુકમ્મઞ્ઞકાયો હુત્વા ઇદ્ધિં પાપુણાતિ, તસ્મા ઇમિના પરિયાયેન ઇદ્ધિલાભાય સંવત્તનતો સમ્ભારભૂમિયોતિ વેદિતબ્બાનિ. ચતુત્થજ્ઝાનં પન ઇદ્ધિલાભાય પકતિભૂમિયેવ. ઇદ્ધિલાભાયાતિ અત્તનો સન્તાને પાતુભાવવસેન ઇદ્ધીનં લાભાય. ઇદ્ધિપટિલાભાયાતિ પરિહીનાનં વા ઇદ્ધીનં વીરિયારમ્ભવસેન પુન લાભાય, ઉપસગ્ગવસેન વા પદં વડ્ઢિતં. ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાયાતિ ઇદ્ધિયા વિવિધકરણભાવાય. ઇદ્ધિવિસવિતાયાતિ વિવિધં વિસેસં સવતિ જનેતિ પવત્તેતીતિ વિસવી, વિવિધં સવનં વા અસ્સ અત્થીતિ વિસવી, તસ્સ ભાવો વિસવિતા. તસ્સા વિસવિતાય, ઇદ્ધિયા વિવિધવિસેસપવત્તનભાવાયાતિ અત્થો. ઇદ્ધિવસીભાવાયાતિ ઇદ્ધિયા ઇસ્સરભાવાય. ઇદ્ધિવેસારજ્જાયાતિ ઇદ્ધિવિસારદભાવાય. ઇદ્ધિપાદા ઞાણકથાયં વુત્તત્થા.

છન્દં ચે ભિક્ખુ નિસ્સાયાતિ યદિ ભિક્ખુ છન્દં નિસ્સાય છન્દં અધિપતિં કરિત્વા. લભતિ સમાધિન્તિ સમાધિં પટિલભતિ નિબ્બત્તેતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ છન્દવીરિયચિત્તવીમંસા ચત્તારિ પદાનિ, તંસમ્પયુત્તા ચત્તારો સમાધી ચત્તારિ પદાનીતિ એવં અટ્ઠ પદાનિ. યસ્મા પન ઇદ્ધિમુપ્પાદેતુકામતાછન્દો સમાધિના એકતો નિયુત્તોવ ઇદ્ધિલાભાય સંવત્તતિ, તથા વીરિયાદયો, તસ્મા ઇમાનિ અટ્ઠ પદાનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

યં તં ભગવતા અભિઞ્ઞા ઉપ્પાદેતુકામસ્સ યોગિનો કત્તબ્બયોગવિધિં દસ્સેન્તેન ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૮) ચિત્તસ્સ આનેઞ્જં વુત્તં, તં થેરો સોળસધા દસ્સેન્તો સોળસમૂલાનીતિઆદિમાહ. તત્થ અનોનતન્તિ કોસજ્જવસેન અનોનતં, અસલ્લીનન્તિ અત્થો. અનુન્નતન્તિ ઉદ્ધચ્ચવસેન ઉદ્ધં ન આરુળ્હં, અનુદ્ધતન્તિ અત્થો. અનભિનતન્તિ લોભવસેન ન અભિનતં, અનલ્લીનન્તિ અત્થો. અભિકામતાય નતં અભિનતન્તિ, ઇદં તાદિસં ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. રાગેતિ સઙ્ખારવત્થુકેન લોભેન. અનપનતન્તિ દોસવસેન ન અપનતં, ન ઘટ્ટનન્તિ અત્થો. ‘‘નતં નતી’’તિ અત્થતો એકં. અપગતનતન્તિ અપનતં, ઇદં તાદિસં ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અનિસ્સિતન્તિ અનત્તતો દિટ્ઠત્તા દિટ્ઠિવસેન ‘‘અત્તા’’તિ વા ‘‘અત્તનિય’’ન્તિ વા કિઞ્ચિ ન નિસ્સિતં. અપ્પટિબદ્ધન્તિ પચ્ચુપકારાસાવસેન નપ્પટિબદ્ધં. છન્દરાગેતિ સત્તવત્થુકેન લોભેન. વિપ્પમુત્તન્તિ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિવસેન કામરાગતો વિપ્પમુત્તં. અથ વા પઞ્ચવિમુત્તિવસેન કામરાગતો વિપ્પમુત્તં. અથ વા પઞ્ચવિમુત્તિવસેન તતો તતો પટિપક્ખતો વિપ્પમુત્તં. ઇદં પુથુજ્જનસેખાસેખાનમ્પિ અભિઞ્ઞાય ઉપ્પાદનતો નિરોધસમાપત્તિઞાણે ‘‘સોળસહિ ઞાણચરિયાહી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૮૪) વુત્તનયેન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન વુત્તં, યથાલાભવસેન પન ગહેતબ્બં. કામરાગેતિ મેથુનરાગેન. વિસઞ્ઞુત્તન્તિ વિક્ખમ્ભનતો સેસકિલેસેહિ વિસંયુત્તં, ઉક્કટ્ઠનયેન સમુચ્છેદતો વા વિપ્પયુત્તં. કિલેસેતિ સેસકિલેસેન. વિમરિયાદિકતન્તિ વિક્ખમ્ભિતબ્બમરિયાદવસેન વિગતકિલેસમરિયાદં કતં, તેન તેન મગ્ગેન પહાતબ્બમરિયાદવસેન વા વિગતકિલેસમરિયાદં કતં. કિલેસમરિયાદેતિ તેન તેન પહીનેન કિલેસમરિયાદેન. લિઙ્ગવિપલ્લાસો ચેત્થ દટ્ઠબ્બો. એકત્તગતન્તિ એકારમ્મણગતં. નાનત્તકિલેસેહીતિ નાનારમ્મણે પવત્તમાનેહિ કિલેસેહિ. ઇદં આરમ્મણમપેક્ખિત્વા વુત્તં, ‘‘અનોનત’’ન્તિઆદિ પન કિલેસે એવ અપેક્ખિત્વા. ઓભાસગતન્તિ પઞ્ઞાય વિસદપ્પવત્તિવસેન પઞ્ઞોભાસં ગતં. અવિજ્જન્ધકારેતિ બલવઅવિજ્જાય. ચતસ્સો ચ ભૂમિયો સોળસ ચ મૂલાનિ ઇદ્ધિયા પુબ્બભાગવસેન વુત્તાનિ, ચત્તારો ચ પાદા અટ્ઠ ચ પદાનિ પુબ્બભાગવસેન ચ સમ્પયોગવસેન ચ વુત્તાનીતિ.

૧૦. એવં ઇદ્ધિયા ભૂમિપાદપદમૂલભૂતે ધમ્મે દસ્સેત્વા ઇદાનિ તા ઇદ્ધિયો દસ્સેન્તો કતમા અધિટ્ઠાના ઇદ્ધીતિઆદિમાહ. તત્થ ઉદ્દેસપદાનં અત્થો ઇદ્ધિવિધઞાણનિદ્દેસે વુત્તોયેવ. ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુ. તેન સબ્બપકારવસેન ઇદ્ધિવિધકારકસ્સ અઞ્ઞત્થ અભાવં દીપેતિ. ઇમેસં દ્વિન્નં પદાનં નિદ્દેસો હેટ્ઠા વુત્તત્થો. તેનેવ ચ ઇદ્ધિયા ભૂમિપાદપદમૂલભૂતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૫-૩૬૬) વુત્તેહિ ચુદ્દસહિ પન્નરસહિ વા આકારેહિ પરિદમિતચિત્તતા ચ છન્દાદિએકેકાધિપતિસમાપજ્જનવસેન આવજ્જનાદિવસીભાવવસેન ચ મુદુકમ્મઞ્ઞકતચિત્તતા ચ વુત્તા હોતિ. બલવપુબ્બયોગસમ્પન્નો પુબ્બયોગસમ્પત્તિયા અરહત્તપટિલાભેનેવ પટિલદ્ધાભિઞ્ઞાદિગુણો ભિક્ખુ ભૂમિઆદીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો હોતીતિ કત્વા સોપિ વુત્તોવ હોતિ.

બહુકં આવજ્જતીતિ પથવીકસિણારમ્મણં અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સચે સતં ઇચ્છતિ, ‘‘સતં હોમિ, સતં હોમી’’તિ પરિકમ્મકરણવસેન આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતીતિ એવં પરિકમ્મં કત્વા અભિઞ્ઞાઞાણેન અધિટ્ઠાતિ. એત્થ પરિકમ્મં કત્વા પુન પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનં ન વુત્તં. કિઞ્ચાપિ ન વુત્તં, અથ ખો અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૮૬) ‘‘આવજ્જતીતિ પરિકમ્મવસેનેવ વુત્તં, આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતીતિ અભિઞ્ઞાઞાણવસેન વુત્તં, તસ્મા બહુકં આવજ્જતિ, તતો તેસં પરિકમ્મચિત્તાનં અવસાને સમાપજ્જતિ, સમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા પુન ‘બહુકો હોમી’તિ આવજ્જિત્વા તતો પરં પવત્તાનં તિણ્ણં ચતુન્નં વા પુબ્બભાગચિત્તાનં અનન્તરા ઉપ્પન્નેન સન્નિટ્ઠાપનવસેન અધિટ્ઠાનન્તિ લદ્ધનામેન એકેનેવ અભિઞ્ઞાઞાણેન અધિટ્ઠાતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ વુત્તત્તા એવમેવ દટ્ઠબ્બં. યથા ‘‘ભુઞ્જિત્વા સયતી’’તિ વુત્તે પાનીયં અપિવિત્વા હત્થધોવનાદીનિ અકત્વા ભુત્તાનન્તરમેવ સયતીતિ અત્થો ન હોતીતિ અન્તરા સન્તેસુપિ અઞ્ઞેસુ કિચ્ચેસુ ‘‘ભુત્વા સયતી’’તિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપીતિ દટ્ઠબ્બં. પઠમં પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનમ્પિ હિ પાળિયં અવુત્તમેવાતિ. તેન પન અધિટ્ઠાનઞાણેન સહેવ સતં હોતિ. સહસ્સેપિ સતસહસ્સેપિ એસેવ નયો. સચે એવં ન ઇજ્ઝતિ, પુન પરિકમ્મં કત્વા દુતિયમ્પિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાતબ્બં. સંયુત્તટ્ઠકથાયઞ્હિ ‘‘એકવારં દ્વિવારં સમાપજ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તત્થ પાદકજ્ઝાનચિત્તં નિમિત્તારમ્મણં, પરિકમ્મચિત્તાનિ સતારમ્મણાનિ વા સહસ્સારમ્મણાનિ વા. તાનિ ચ ખો વણ્ણવસેન, ન પણ્ણત્તિવસેન. અધિટ્ઠાનચિત્તમ્પિ તથેવ સતારમ્મણં વા સહસ્સારમ્મણં વા. તં પુબ્બે વુત્તઅપ્પનાચિત્તમિવ ગોત્રભુઅનન્તરં એકમેવ ઉપ્પજ્જતિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનિકં.

યથાયસ્મા ચૂળપન્થકો એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતીતિ બહુધાભાવસ્સ કાયસક્ખિદસ્સનત્થં વુત્તં. વત્તમાનવચનં પનેત્થ થેરસ્સ તથાકરણપકતિકત્તા તસ્સ ધરમાનકાલત્તા ચ કતન્તિ વેદિતબ્બં. એકો હોતીતિ વારેપિ એસેવ નયો.

તત્રિદં વત્થુ (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૮૬) – તે દ્વે ભાતરો કિર થેરા પન્થે જાતત્તા ‘‘પન્થકા’’તિ નામં લભિંસુ. તેસુ જેટ્ઠો મહાપન્થકો પબ્બજિત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. સો અરહા હુત્વા ચૂળપન્થકં પબ્બાજેત્વા –

‘‘પદુમં યથા કોકનદં સુગન્ધં, પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં, તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખે’’તિ. (અ. નિ. ૫.૧૯૫; સં. નિ. ૧.૧૨૩) –

ઇમં ગાથં અદાસિ. સો તં ચતૂહિ માસેહિ પગુણં કાતું નાસક્ખિ. અથ નં થેરો ‘‘અભબ્બો ત્વં ઇમસ્મિં સાસને, નિક્ખમ ઇતો’’તિ આહ. તસ્મિઞ્ચ કાલે થેરો ભત્તુદ્દેસકો હોતિ. જીવકો કોમારભચ્ચો બહું માલાગન્ધવિલેપનં આદાય અત્તનો અમ્બવનં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા ધમ્મં સુત્વા દસબલં વન્દિત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સ્વે, ભન્તે, બુદ્ધપ્પમુખાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ આદાય અમ્હાકં નિવેસને ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. થેરોપિ ‘‘ઠપેત્વા ચૂળપન્થકં સેસાનં અધિવાસેમી’’તિ આહ. તં સુત્વા ચૂળપન્થકો ભિય્યોસો મત્તાય દોમનસ્સપ્પત્તો હુત્વા પુનદિવસે પાતોવ વિહારા નિક્ખમિત્વા સાસને સાપેક્ખતાય વિહારદ્વારકોટ્ઠકે રોદમાનો અટ્ઠાસિ.

ભગવા તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કસ્મા રોદસી’’તિ આહ. સો તં પવત્તિં આચિક્ખિ. ભગવા ‘‘ન સજ્ઝાયં કાતું અસક્કોન્તો મમ સાસને અભબ્બો નામ હોતિ, મા સોચિ, પન્થકા’’તિ ચક્કચિત્તતલેન પાણિના તસ્સ સીસં પરામસિત્વા તં બાહાયં ગહેત્વા વિહારં પવિસિત્વા ગન્ધકુટિપમુખે નિસીદાપેત્વા ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખતં પરિસુદ્ધં પિલોતિકખણ્ડં ‘‘ઇમં પિલોતિકં ‘રજોહરણં રજોહરણ’ન્તિ હત્થેન પરિમજ્જન્તો નિસીદ, પન્થકા’’તિ વત્વા તસ્સ પિલોતિકખણ્ડં દત્વા કાલે આરોચિતે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો જીવકસ્સ ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. તસ્સ તં પિલોતિકખણ્ડં તથાપરિમજ્જન્તસ્સ કિલિટ્ઠં હુત્વા કમેન કાળવણ્ણં અહોસિ. સો ‘‘ઇદં પરિસુદ્ધં પિલોતિકખણ્ડં, નત્થેત્થ દોસો, અત્તભાવં નિસ્સાય પનાયં દોસો’’તિ સઞ્ઞં પટિલભિત્વા પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેસિ. અથસ્સ ભગવા ઓભાસં વિસ્સજ્જેત્વા પુરતો નિસિન્નો વિય પઞ્ઞાયમાનરૂપો હુત્વા ઇમા ઓભાસગાથા અભાસિ –

‘‘રાગો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ, રાગસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વ ભિક્ખવો, વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘દોસો…પે… સાસને.

‘‘મોહો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ, મોહસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વ ભિક્ખવો, વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને. (મહાનિ. ૨૦૯);

‘‘અધિચેતસો અપ્પમજ્જતો, મુનિનો મોનપથેસુ સિક્ખતો;

સોકા ન ભવન્તિ તાદિનો, ઉપસન્તસ્સ સદા સતીમતો’’તિ. (ઉદા. ૩૭);

ગાથાપરિયોસાને થેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. સો મનોમયજ્ઝાનલાભી હુત્વા એકો હુત્વા બહુધા, બહુધા હુત્વા એકો ભવિતું સમત્થો અહોસિ. અરહત્તમગ્ગેનેવસ્સ તીણિ પિટકાનિ છ ચ અભિઞ્ઞા આગમિંસુ.

જીવકોપિ ખો દસબલસ્સ દક્ખિણોદકં ઉપનામેસિ. સત્થા પત્તં હત્થેન પિદહિત્વા ‘‘કિં ભન્તે’’તિ પુટ્ઠો ‘‘વિહારે એકો ભિક્ખુ અત્થિ, જીવકા’’તિ આહ. સો પુરિસં પેસેસિ ‘‘ગચ્છ અય્યં ગહેત્વા સીઘં એહી’’તિ. ચૂળપન્થકત્થેરો તસ્સ પુરિસસ્સ પુરે આગમનાયેવ ભાતરં અત્તનો પત્તવિસેસં ઞાપેતુકામો ભિક્ખુસહસ્સં નિમ્મિનિત્વા એકમ્પિ એકેન અસદિસં, એકસ્સાપિ ચ ચીવરવિચારણાદિસામણકકમ્મં અઞ્ઞેન અસદિસં અકાસિ. પુરિસો ગન્ત્વા વિહારે બહૂ ભિક્ખૂ દિસ્વા પચ્ચાગન્ત્વા ‘‘બહૂ, ભન્તે, વિહારે ભિક્ખૂ, પક્કોસિતબ્બં અય્યં ન પસ્સામી’’તિ જીવકસ્સ કથેસિ. જીવકો સત્થારં પુચ્છિત્વા તસ્સ નામં વત્વા પુન તં પેસેસિ. સો ગન્ત્વા ‘‘ચૂળપન્થકો નામ કતરો ભન્તે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં ચૂળપન્થકો, અહં ચૂળપન્થકો’’તિ સકિંયેવ મુખસહસ્સં કથેસિ. સો પુન ગન્ત્વા ‘‘સબ્બેપિ કિર ચૂળપન્થકા, અહં પક્કોસિતબ્બં ન જાનામી’’તિ આહ. જીવકો પટિવિદ્ધસચ્ચતાય ‘‘ઇદ્ધિમા ભિક્ખૂ’’તિ નયતો અઞ્ઞાસિ. ભગવા આહ – ‘‘ગચ્છ, યં પઠમં પસ્સસિ, તં ચીવરકણ્ણે ગહેત્વા સત્થા તં આમન્તેતીતિ વત્વા આનેહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તથા અકાસિ. તાવદેવ સબ્બેપિ નિમ્મિતા અન્તરધાયિંસુ. થેરો તં ઉય્યોજેત્વા મુખધોવનાદિસરીરકિચ્ચં નિટ્ઠપેત્વા પઠમતરં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. તસ્મિં ખણે સત્થા દક્ખિણોદકં ગણ્હિત્વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા ચૂળપન્થકત્થેરેનેવ ભત્તાનુમોદનં ધમ્મકથં કથાપેસિ. થેરો દીઘમજ્ઝિમાગમપ્પમાણં ધમ્મકથં કથેસીતિ.

અઞ્ઞે ભિક્ખૂ અધિટ્ઠાનેન મનોમયં કાયં અભિનિમ્મિનિત્વા તયો વા ચત્તારો વા અભિનિમ્મિનન્તિ, બહુકે એકસદિસેયેવ ચ કત્વા નિમ્મિનન્તિ એકવિધમેવ કમ્મં કુરુમાને. ચૂળપન્થકત્થેરો પન એકાવજ્જનેનેવ ભિક્ખુસહસ્સં માપેસિ. દ્વેપિ જને ન એકસદિસે અકાસિ, ન એકવિધં કમ્મં કુરુમાને. તસ્મા મનોમયં કાયં અભિનિમ્મિનન્તાનં અગ્ગો નામ જાતો. અઞ્ઞે પન બહૂ અનિયમેત્વા નિમ્મિતા ઇદ્ધિમતા સદિસાવ હોન્તિ. ઠાનનિસજ્જાદીસુ ચ ભાસિતતુણ્હીભાવાદીસુ ચ યં યં ઇદ્ધિમા કરોતિ, તં તદેવ કરોન્તિ. સચે પન નાનાવણ્ણં કાતુકામો હોતિ કેચિ પઠમવયે કેચિ મજ્ઝિમવયે કેચિ પચ્છિમવયે, તથા દીઘકેસે ઉપડ્ઢમુણ્ડે મુણ્ડે મિસ્સકકેસે ઉપડ્ઢરત્તચીવરે પણ્ડુકચીવરે પદભાણધમ્મકથાસરભઞ્ઞપઞ્હાપુચ્છનપઞ્હાવિસજ્જનરજનપચનચીવરસિબ્બનધોવનાદીનિ કરોન્તે અપરેપિ વા નાનપ્પકારકે કાતુકામો હોતિ, તેન પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘એત્તકા ભિક્ખૂ પઠમવયા હોન્તૂ’’તિઆદિના નયેન પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાતબ્બં, અધિટ્ઠાનચિત્તેન સદ્ધિં ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પકારાયેવ હોન્તીતિ. એસેવ નયો બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતીતિઆદીસુ.

અયં પન વિસેસો – પકતિયા બહુકોતિ નિમ્મિતકાલબ્ભન્તરે નિમ્મિતપકતિયા બહુકો. ઇમિના ચ ભિક્ખુના એવં બહુભાવં નિમ્મિનિત્વા પુન ‘‘એકોવ હુત્વા ચઙ્કમિસ્સામિ, સજ્ઝાયં કરિસ્સામિ, પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા વા, ‘‘અયં વિહારો અપ્પભિક્ખુકો, સચે કેચિ આગમિસ્સન્તિ ‘કુતો ઇમે એત્તકા એકસદિસા ભિક્ખૂ, અદ્ધા થેરસ્સ એસ આનુભાવો’તિ મં જાનિસ્સન્તી’’તિ અપ્પિચ્છતાય વા અન્તરાવ ‘‘એકો હોમી’’તિ ઇચ્છન્તેન પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘એકો હોમી’’તિ પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘એકો હોમી’’તિ અધિટ્ઠાતબ્બં. અધિટ્ઠાનચિત્તેન સદ્ધિંયેવ એકો હોતિ. એવં અકરોન્તો પન યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન સયમેવ એકો હોતિ.

૧૧. આવિભાવન્તિ પદં નિક્ખિપિત્વા કેનચિ અનાવટં હોતીતિ વુત્તત્તા કેનચિ અનાવટપદેન આવિભાવપદસ્સ પાકટભાવત્થો વુત્તો. ‘‘હોતી’’તિ પદેન ‘‘કરોતી’’તિ પાઠસેસો વુત્તો હોતિ. પાકટં હોન્તઞ્હિ આવિભાવે કતે હોતિ. કેનચિ અનાવટન્તિ કુટ્ટાદિના યેન કેનચિ અનાવટં આવરણવિરહિતં. અપ્પટિચ્છન્નન્તિ ઉપરિતો અચ્છાદિતં. તદેવ અનાવટત્તા વિવટં. અપ્પટિચ્છન્નત્તા પાકટં. તિરોભાવન્તિ અન્તરિતભાવં કરોતિ. આવટંયેવ તેન આવરણેન પિહિતં. પટિચ્છન્નંયેવ તેન પટિચ્છાદનેન પટિકુજ્જિતં.

આકાસકસિણસમાપત્તિયાતિ પરિચ્છેદાકાસકસિણે ઉપ્પાદિતાય ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિયા. લાભીતિ લાભો અસ્સ અત્થીતિ લાભી. અપરિક્ખિત્તેતિ કેનચિ સમન્તતો અપરિક્ખિત્તે પદેસે. ઇધ આકાસકસિણસ્સેવ વુત્તત્તા તત્થ ભાવિતમેવ ઝાનં આકાસકરણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ન અઞ્ઞન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉપરિઆપોકસિણાદીસુપિ તદારમ્મણમેવ ઝાનં દટ્ઠબ્બં, ન અઞ્ઞં. પથવિં આવજ્જતિ, ઉદકં આવજ્જતિ, આકાસં આવજ્જતીતિ પકતિપથવીઉદકઆકાસે આવજ્જતિ. અન્તલિક્ખેતિ તસ્સ આકાસસ્સ પથવિતો દૂરાકાસભાવં દીપેતિ.

૧૨. ચન્દિમસૂરિયપરિમજ્જને કસિણનિયમં અકત્વા ‘‘ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા નત્થેત્થ કસિણસમાપત્તિનિયમોતિ વેદિતબ્બં. નિસિન્નકો વા નિપન્નકો વાતિ નિસિન્નો વા નિપન્નો વા. ઇમેહેવ ઇતરઇરિયાપથદ્વયમ્પિ વુત્તમેવ હોતિ. હત્થપાસે હોતૂતિ હત્થસમીપે હોતુ. હત્થપસ્સે હોતૂતિપિ પાઠો. ઇદં તથા કાતુકામસ્સ વસેન વુત્તં. અયં પન તત્થ ગન્ત્વાપિ હત્થં વડ્ઢેત્વાપિ આમસતિ. આમસતીતિ ઈસકં ફુસતિ. પરામસતીતિ બાળ્હં ફુસતિ. પરિમજ્જતીતિ સમન્તતો ફુસતિ. રૂપગતન્તિ હત્થપાસે ઠિતરૂપમેવ.

દૂરેપિ સન્તિકે અધિટ્ઠાતીતિ પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય દૂરે દેવલોકં વા બ્રહ્મલોકં વા આવજ્જતિ ‘‘સન્તિકે હોતૂ’’તિ. આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ ‘‘સન્તિકે હોતૂ’’તિ. સન્તિકે હોતિ. એસ નયો સેસપદેસુપિ. બ્રહ્મલોકં પન ગન્તુકામસ્સ દૂરસ્સ સન્તિકકરણં વત્વા બ્રહ્મલોકગમનસ્સ અનુપકારમ્પિ ઇમાય ઇદ્ધિયા ઇજ્ઝમાનવિસેસં દસ્સેન્તો સન્તિકેપીતિઆદિમાહ. તત્થ ન કેવલં થોકકરણબહુકરણમેવ, ‘‘અમધુરં મધુર’’ન્તિઆદીસુપિ યં યં ઇચ્છતિ, તં સબ્બં ઇદ્ધિમતો ઇજ્ઝતિ. અપરો નયો – દૂરેપિ સન્તિકે અધિટ્ઠાતીતિ દૂરે બ્રહ્મલોકં વા મનુસ્સલોકસ્સ સન્તિકે અધિટ્ઠાતિ. સન્તિકેપિ દૂરે અધિટ્ઠાતીતિ સન્તિકે મનુસ્સલોકં વા દૂરે બ્રહ્મલોકે અધિટ્ઠાતિ. બહુકમ્પિ થોકં અધિટ્ઠાતીતિ સચે બ્રહ્માનો બહૂ સન્નિપતિતા હોન્તિ, મહાઅત્તભાવત્તા દસ્સનૂપચારં સવનૂપચારં પજહન્તિ, દસ્સનૂપચારે ચ સવનૂપચારે ચ એકજ્ઝં સઙ્ખિપિત્વા બહુકમ્પિ થોકન્તિ અધિટ્ઠાતિ. થોકમ્પિ બહુકં અધિટ્ઠાતીતિ સચે મહાપરિવારેન ગન્તુકામો હોતિ, એકકત્તા થોકં અત્તાનં બહુકં અધિટ્ઠહિત્વા મહાપરિવારો ગચ્છતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવં સતિ ચતુબ્બિધમ્પિ તં બ્રહ્મલોકગમને ઉપકારો હોતિ.

દિબ્બેન ચક્ખુના તસ્સ બ્રહ્મુનો રૂપં પસ્સતીતિ ઇધ ઠિતો આલોકં વડ્ઢેત્વા યસ્સ બ્રહ્મુનો રૂપં દટ્ઠુકામો, દિબ્બેન ચક્ખુના તસ્સ બ્રહ્મુનો રૂપં પસ્સતિ. ઇધેવ ઠિતો દિબ્બાય સોતધાતુયા તસ્સ બ્રહ્મુનો ભાસમાનસ્સ સદ્દં સુણાતિ. ચેતોપરિયઞાણેન તસ્સ બ્રહ્મુનો ચિત્તં પજાનાતિ. દિસ્સમાનેનાતિ ચક્ખુના પેક્ખિયમાનેન. કાયવસેન ચિત્તં પરિણામેતીતિ રૂપકાયસ્સ વસેન ચિત્તં પરિણામેતિ. પાદકજ્ઝાનચિત્તં ગહેત્વા કાયે આરોપેતિ, કાયાનુગતિકં કરોતિ દન્ધગમનં. કાયગમનઞ્હિ દન્ધં હોતિ. અધિટ્ઠાતીતિ તસ્સેવ વેવચનં, સન્નિટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વાતિ પાદકજ્ઝાનારમ્મણેન ઇદ્ધિચિત્તેન સહજાતં સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા પવિસિત્વા ફુસિત્વા પાપુણિત્વા. સુખસઞ્ઞા ચ નામ ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તસઞ્ઞા. ઉપેક્ખા હિ સન્તં સુખન્તિ વુત્તા, સાયેવ સઞ્ઞા નીવરણેહિ ચેવ વિતક્કાદિપચ્ચનીકેહિ ચ વિમુત્તત્તા લહુસઞ્ઞાતિપિ વેદિતબ્બા. તં ઓક્કન્તસ્સ પનસ્સ કરજકાયોપિ તૂલપિચુ વિય સલ્લહુકો હોતિ. સો એવં વાતક્ખિત્તતૂલપિચુના વિય સલ્લહુકેન દિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ. એવં ગચ્છન્તો ચ સચે ઇચ્છતિ, પથવીકસિણવસેન આકાસે મગ્ગં નિમ્મિનિત્વા પદસા ગચ્છતિ. સચે ઇચ્છતિ, આકાસે પથવીકસિણવસેનેવ પદે પદે પદુમં નિમ્મિનિત્વા પદુમે પદુમે પદં નિક્ખિપન્તો પદસા ગચ્છતિ. સચે ઇચ્છતિ, વાયોકસિણવસેન વાતં અધિટ્ઠહિત્વા તૂલપિચુ વિય વાયુના ગચ્છતિ. અપિચ ગન્તુકામતાવ એત્થ પમાણં. સતિ હિ ગન્તુકામતાય એવંકતચિત્તાધિટ્ઠાનો અધિટ્ઠાનવેગક્ખિત્તોવ સો જિયાવેગક્ખિત્તો સરો વિય દિસ્સમાનો ગચ્છતિ.

ચિત્તવસેન કાયં પરિણામેતીતિ કરજકાયં ગહેત્વા પાદકજ્ઝાનચિત્તે આરોપેતિ, ચિત્તાનુગતિકં કરોતિ સીઘગમનં. ચિત્તગમનઞ્હિ સીઘં હોતિ. સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વાતિ રૂપકાયારમ્મણેન ઇદ્ધિચિત્તેન સહજાતં સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇદં પન ચિત્તગમનમેવ હોતિ. એવં અદિસ્સમાનેન કાયેન ગચ્છન્તો પનાયં કિં તસ્સાધિટ્ઠાનચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ગચ્છતિ? ઉદાહુ ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે વાતિ વુત્તે ‘‘તીસુપિ ખણેસુ ગચ્છતી’’તિ થેરો આહ. કિં પન સો સયં ગચ્છતિ, નિમ્મિતં પેસેતીતિ? યથારુચિ કરોતિ. ઇધ પનસ્સ સયં ગમનમેવ આગતં.

મનોમયન્તિ અધિટ્ઠાનમનેન નિમ્મિતત્તા મનોમયં. સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગન્તિ સબ્બઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગવન્તં. અહીનિન્દ્રિયન્તિ ઇદં ચક્ખુસોતાદીનં સણ્ઠાનવસેન વુત્તં, નિમ્મિતરૂપે પન પસાદો નામ નત્થિ. સચે સો ઇદ્ધિમા ચઙ્કમતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ ચઙ્કમતીતિઆદિ સબ્બં સાવકનિમ્મિતં સન્ધાય વુત્તં. બુદ્ધનિમ્મિતા પન યં યં ભગવા કરોતિ, તં તમ્પિ કરોન્તિ, ભગવતો ચિત્તવસેન અઞ્ઞમ્પિ કરોન્તીતિ. ધૂમાયતિ પજ્જલતીતિ તેજોકસિણવસેન. ધમ્મં ભાસતીતિઆદીનિ તીણિ અનિયમેત્વા વુત્તાનિ. સન્તિટ્ઠતીતિ સઙ્ગમ્મ તિટ્ઠતિ. સલ્લપતીતિ સઙ્ગમ્મ લપતિ. સાકચ્છં સમાપજ્જતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઉત્તરપચ્ચુત્તરદાનવસેન સંકથં કરોતિ. એત્થ ચ યં સો ઇદ્ધિમા ઇધેવ ઠિતો દિબ્બેન ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, દિબ્બાય સોતધાતુયા સદ્દં સુણાતિ, ચેતોપરિયઞાણેન ચિત્તં પજાનાતિ, યમ્પિ સો ઇધેવ ઠિતો તેન બ્રહ્મુના સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ, સલ્લપતિ, સાકચ્છં સમાપજ્જતિ, યમ્પિસ્સ ‘‘દૂરેપિ સન્તિકે અધિટ્ઠાતી’’તિઆદિકં અધિટ્ઠાનં, યમ્પિ સો દિસ્સમાનેન વા અદિસ્સમાનેન વા કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ, એત્તાવતા ન કાયેન વસં વત્તેતિ. યઞ્ચ ખો ‘‘સો તસ્સ બ્રહ્મુનો પુરતો રૂપિં અભિનિમ્મિનાતી’’તિઆદિના નયેન વુત્તવિધાનં આપજ્જતિ, એત્તાવતા કાયેન વસં વત્તેતિ નામ. સેસં પન કાયેન વસવત્તનાય પુબ્બભાગદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ. અયં તાવ અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિ.

૧૩. વિકુબ્બનિદ્ધિનિદ્દેસે સિખિસ્સ ભગવતો સાવકનિદસ્સનં વિકુબ્બનિદ્ધિયા કાયસક્ખિપુગ્ગલદસ્સનત્થં વુત્તં. તમ્પિ દસ્સેન્તો પઠમં તાવ બ્રહ્મલોકે ઠિતો સહસ્સિલોકધાતું સરેન વિઞ્ઞાપેસીતિ અતિવિય અચ્છરિયઅબ્ભુતભૂતં સહસ્સિલોકધાતુયા સદ્દસવનં અધિટ્ઠાનિદ્ધિં દસ્સેસિ. ઇદાનિ તસ્સ વત્થુસ્સ પરિદીપનત્થમિદં વુચ્ચતિ – ઇમસ્મા હિ કપ્પા એકતિંસે કપ્પે સિખી ભગવા અનન્તરજાતિયા તુસિતપુરતો ચવિત્વા અરુણવતીનગરે અરુણવતો રઞ્ઞો પભાવતિયા નામ મહેસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિત્વા પરિપક્કઞાણો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા બોધિમણ્ડે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા પવત્તવરધમ્મચક્કો અરુણવતિં નિસ્સાય વિહરન્તો એકદિવસં પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો ‘‘અરુણવતિં પિણ્ડાય પવિસિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા વિહારદ્વારકોટ્ઠકસમીપે ઠિતો અભિભું નામ અગ્ગસાવકં આમન્તેસિ – ‘‘અતિપ્પગો ખો, ભિક્ખુ, અરુણવતિં પિણ્ડાય પવિસિતું. યેન અઞ્ઞતરો બ્રહ્મલોકો તેનુપસઙ્કમિસ્સામા’’તિ. યથાહ –

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અભિભું ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘આયામ, બ્રાહ્મણ, યેન અઞ્ઞતરો બ્રહ્મલોકો, તેનુપસઙ્કમિસ્સામ યાવ ભત્તસ્સ કાલો ભવિસ્સતી’તિ. ‘એવં ભન્તે’તિ ખો, ભિક્ખવે, અભિભૂ ભિક્ખુ સિખિસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ચ ભગવા અભિભૂ ચ ભિક્ખુ યેન અઞ્ઞતરો બ્રહ્મલોકો, તેનુપસઙ્કમિંસૂ’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૫).

તત્થ મહાબ્રહ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધં દિસ્વા અત્તમનો પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા બ્રહ્માસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. થેરસ્સાપિ અનુચ્છવિકં આસનં પઞ્ઞાપયિંસુ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને, થેરોપિ અત્તનો પત્તાસને નિસીદિ. મહાબ્રહ્માપિ દસબલં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તેનાહ – અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અભિભું ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘પટિભાતુ, બ્રાહ્મણ, તં બ્રહ્મુનો ચ બ્રહ્મપરિસાય ચ બ્રહ્મપારિસજ્જાનઞ્ચ ધમ્મી કથા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો, ભિક્ખવે, અભિભૂ ભિક્ખુ સિખિસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પટિસ્સુણિત્વા બ્રહ્મુનો ચ બ્રહ્મપરિસાય ચ બ્રહ્મપારિસજ્જાનઞ્ચ ધમ્મકથં કથેસિ. થેરે ધમ્મકથં કથેન્તે બ્રહ્માનો ઉજ્ઝાયિંસુ ‘‘ચિરસ્સઞ્ચ મયં સત્થુ બ્રહ્મલોકાગમનં લભિમ્હા, અયઞ્ચ ભિક્ખુ ઠપેત્વા સત્થારં સયં ધમ્મકથં આરભી’’તિ. સત્થા તેસં અનત્તમનભાવં ઞત્વા અભિભું ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘ઉજ્ઝાયન્તિ ખો તે, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મપરિસા ચ બ્રહ્મપારિસજ્જા ચ. તેન હિ, ત્વં બ્રાહ્મણ, ભિય્યોસો મત્તાય સંવેજેહી’’તિ. થેરો સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં કત્વા સહસ્સિલોકધાતું સરેન વિઞ્ઞાપેન્તો –

‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને;

ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો.

‘‘યો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, અપ્પમત્તો વિહસ્સતિ;

પહાય જાતિસંસારં, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિ. (અ. નિ. ૧.૧૮૫) –

ઇમં ગાથાદ્વયં અભાસિ.

કિં પન કત્વા થેરો સહસ્સિલોકધાતું સરેન વિઞ્ઞાપેસીતિ? નીલકસિણં તાવ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અભિઞ્ઞાઞાણેન ચક્કવાળસહસ્સે સબ્બત્થ અન્ધકારં ફરિ. તતો ‘‘કિમિદં અન્ધકાર’’ન્તિ સત્તાનં આભોગે ઉપ્પન્ને આલોકકસિણં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય આલોકં દસ્સેસિ. ‘‘કિં આલોકો અય’’ન્તિ વિચિનન્તાનં અત્તાનં દસ્સેસિ. ચક્કવાળસહસ્સે ચ દેવમનુસ્સા અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિત્વા થેરંયેવ નમસ્સમાના અટ્ઠંસુ. થેરો ‘‘મહાજનો મય્હં ધમ્મં દેસેન્તસ્સ સદ્દં સુણાતૂ’’તિ ઇમા ગાથા અભાસિ. સબ્બે ઓસટાય પરિસાય મજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તસ્સ વિય સદ્દં અસ્સોસું. અત્થોપિ તેસં પાકટો અહોસિ. તં વિઞ્ઞાપનં સન્ધાય ‘‘સરેન વિઞ્ઞાપેસી’’તિ વુત્તં. તેન કતં અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં સન્ધાય પુન સો દિસ્સમાનેનપીતિઆદિ વુત્તં. તત્થ ધમ્મં દેસેસીતિ પઠમં વુત્તપ્પકારં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં દસ્સેન્તો ધમ્મં દેસેસિ, તતો યથાવુત્તક્કમેન દ્વે ગાથા ભાસન્તો સરેન વિઞ્ઞાપેસીતિ વેદિતબ્બં. દિસ્સમાનેનપિ કાયેનાતિઆદીસુ ચ ઇત્થંભૂતલક્ખણે કરણવચનં, એવંભૂતકાયો હુત્વાતિ અત્થો.

ઇદાનિ તં વત્થું દસ્સેત્વા અઞ્ઞસ્સાપિ ઇદ્ધિમતો વિકુબ્બનિદ્ધિકરણવિધાનં દસ્સેન્તો સો પકતિવણ્ણં વિજહિત્વાતિઆદિમાહ. તત્થ સોતિ હેટ્ઠા વુત્તવિધાનેન મુદુકમ્મઞ્ઞકતચિત્તો સો ઇદ્ધિમા ભિક્ખુ. સચે વિકુબ્બનિદ્ધિં કાતુકામો હોતિ, અત્તનો પકતિવણ્ણં પકતિસણ્ઠાનં વિજહિત્વા કુમારકવણ્ણં વા દસ્સેતિ. કથં? પથવીકસિણારમ્મણાભિઞ્ઞાપાદકચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘એવરૂપો કુમારકો હોમી’’તિ નિમ્મિનિતબ્બં કુમારકવણ્ણં આવજ્જિત્વા કતપરિકમ્માવસાને પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘એવરૂપો નામ કુમારકો હોમી’’તિ અભિઞ્ઞાઞાણેન અધિટ્ઠાતિ, સહ અધિટ્ઠાનેન કુમારકો હોતીતિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૦૦) કસિણનિદ્દેસે ‘‘પથવીકસિણવસેન એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતીતિઆદિભાવો…પે… એવમાદીનિ ઇજ્ઝન્તી’’તિ વચનેન ઇધ પથવીકસિણારમ્મણં પાદકજ્ઝાનં યુજ્જતિ. તત્થેવ પન અભિઞ્ઞાનિદ્દેસે વિકુબ્બનિદ્ધિયા ‘‘પથવીકસિણાદીસુ અઞ્ઞતરારમ્મણતો અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાયા’’તિ વુત્તં, તત્થેવ (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૯૮) ચ ‘‘અત્તનો કુમારકવણ્ણો આવજ્જિતબ્બો’’તિ વુત્તં, તં નાગાદિનિમ્માને ન યુજ્જતિ વિય. નાગવણ્ણાદિનિમ્માનેપિ એસેવ નયો.

તત્થ નાગવણ્ણન્તિ સપ્પસણ્ઠાનં. સુપણ્ણવણ્ણન્તિ ગરુળસણ્ઠાનં. ઇન્દવણ્ણન્તિ સક્કસણ્ઠાનં. દેવવણ્ણન્તિ સેસદેવસણ્ઠાનં. સમુદ્દવણ્ણં પન આપોકસિણવસેન ઇજ્ઝતિ. પત્તિન્તિ પદાતિં. વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહન્તિ હત્થિઆદીનં વસેન અનેકવિહિતં સેનાસમૂહં. વિસુદ્ધિમગ્ગે પન ‘‘હત્થિમ્પિ દસ્સેતીતિઆદિ પનેત્થ બહિદ્ધાપિ હત્થિઆદિદસ્સનવસેન વુત્તં. તત્થ ‘હત્થી હોમી’તિ અનધિટ્ઠહિત્વા ‘હત્થી હોતૂ’તિ અધિટ્ઠાતબ્બં. અસ્સાદીસુપિ એસેવ નયો’’તિ વુત્તં, તં ‘‘પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા’’તિ વુત્તમૂલપદેન ચ વિકુબ્બનિદ્ધિભાવેન ચ વિરુજ્ઝતિ. પાળિયં વુત્તક્કમેન હિ પકતિવણ્ણં અવિજહિત્વા અધિટ્ઠાનવસેન અઞ્ઞસ્સ દસ્સનં અધિટ્ઠાનિદ્ધિ નામ, પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા અધિટ્ઠાનવસેન અત્તનો અઞ્ઞથાદસ્સનં વિકુબ્બનિદ્ધિ નામ.

૧૪. મનોમયિદ્ધિઞાણનિદ્દેસે ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતીતિઆદીસુ ઇદ્ધિમા ભિક્ખુ મનોમયિદ્ધિં કાતુકામો આકાસકસિણારમ્મણપાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય અત્તનો રૂપકાયં તાવ આવજ્જિત્વા વુત્તનયેનેવ ‘‘સુસિરો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાતિ, સુસિરો હોતિ. અથ તસ્સ અબ્ભન્તરે પથવીકસિણવસેન અઞ્ઞં કાયં આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતિ, તસ્સ અબ્ભન્તરે અઞ્ઞો કાયો હોતિ. સો તં મુખતો અબ્બૂહિત્વા બહિ ઠપેતિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાહિ પકાસેન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. તત્થ મુઞ્જમ્હાતિ મુઞ્જતિણમ્હા. ઈસિકં પવાહેય્યાતિ કળીરં લુઞ્ચેય્ય. કોસિયાતિ કોસકતો. કરણ્ડાતિ કરણ્ડાય, પુરાણતચકઞ્ચુકતોતિ અત્થો. તત્થ ચ ઉદ્ધરેય્યાતિ ચિત્તેનેવસ્સ ઉદ્ધરણં વેદિતબ્બં. અયઞ્હિ અહિ નામ સજાતિયં ઠિતો, કટ્ઠન્તરં વા રુક્ખન્તરં વા નિસ્સાય, તચતો સરીરં નિક્કડ્ઢનપયોગસઙ્ખાતેન થામેન, સરીરં ખાદયમાનં વિય પુરાણતચં જિગુચ્છન્તો ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ સયમેવ કઞ્ચુકં પજહાતિ.

એત્થ ચ યથા ઈસિકાદયો મુઞ્જાદીહિ સદિસા હોન્તિ, એવમિદં મનોમયં રૂપં ઇદ્ધિમતા સબ્બાકારેહિ સદિસમેવ હોતીતિ દસ્સનત્થં ઇમા ઉપમા વુત્તાતિ. ‘‘મનોમયેન કાયેન, ઇદ્ધિયા ઉપસઙ્કમી’’તિ (થેરગા. ૯૦૧) એત્થ અભિઞ્ઞામનેન કતકાયો મનોમયકાયો નામ. ‘‘અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપજ્જતી’’તિ (ચૂળવ. ૩૩૩) એત્થ ઝાનમનેન નિબ્બિત્તિતકાયો તેન મનેન કતત્તા મનોમયકાયો નામ. ઇધ પન અભિઞ્ઞામનેન ઉપ્પાદિતકાયો તેન મનેન કતત્તા મનોમયકાયો નામ. એવં સતિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિયા વિકુબ્બનિદ્ધિયા ચ કતો મનોમયકાયો નામ હોતીતિ ચે? હોતિયેવ. ઇધ પન તાસં વિસું વિસું વિસેસેન વિસેસેત્વા અધિટ્ઠાનિદ્ધિ વિકુબ્બનિદ્ધીતિ ચ વુત્તત્તા અબ્ભન્તરતો નિમ્માનમેવ મનોમયિદ્ધિ નામ.

૧૫. ઞાણવિપ્ફારિદ્ધિનિદ્દેસે ઞાણસ્સ વિપ્ફારો વેગો અસ્સા અત્થીતિ ઞાણવિપ્ફારા. એત્થ ચ સત્તઅનુપસ્સનાવસેનેવ ઇદ્ધિં દસ્સેત્વા સેસા યાવ અરહત્તમગ્ગા સઙ્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બા.

આયસ્મતો બાકુલસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધીતિઆદીસુ બાકુલત્થેરો તાવ દ્વીસુ કુલેસુ વડ્ઢિતત્તા એવંલદ્ધનામો પુબ્બબુદ્ધેસુ કતાધિકારો પુઞ્ઞસમ્પદાય સમ્પન્નો થેરો. સો હિ મહાસમ્પત્તિં અનુભવમાનો દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં દસબલસ્સ નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ કોસમ્બિયં સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ. તં જાતકાલે મઙ્ગલત્થાય મહાપરિવારેન યમુનં નેત્વા સપરિવારા ધાતી નિમુજ્જનુમ્મુજ્જનવસેન કીળાપેન્તી ન્હાપેતિ. એકો મહામચ્છો ‘‘ભક્ખો મે અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો મુખં વિવરિત્વા ઉપગતો. ધાતી દારકં છડ્ડેત્વા પલાતા. મહામચ્છો તં ગિલિ. પુઞ્ઞવા સત્તો સયનગબ્ભં પવિસિત્વા નિપન્નો વિય ન કિઞ્ચિ દુક્ખં પાપુણિ. મચ્છો દારકસ્સ તેજેન તત્તકં ફાલં ગિલિત્વા વિય દય્હમાનો વેગેન તિંસયોજનં ગન્ત્વા બારાણસિવાસિનો મચ્છબન્ધસ્સ જાલં પાવિસિ. સો દારકસ્સ તેજેન જાલતો નીહટમત્તોવ મતો. મચ્છબન્ધા તં સકલમેવ અન્તરકાજેન આદાય ‘‘સહસ્સેન દેમા’’તિ નગરે ચરન્તા અસીતિકોટિધનસ્સ અપુત્તકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ ઘરદ્વારં ગન્ત્વા સેટ્ઠિભરિયાય એકેન કહાપણેન અદંસુ. સા તં સયમેવ ફલકે ઠપેત્વા પિટ્ઠિતો ફાલેન્તી મચ્છકુચ્છિયં સુવણ્ણવણ્ણં દારકં દિસ્વા ‘‘મચ્છકુચ્છિયં મે પુત્તો લદ્ધો’’તિ નાદં નદિત્વા દારકં આદાય સામિકં ઉપગચ્છિ. સેટ્ઠિ તાવદેવ ભેરિં ચરાપેત્વા દારકં આદાય રઞ્ઞો સન્તિકં આનેત્વા તમત્થં આરોચેસિ. રાજા ‘‘પુઞ્ઞવા દારકો, પોસેહિ ન’’ન્તિ આહ. ઇતરમ્પિ સેટ્ઠિકુલં તં પવત્તિં સુત્વા તત્થ ગન્ત્વા ‘‘અમ્હાકં પુત્તો’’તિ તં દારકં ગણ્હિતું વિવદિ. ઉભોપિ રાજકુલં અગમંસુ. રાજા ‘‘દ્વિન્નમ્પિ અપુત્તકં કાતું ન સક્કા, દ્વિન્નમ્પિ દાયાદો હોતૂ’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય દ્વેપિ કુલાનિ લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તાનિ અહેસું. તસ્સ દ્વીહિ કુલેહિ વડ્ઢિતત્તા ‘‘બાકુલકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. તસ્સ વિઞ્ઞુતં પત્તસ્સ દ્વીસુપિ નગરેસુ તયો તયો પાસાદે કારેત્વા નાટકાનિ પચ્ચુપટ્ઠપેસું. એકેકસ્મિં નગરે ચત્તારો ચત્તારો માસે વસિ. તહિં એકસ્મિં નગરે ચત્તારો માસે વુટ્ઠસ્સ સઙ્ઘાટનાવાસુ મણ્ડપં કારેત્વા તત્થ નં નાટકેહિ સદ્ધિં આરોપેત્વા મહાસમ્પત્તિં અનુભવમાનં દ્વીહિ માસેહિ ઇતરં નગરં ઉપડ્ઢપથં નેન્તિ. ઇતરનગરવાસિનો નાટકાપિ ‘‘દ્વીહિ માસેહિ ઉપડ્ઢપથં આગતો ભવિસ્સતી’’તિ તથેવ પચ્ચુગ્ગન્ત્વા દ્વીહિ માસેહિ અત્તનો નગરં આનેન્તિ. ઇતરનાટકા મજ્ઝે નિવત્તિત્વા અત્તનો નગરમેવ ગચ્છન્તિ. તત્થ ચત્તારો માસે વસિત્વા તેનેવ નિયામેન પુન ઇતરનગરં ગચ્છતિ. એવમસ્સ સમ્પત્તિં અનુભવન્તસ્સ અસીતિ વસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ.

તસ્મિં સમયે અમ્હાકં બોધિસત્તો સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા પવત્તવરધમ્મચક્કો અનુક્કમેન ચારિકં ચરન્તો કોસમ્બિં પાપુણિ. ‘‘બારાણસિ’’ન્તિ મજ્ઝિમભાણકા. બાકુલસેટ્ઠિપિ ખો ‘‘દસબલો આગતો’’તિ સુત્વા બહું ગન્ધમાલં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મકથં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ. સો સત્તાહમેવ પુથુજ્જનો હુત્વા અટ્ઠમે અરુણે સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અથસ્સ દ્વીસુ નગરેસુ પરિચિતમાતુગામા અત્તનો કુલઘરાનિ આગન્ત્વા તત્થેવ વસમાના ચીવરાનિ કરિત્વા પહિણિંસુ. થેરો એકં અડ્ઢમાસં કોસમ્બિવાસીહિ પહિતં ચીવરં પરિભુઞ્જતિ, એકં અડ્ઢમાસં બારાણસિવાસીહીતિ એતેનેવ નિયામેન દ્વીસુ નગરેસુ યં યં ઉત્તમં, તં તં થેરસ્સેવ આહરીયતિ. પબ્બજિતસ્સાપિસ્સ સુખેનેવ અસીતિ વસ્સાનિ અગમંસુ. ઉભયત્થાપિસ્સ મુહુત્તમત્તમ્પિ અપ્પમત્તકોપિ આબાધો ન ઉપ્પન્નપુબ્બો. સો પચ્છિમે કાલે બાકુલસુત્તં (મ. નિ. ૩.૨૦૯ આદયો) કથેત્વા પરિનિબ્બાયીતિ. એવં મચ્છકુચ્છિયં અરોગભાવો આયસ્મતો બાકુલસ્સ પચ્છિમભવિકસ્સ તેન અત્તભાવેન પટિલભિતબ્બઅરહત્તઞાણાનુભાવેન નિબ્બત્તત્તા ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ નામ. સુચરિતકમ્મફલપ્પત્તસ્સ પટિસમ્ભિદાઞાણસ્સ આનુભાવેનાતિપિ વદન્તિ.

સંકિચ્ચત્થેરોપિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૭૩) પુબ્બે કતપુઞ્ઞો ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકસ્સ સાવત્થિયં અડ્ઢકુલસ્સ ધીતુ કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. સા તસ્મિં કુચ્છિગતે એકેન બ્યાધિના તં ખણંયેવ કાલમકાસિ, તસ્સા સરીરે ઝાપિયમાને ઠપેત્વા ગબ્ભમંસં સેસમંસં ઝાપયિ. અથસ્સા ગબ્ભમંસં ચિતકતો ઓતારેત્વા દ્વીસુ તીસુ ઠાનેસુ સૂલેહિ વિજ્ઝિંસુ. સૂલકોટિ દારકસ્સ અક્ખિકોટિં ફુસિ. એવં ગબ્ભમંસં વિજ્ઝિત્વા અઙ્ગારરાસિમ્હિ પક્ખિપિત્વા અઙ્ગારેહેવ પટિચ્છાદેત્વા પક્કમિંસુ. ગબ્ભમંસં ઝાયિ, અઙ્ગારમત્થકે પન સુવણ્ણબિમ્બસદિસો દારકો પદુમગબ્ભે નિપન્નો વિય અહોસિ. પચ્છિમભવિકસત્તસ્સ હિ સિનેરુના ઓત્થરિયમાનસ્સાપિ અરહત્તં અપ્પત્વા જીવિતક્ખયો નામ નત્થિ. પુનદિવસે ‘‘ચિતકં નિબ્બાપેસ્સામા’’તિ આગતા તથા નિપન્નં દારકં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા દારકં આદાય નગરં ગન્ત્વા નેમિત્તકે પુચ્છિંસુ. નેમિત્તકા ‘‘સચે અયં દારકો અગારં અજ્ઝાવસિસ્સતિ, યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા ઞાતકા દુગ્ગતા ભવિસ્સન્તિ. સચે પબ્બજિસ્સતિ, પઞ્ચહિ સમણસતેહિ પરિવુતો ચરિસ્સતી’’તિ આહંસુ. અય્યકા તં દારકં વડ્ઢેસિ. ઞાતકાપિ વડ્ઢિતકાલે ‘‘અમ્હાકં અય્યસ્સ સન્તિકે પબ્બાજેસ્સામા’’તિ પોસયિંસુ. સો સત્તવસ્સિકકાલે ‘‘તવ કુચ્છિયા વસનકાલે માતા તે કાલમકાસિ, તસ્સા સરીરે ઝાપિયમાનેપિ ત્વં ન ઝાયી’’તિ કુમારકાનં કથં સુત્વા ‘‘અહં કિર એવરૂપા ભયા મુત્તો, કિં મે ઘરાવાસેન પબ્બજિસ્સામી’’તિ ઞાતકાનં આરોચેસિ. તે ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તં ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ સન્તિકં નેત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં પબ્બાજેથા’’તિ અદંસુ. થેરો તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેસિ. સો ખુરગ્ગેયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. પરિપુણ્ણવસ્સો ચ ઉપસમ્પદં લભિત્વા દસવસ્સો હુત્વા પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો વિચરીતિ. એવં વુત્તનયેનેવ દારુચિતકાય અરોગભાવો આયસ્મતો સંકિચ્ચસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ નામ.

ભૂતપાલત્થેરોપિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૭૩) પુબ્બહેતુસમ્પન્નો. તસ્સ પિતા રાજગહે દલિદ્દમનુસ્સો. સો તં દારકં ગહેત્વા દારૂનં અત્થાય સકટેન અટવિં ગન્ત્વા દારુભારં કત્વા સાયં નગરદ્વારસમીપં પત્તો. અથસ્સ ગોણા યુગં ઓસ્સજિત્વા નગરં પવિસિંસુ. સો સકટમૂલે પુત્તકં નિસીદાપેત્વા ગોણાનં અનુપદં ગચ્છન્તો નગરમેવ પાવિસિ. તસ્સ અનિક્ખન્તસ્સેવ દ્વારં પિદહિ. દારકો સકલરત્તિં સકટસ્સ હેટ્ઠા નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. રાજગહં પકતિયાપિ અમનુસ્સબહુલં, ઇદં પન સુસાનસમીપટ્ઠાનં. ન ચ કોચિ યક્ખો તસ્સ પચ્છિમભવિકસ્સ દારકસ્સ ઉપદ્દવં કાતુમસક્ખિ. સો અપરેન સમયેન પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિત્વા ભૂતપાલત્થેરો નામ અહોસીતિ. એવં વાળયક્ખાનુચરિતેપિ પદેસે વુત્તનયેનેવ અરોગભાવો આયસ્મતો ભૂતપાલસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ નામ.

૧૬. સમાધિવિપ્ફારિદ્ધિનિદ્દેસે આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધીતિઆદીસુ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેન સદ્ધિં કપોતકન્દરાયં વિહરતો જુણ્હાય રત્તિયા નવોરોપિતેહિ કેસેહિ અજ્ઝોકાસે નિસિન્નસ્સ એકો દુટ્ઠયક્ખો સહાયકેન યક્ખેન વારિયમાનોપિ સીસે પહારં અદાસિ. યસ્સ મેઘસ્સ વિય ગજ્જતો સદ્દો અહોસિ, થેરો તસ્સ પહરણસમયે સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નો હોતિ. અથસ્સ તેન પહારેન ન કોચિ આબાધો અહોસિ. અયં તસ્સ આયસ્મતો સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. યથાહ –

‘‘એવં મે સુતં (ઉદા. ૩૪) – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો કપોતકન્દરાયં વિહરન્તિ. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો જુણ્હાય રત્તિયા નવોરોપિતેહિ કેસેહિ અબ્ભોકાસે નિસિન્નો હોતિ અઞ્ઞતરં સમાધિં સમાપજ્જિત્વા.

‘‘તેન ખો પન સમયેન દ્વે યક્ખા સહાયકા ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણં દિસં ગચ્છન્તિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અદ્દસંસુ ખો તે યક્ખા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં જુણ્હાય રત્તિયા નવોરોપિતેહિ કેસેહિ અબ્ભોકાસે નિસિન્નં, દિસ્વાન એકો યક્ખો દુતિયં યક્ખં એતદવોચ – ‘પટિભાતિ મં, સમ્મ, ઇમસ્સ સમણસ્સ સીસે પહારં દાતુ’ન્તિ. એવં વુત્તે સો યક્ખો તં યક્ખં એતદવોચ – ‘અલં, સમ્મ, મા સમણં આસાદેસિ, ઉળારો સો, સમ્મ, સમણો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’તિ.

‘‘દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો સો યક્ખો તં યક્ખં એતદવોચ – ‘પટિભાતિ મં, સમ્મ, ઇમસ્સ સમણસ્સ સીસે પહારં દાતુ’ન્તિ. તતિયમ્પિ ખો સો યક્ખો તં યક્ખં એતદવોચ – ‘અલં, સમ્મ, મા સમણં આસાદેસિ, ઉળારો સો, સમ્મ, સમણો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’તિ.

‘‘અથ ખો સો યક્ખો તં યક્ખં અનાદિયિત્વા આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સીસે પહારં અદાસિ. તાવ મહાપહારો અહોસિ, અપિ તેન પહારેન સત્તરતનં વા અડ્ઢટ્ઠમરતનં વા નાગં ઓસારેય્ય, મહન્તં વા પબ્બતકૂટં પદાલેય્ય. અથ ચ પન સો યક્ખો ‘દય્હામિ દય્હામી’તિ તત્થેવ મહાનિરયં અપતાસિ.

‘‘અદ્દસા ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન તેન યક્ખેન આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સીસે પહારં દીયમાનં, દિસ્વા યેન આયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘કચ્ચિ તે, આવુસો સારિપુત્ત, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ ન કિઞ્ચિ દુક્ખ’ન્તિ. ‘ખમનીયં મે, આવુસો મોગ્ગલ્લાન, યાપનીયં મે, આવુસો મોગ્ગલ્લાન, અપિ ચ મે સીસં થોકં દુક્ખ’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, આવુસો સારિપુત્ત, અબ્ભુતં, આવુસો સારિપુત્ત, યાવ મહિદ્ધિકો આયસ્મા સારિપુત્તો મહાનુભાવો. ઇધ તે, આવુસો સારિપુત્ત, અઞ્ઞતરો યક્ખો સીસે પહારં અદાસિ. તાવ મહા પહારો અહોસિ, અપિ તેન પહારેન સત્તરતનં વા અડ્ઢટ્ઠમરતનં વા નાગં ઓસારેય્ય, મહન્તં વા પબ્બતકૂટં પદાલેય્ય. અથ ચ પનાયસ્મા સારિપુત્તો એવમાહ – ‘ખમનીયં મે, આવુસો મોગ્ગલ્લાન, યાપનીયં મે, આવુસો મોગ્ગલ્લાન, અપિ ચ મે સીસં થોકં દુક્ખ’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, આવુસો મોગ્ગલ્લાન, અબ્ભુતં, આવુસો મોગ્ગલ્લાન, યાવ મહિદ્ધિકો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો મહાનુભાવો, યત્ર હિ નામ યક્ખમ્પિ પસ્સિસ્સતિ, મયં પનેતરહિ પંસુપિસાચકમ્પિ ન પસ્સામાતિ.

‘‘અસ્સોસિ ખો ભગવા દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય તેસં ઉભિન્નં મહાનાગાનં ઇમં એવરૂપં કથાસલ્લાપં.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યસ્સ સેલૂપમં ચિત્તં, ઠિતં નાનુપકમ્પતિ;

વિરત્તં રજનીયેસુ, કોપનીયે ન કુપ્પતિ;

યસ્સેવં ભાવિતં ચિત્તં, કુતો તં દુક્ખમેસ્સતી’’તિ. (ઉદા. ૩૪);

એત્થ ચ ‘‘કુતો તં દુક્ખમેસ્સતી’’તિ ભગવતા વુત્તવચનેન ‘‘તેન પહારેન ન કોચિ આબાધો અહોસી’’તિ અટ્ઠકથાવચનં અતિવિય સમેતિ. તસ્મા ‘‘અપિચ મે સીસં થોકં દુક્ખ’’ન્તિ વચનેન દુક્ખવેદના ન હોતિ, સીસસ્સ પન અકમ્મઞ્ઞભાવં સન્ધાય ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ વુત્તં. લોકેપિ હિ અકિચ્છેન પરિહરિતું સક્કુણેય્યો સુખસીલો, કિચ્છેન પરિહરિતું સક્કુણેય્યો દુક્ખસીલોતિ વુચ્ચતિ. તમ્પિ ખો અકમ્મઞ્ઞતં સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસમયત્તા અહોસીતિ વેદિતબ્બો. સમાપત્તિઅપ્પિતસમયે હિ તમ્પિ ન ભવેય્યાતિ. ‘‘એતરહિ પંસુપિસાચકમ્પિ ન પસ્સામા’’તિ દટ્ઠું અસમત્થતાય ન વુત્તં, અભિઞ્ઞાસુ બ્યાપારાભાવેન વુત્તં. થેરો કિર ‘‘પચ્છિમા જનતા પોથુજ્જનિકાય ઇદ્ધિયા સારસઞ્ઞા માહેસુ’’ન્તિ પચ્છિમં જનતં અનુકમ્પમાનો યેભુય્યેન ઇદ્ધિં ન વલઞ્જેસિ. થેરગાથાય ચ –

‘‘નેવ પુબ્બેનિવાસાય, નપિ દિબ્બસ્સ ચક્ખુનો;

ચેતોપરિયાય ઇદ્ધિયા, ચુતિયા ઉપપત્તિયા;

સોતધાતુવિસુદ્ધિયા, પણિધિ મે ન વિજ્જતી’’તિ. (થેરગા. ૯૯૬) –

થેરેન સયમેવ અભિઞ્ઞાસુ પત્થનાભાવો વુત્તો. થેરો પન સત્તસટ્ઠિયા સાવકપારમીઞાણેસુ પારમિપ્પત્તોતિ.

સઞ્જીવત્થેરં પન કકુસન્ધસ્સ ભગવતો દુતિયઅગ્ગસાવકં નિરોધસમાપન્નં ‘‘કાલઙ્કતો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ગોપાલકાદયો તિણકટ્ઠાદીનિ સંકડ્ઢિત્વા અગ્ગિં અદંસુ. થેરસ્સ ચીવરે અંસુમત્તમ્પિ ન ઝાયિત્થ. અયમસ્સાયસ્મતો અનુપુબ્બસમાપત્તિવસેન પવત્તસમથાનુભાવનિબ્બત્તત્તા સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. યથાહ –

‘‘તેન ખો પન, પાપિમ, સમયેન કકુસન્ધો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો હોતિ. કકુસન્ધસ્સ ખો પન, પાપિમ, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વિધુરસઞ્જીવં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. યાવતા પન, પાપિમ, કકુસન્ધસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાવકા. તેસુ ન ચ કોચિ આયસ્મતા વિધુરેન સમસમો હોતિ યદિદં ધમ્મદેસનાય. ઇમિના ખો એતં, પાપિમ, પરિયાયેન આયસ્મતો વિધુરસ્સ વિધુરોતેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ. આયસ્મા પન, પાપિમ, સઞ્જીવો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અપ્પકસિરેનેવ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જતિ.

‘‘ભૂતપુબ્બં, પાપિમ, આયસ્મા સઞ્જીવો અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો નિસિન્નો હોતિ. અદ્દસંસુ ખો, પાપિમ, ગોપાલકા પસુપાલકા કસ્સકા પથાવિનો આયસ્મન્તં સઞ્જીવં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નં, દિસ્વાન તેસં એતદહોસિ – ‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો, અયં સમણો નિસિન્નકો કાલઙ્કતો, હન્દ નં દહામા’તિ.

‘‘અથ ખો તે, પાપિમ, ગોપાલકા પસુપાલકા કસ્સકા પથાવિનો તિણઞ્ચ કટ્ઠઞ્ચ ગોમયઞ્ચ સંકડ્ઢિત્વા આયસ્મતો સઞ્જીવસ્સ કાયે ઉપચિનિત્વા અગ્ગિં દત્વા પક્કમિંસુ. અથ ખો, પાપિમ, આયસ્મા સઞ્જીવો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન તાય સમાપત્તિયા વુટ્ઠહિત્વા ચીવરાનિ પપ્ફોટેત્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસંસુ ખો તે, પાપિમ, ગોપાલકા પસુપાલકા કસ્સકા પથાવિનો આયસ્મન્તં સઞ્જીવં પિણ્ડાય ચરન્તં, દિસ્વાન નેસં એતદહોસિ – ‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો, અયં સમણો નિસિન્નકોવ કાલઙ્કતો, સ્વાયં પટિસઞ્જીવિતો’તિ. ઇમિના ખો એવં, પાપિમ, પરિયાયેન આયસ્મતો સઞ્જીવસ્સ સઞ્જીવોતેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદી’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૭).

ખાણુકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો પન પકતિયાવ સમાપત્તિબહુલો, સો અઞ્ઞતરસ્મિં અરઞ્ઞે રત્તિં સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદિ, પઞ્ચસતા ચોરા ભણ્ડકં થેનેત્વા ગચ્છન્તા ‘‘ઇદાનિ અમ્હાકં અનુપદં ગચ્છન્તા નત્થી’’તિ વિસ્સમિતુકામા ભણ્ડકં ઓરોપયમાના ‘‘ખાણુકો અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાના થેરસ્સેવ ઉપરિ સબ્બભણ્ડકાનિ ઠપેસું. તેસં વિસ્સમિત્વા ગચ્છન્તાનં પઠમં ઠપિતભણ્ડકસ્સ ગહણકાલે કાલપરિચ્છેદવસેન થેરો વુટ્ઠાસિ. તે થેરસ્સ ચલનાકારં દિસ્વા ભીતા વિરવિંસુ. થેરો ‘‘મા ભાયથ, ઉપાસકા, ભિક્ખુ અહ’’ન્તિ આહ. તે આગન્ત્વા વન્દિત્વા થેરગતેન પસાદેન પબ્બજિત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. તતો પભુતિ ચ થેરો ખાણુકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો નામ અહોસિ. અયમેત્થ પઞ્ચહિ ભણ્ડકસતેહિ અજ્ઝોત્થટસ્સ તસ્સાયસ્મતો આબાધાભાવો સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ.

ઉત્તરા (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૬૨) પન ઉપાસિકા રાજગહે મહાધનસ્સ પુણ્ણસ્સ સેટ્ઠિનો ધીતા, કુમારિકકાલેયેવ સદ્ધિં માતાપિતૂહિ સોતાપત્તિફલં પત્તા, સા વયપ્પત્તા રાજગહસેટ્ઠિનો મહતા નિબન્ધેન તસ્સ પુત્તસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ દિન્ના. સા બુદ્ધદસ્સનાય ધમ્મસ્સવનાય બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનઞ્ચ દાતું ધમ્મઞ્ચ સોતું ઓકાસં અલભમાના ઉપદ્દુતા હુત્વા તસ્મિંયેવ નગરે સિરિમં નામ ગણિકં પક્કોસાપેત્વા ઓકાસકરણત્થમેવ પિતુ ઘરાવ આનીતાનિ પઞ્ચદસકહાપણસહસ્સાનિ તસ્સા દત્વા ‘‘ઇમે કહાપણે ગહેત્વા ઇમં અડ્ઢમાસં સેટ્ઠિપુત્તં પરિચરાહી’’તિ તં સામિકસ્સ અપ્પેત્વા સયં ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ‘‘ઇમં અડ્ઢમાસં બુદ્ધદસ્સનાદીનિ લભિસ્સામી’’તિ તુટ્ઠમાનસા યાવ પવારણાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તાપેત્વા અડ્ઢમાસં મહાદાનં અદાસિ, પચ્છાભત્તં મહાનસે ખજ્જભોજ્જાદીનિ સંવિદહાપેતિ. તસ્સા સામિકો ‘‘સ્વે પવારણા’’તિ સિરિમાય સહ વાતપાને ઠત્વા બહિ ઓલોકેન્તો તં તથાવિચરન્તિં સેદકિલિન્નં છારિકાય ઓકિણ્ણં અઙ્ગારમસિમક્ખિતં દિસ્વા ‘‘અત્તનો સમ્પત્તિં અભુઞ્જિત્વા કુસલં નામ કરોતિ બાલા’’તિ હસિ. ઉત્તરાપિ તં ઓલોકેત્વા ‘‘સમ્પરાયત્થં કુસલં ન કરોતિ બાલો’’તિ હસિ.

સિરિમા ઉભિન્નમ્પિ તં કિરિયં દિસ્વા ‘‘અહં ઘરસામિની’’તિ મઞ્ઞમાના ઇસ્સાપકતા ઉત્તરાય કુજ્ઝિત્વા ‘‘દુક્ખં ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ પાસાદા ઓતરતિ. ઉત્તરા તં ઞત્વા પીઠકે નિસીદિત્વા તં મેત્તેન ચિત્તેન ફરિ. સિરિમા પાસાદા ઓરુય્હ મહાનસં પવિસિત્વા પૂવપચનતો ઉળુઙ્કપૂરં પક્કુથિતં સપ્પિં ગહેત્વા તસ્સા મત્થકે ઓકિરિ. તં પદુમિનિપણ્ણે સીતૂદકં વિય વિનિવટ્ટેત્વા અગમાસિ. દાસિયો સિરિમં હત્થેહિ પાદેહિ પોથેત્વા ભૂમિયં પાતેસું. ઉત્તરા મેત્તાઝાનતો વુટ્ઠાય દાસિયો વારેસિ. સિરિમા ઉત્તરં ખમાપેસિ. ઉત્તરા ‘‘સ્વે સત્થુ પુરતો ખમાપેહી’’તિ વત્વા તાય કાયવેય્યાવટિકં યાચિતાય બ્યઞ્જનસમ્પાદનં આચિક્ખિ. સા તં સમ્પાદેત્વા અત્તનો પરિવારા પઞ્ચસતા ગણિકાયો સસઙ્ઘં સત્થારં પરિવિસિત્વા ‘‘ખમાપનસહાયિકા હોથા’’તિ વત્વા પુનદિવસે તથા તાહિ ગણિકાહિ સદ્ધિં સત્થુ ભત્તકિચ્ચાવસાને સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘અહં ભગવા ઉત્તરાય અપરજ્ઝિં, ખમતુ મે ઉત્તરા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘ખમ, ઉત્તરે’’તિ વત્વા ‘‘ખમામિ, ભગવા’’તિ વુત્તે ‘‘અક્કોધેન જિને કોધ’’ન્તિઆદિકં (ધ. પ. ૨૨૩) ધમ્મં દેસેસિ. ઉત્તરા પુરેતરમેવ સામિકઞ્ચ સસ્સુસસુરે ચ સત્થુ સન્તિકે ઉપનેસિ. દેસનાવસાને તે ચ તયો જના, સબ્બા ચ ગણિકાયો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ. એવં ઉત્તરાય ઉપાસિકાય પક્કુથિતસપ્પિના પીળાભાવો સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ.

સામાવતી ઉપાસિકા નામ કોસમ્બિયં ઉદેનસ્સ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસી. તસ્સ હિ રઞ્ઞો પઞ્ચસતપઞ્ચસતઇત્થિપરિવારા તિસ્સો અગ્ગમહેસિયો અહેસું. તાસં સામાવતી ભદ્દિયનગરે ભદ્દિયસેટ્ઠિનો ધીતા. પિતરિ કાલઙ્કતે પિતુ સહાયકસ્સ કોસમ્બિયં ઘોસિતસેટ્ઠિનો ઘરે પઞ્ચસતઇત્થિપરિવારવડ્ઢિતં વયપ્પત્તં રાજા દિસ્વા સઞ્જાતસિનેહો સપરિવારમત્તનો ઘરં નેત્વા અભિસેકટ્ઠાનં અદાસિ. ચણ્ડપજ્જોતસ્સ રઞ્ઞો ધીતા વાસુલદત્તા નામ એકા મહેસી. માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ ધીતા ભગવતો પાદપરિચારિકં કત્વા પિતરા દિય્યમાના –

‘‘દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ, નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં;

કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં, પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે’’તિ. (સુ. નિ. ૮૪૧) –

ભગવતા ભાસિતં ગાથં સુત્વા ભગવતિ આઘાતં બન્ધિ. તસ્સા માતાપિતરો માગણ્ડિયસુત્તદેસનાવસાને અનાગામિફલં પત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ. તસ્સા ચૂળપિતા માગણ્ડિયો તં કોસમ્બિં નેત્વા રઞ્ઞો અદાસિ. સા રઞ્ઞો એકા મહેસી.

અથ ખો ઘોસિતસેટ્ઠિ કુક્કુટસેટ્ઠિ પાવારિકસેટ્ઠીતિ તયો સેટ્ઠિનો લોકે તથાગતુપ્પાદં સુત્વા જેતવનં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્વા અડ્ઢમાસં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા સત્થુ કોસમ્બિગમનં આયાચિત્વા કોસમ્બિં ગન્ત્વા ઘોસિતારામો કુક્કુટારામો પાવારિકારામોતિ તયો જના તયો આરામે કારાપેત્વા અનુપુબ્બેન તત્થ આગતં સત્થારં પટિપાટિયા એકેકસ્મિં દિવસે એકેકસ્મિં વિહારે વસાપેત્વા એકેકો સસઙ્ઘસ્સ ભગવતો મહાદાનમદાસિ. અથેકદિવસં તેસં ઉપટ્ઠાકો સુમનો નામ માલાકારો સેટ્ઠિનો આયાચિત્વા સસઙ્ઘં સત્થારં ભોજેતું અત્તનો ઘરે નિસીદાપેસિ. તસ્મિં ખણે સામાવતિયા પરિચારિકા ખુજ્જુત્તરા નામ દાસી અટ્ઠ કહાપણે ગહેત્વા તસ્સ ઘરં અગમાસિ. સો ‘‘સસઙ્ઘસ્સ તાવ સત્થુનો પરિવેસનસહાયા હોહી’’તિ આહ. સા તથા કત્વા સત્થુ ભત્તકિચ્ચાવસાને ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપન્ના હુત્વા અઞ્ઞદા ચત્તારો કહાપણે અત્તનો આદિયન્તી અદિન્નં આદિયિતું અભબ્બત્તા અટ્ઠહિ કહાપણેહિ પુપ્ફાનિ આદાય સામાવતિયા ઉપનામેસિ. તાય પુપ્ફાનં બહુભાવકારણં પુટ્ઠા મુસા ભણિતું અભબ્બત્તા યથાસભાવં આહ. ‘‘અજ્જ કસ્મા ન ગણ્હી’’તિ વુત્તા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ધમ્મં સુત્વા અમતં સચ્છાકાસિ’’ન્તિ આહ. ‘‘અમ્મ ઉત્તરે, તં ધમ્મં અમ્હાકમ્પિ કથેહી’’તિ. ‘‘તેન હિ મં ન્હાપેત્વા સુદ્ધં વત્થયુગં દત્વા ઉચ્ચે આસને નિસીદાપેત્વા સબ્બા નીચાસનેસુ નિસીદથા’’તિ આહ. તા સબ્બાપિ તથા કરિંસુ. સા સેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તા અરિયસાવિકા એકં વત્થં નિવાસેત્વા એકં ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા બીજનિં ગહેત્વા તાસં ધમ્મં દેસેસિ. સામાવતી ચ પઞ્ચસતા ચ ઇત્થિયો સોતાપત્તિફલં પાપુણિંસુ. તા સબ્બાપિ ખુજ્જુત્તરં વન્દિત્વા ‘‘અમ્મ, અજ્જતો પટ્ઠાય વેય્યાવચ્ચં અકત્વા અમ્હાકં માતુટ્ઠાને આચરિયટ્ઠાને ચ ઠત્વા સત્થારા દેસિતદેસિતં ધમ્મં સુત્વા અમ્હાકં કથેહી’’તિ આહંસુ. સા તથા કરોન્તી અપરભાગે તિપિટકધરા હુત્વા સત્થારા બહુસ્સુતાનં ઉપાસિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતા અગ્ગટ્ઠાનં લભિ. સામાવતિમિસ્સિકા બુદ્ધસ્સ દસ્સનં પિહેન્તિ, દસબલે અન્તરવીથિં પટિપન્ને વાતપાનેસુ અપ્પહોન્તેસુ ભિત્તિં ભિન્દિત્વા સત્થારં ઓલોકેન્તિ, વન્દનપૂજનઞ્ચ કરોન્તિ.

માગણ્ડિયા તત્થ ગતા તાનિ છિદ્દાનિ દિસ્વા તત્થ કારણં પુચ્છન્તી સત્થુ આગતભાવં ઞત્વા ભગવતિ આઘાતેન તાસમ્પિ કુજ્ઝિત્વા ‘‘મહારાજ, સામાવતિમિસ્સિકાનં બહિદ્ધા પત્થના અત્થિ, ભિત્તિં ભિન્દિત્વા સમણં ગોતમં ઓલોકેન્તિ, કતિપાહેન તં મારેસ્સન્તી’’તિ રાજાનં આહ. રાજા છિદ્દાનિ દિસ્વાપિ તસ્સા વચનં ન સદ્દહિ, ઉદ્ધચ્છિદ્દકવાતપાનાનિ કારાપેસિ. પુન માગણ્ડિયા રાજાનં તાસુ ભિન્દિતુકામા અટ્ઠ સજીવકુક્કુટે આહરાપેત્વા ‘‘મહારાજ, તાસં વીમંસનત્થં ઇમે કુક્કુટે મારેત્વા ‘મમત્થાય પચાહી’તિ પેસેહી’’તિ આહ. રાજા તથા પેસેસિ. તાય ‘‘પાણાતિપાતં ન કરોમા’’તિ વુત્તે પુન ‘‘તસ્સ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પચિત્વા પેસેહી’’તિ આહ. રઞ્ઞા તથા પેસિતે માગણ્ડિયા અટ્ઠ મારિતકુક્કુટે તથા વત્વા પેસેસિ. સામાવતી પચિત્વા દસબલસ્સ પાહેસિ. માગણ્ડિયા તેનપિ રાજાનં કોપેતું નાસક્ખિ.

રાજા પન તીસુ મહેસીસુ એકેકિસ્સા વસનટ્ઠાને સત્ત સત્ત દિવસાનિ વસતિ. રાજા અત્તનો ગમનટ્ઠાનં હત્થિકન્તવીણં આદાય ગચ્છતિ. માગણ્ડિયા રઞ્ઞો સામાવતિયા પાસાદગમનકાલે દાઠા અગદેન ધોવાપેત્વા વેળુપબ્બે પક્ખિપાપેત્વા એકં કણ્હસપ્પપોતકં આહરાપેત્વા અન્તોવીણાય પક્ખિપિત્વા માલાગુળકેન છિદ્દં પિદહિ. તં રઞ્ઞો તત્થ ગતકાલે અપરાપરં વિચરન્તી વિય હુત્વા વીણાછિદ્દતો માલાગુળકં અપનેસિ. સપ્પો નિક્ખમિત્વા પસ્સસન્તો ફણં કત્વા સયનપિટ્ઠે નિપજ્જિ. સા આહ – ‘‘ધી સપ્પો’’તિ મહાસદ્દમકાસિ. રાજા સપ્પં દિસ્વા કુજ્ઝિ. સામાવતી રઞ્ઞો કુદ્ધભાવં ઞત્વા પઞ્ચન્નં ઇત્થિસતાનં સઞ્ઞમદાસિ ‘‘અજ્જ ઓધિસકમેત્તાફરણેન રાજાનં ફરથા’’તિ. સયમ્પિ તથા અકાસિ. રાજા સહસ્સથામધનું આદાય જિયં પોઠેત્વા સામાવતિં ધુરે કત્વા સબ્બા તા ઇત્થિયો પટિપાટિયા ઠપાપેત્વા વિસપીતં ખુરપ્પં સન્નય્હિત્વા ધનું પૂરેત્વા અટ્ઠાસિ. ખુરપ્પં નેવ ખિપિતું, ન ઓરોપિતું સક્કોતિ, ગત્તેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ, સરીરં વેધતિ, મુખતો ખેળો પતતિ, ગણ્હિતબ્બગહણં ન પસ્સતિ, અથ નં સામાવતી ‘‘કિં, મહારાજ, કિલમસી’’તિ આહ. ‘‘આમ, દેવિ, કિલમામિ, અવસ્સયો મે હોહી’’તિ. ‘‘સાધુ, મહારાજ, ખુરપ્પં પથવીમુખં કરોહી’’તિ. રાજા તથા અકાસિ. સા ‘‘રઞ્ઞો હત્થતો ખુરપ્પં મુચ્ચતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે ખુરપ્પં મુચ્ચિ. રાજા તંખણઞ્ઞેવ ઉદકે નિમુજ્જિત્વા અલ્લવત્થો અલ્લકેસો સામાવતિયા પાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘ખમ, દેવિ, મય્હં –

‘સમ્મુય્હામિ પમુય્હામિ, સબ્બા મુય્હન્તિ મે દિસા;

સામાવતી મં તાયસ્સુ, ત્વઞ્ચ મે સરણં ભવા’’’તિ. – આહ;

સામાવતી –

‘‘મા મં ત્વં સરણં ગચ્છ, યમહં સરણં ગતા;

સરણં ગચ્છ તં બુદ્ધં, ત્વઞ્ચ મે સરણં ભવા’’તિ. –

આહ. રાજા ‘‘તેન હિ તં સરણં ગચ્છામિ સત્થારઞ્ચ, વરઞ્ચ તે દમ્મી’’તિ આહ. સા ‘‘વરો ગહિતો હોતુ, મહારાજા’’તિ આહ. રાજા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા સરણં ગન્ત્વા નિમન્તેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ સત્તાહં મહાદાનં દત્વા ‘‘સામાવતિં વરં ગણ્હાહી’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, મહારાજ, ઇમં મે વરં દેહિ, સત્થા પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ઇધાગચ્છતુ, ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ આહ. રાજા સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિબદ્ધં ઇધાગચ્છથ, સામાવતિમિસ્સિકા ‘ધમ્મં સોસ્સામા’તિ વદન્તી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘મહારાજ, બુદ્ધાનં નામ એકટ્ઠાનં નિબદ્ધં ગન્તું ન વટ્ટતિ, મહાજનોપિ પચ્ચાસીસતી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ભિક્ખૂ આણાપેથા’’તિ. સત્થા આનન્દત્થેરં આણાપેસિ. થેરો પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ આદાય નિબદ્ધં રાજકુલં ગચ્છતિ. તાપિ દેવીપમુખા ઇત્થિયો થેરં ભોજેત્વા ધમ્મં સુણિંસુ. સામાવતિઞ્ચ સત્થા મેત્તાવિહારીનં ઉપાસિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ. એવં રઞ્ઞો ખુરપ્પં મુઞ્ચિતું અવિસહનભાવો સામાવતિયા ઉપાસિકાય સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધીતિ. એત્થ ચ અવેચ્ચપ્પસાદેન વા ઓકપ્પનપસાદેન વા રતનત્તયસરણગમનેન વા રતનત્તયં ઉપાસતીતિ ઉપાસિકાતિ વુચ્ચતીતિ.

૧૭. અરિયિદ્ધિનિદ્દેસે અરિયા ઇદ્ધીતિ ચેતોવસિપ્પત્તાનં ખીણાસવઅરિયાનંયેવ સમ્ભવતો અરિયા ઇદ્ધીતિ વુચ્ચતીતિ. ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને ખીણાસવો ભિક્ખુ. અનિટ્ઠે વત્થુસ્મિન્તિ આરમ્મણપકતિયા અમનાપે વત્થુસ્મિં સત્તે વા સઙ્ખારે વા. મેત્તાય વા ફરતીતિ સત્તો ચે હોતિ, મેત્તાભાવનાય ફરતિ. ધાતુતો વા ઉપસંહરતીતિ સઙ્ખારો ચે હોતિ, ‘‘ધાતુમત્ત’’ન્તિ ધાતુમનસિકારં ઉપસંહરતિ. સત્તેપિ ધાતૂપસંહારો વટ્ટતિ. અસુભાય વા ફરતીતિ સત્તો ચે, અસુભભાવનાય ફરતિ. અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતીતિ સઙ્ખારો ચે, ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ મનસિકારં ઉપસંહરતિ. તદુભયન્તિ તં ઉભયં. ઉપેક્ખકોતિ છળઙ્ગુપેક્ખાય ઉપેક્ખકો. સતોતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તા. સમ્પજાનોતિ પઞ્ઞાય સમ્પજાનકારિત્તા. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ કારણવસેન ચક્ખૂતિ લદ્ધવોહારેન રૂપદસ્સનસમત્થેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વા. પોરાણા પનાહુ – ‘‘ચક્ખુ રૂપં ન પસ્સતિ અચિત્તકત્તા, ચિત્તં ન પસ્સતિ અચક્ખુકત્તા, દ્વારારમ્મણસઙ્ઘટ્ટને પન પસાદવત્થુકેન ચિત્તેન પસ્સતિ. ઈદિસી પનેસા ‘ધનુના વિજ્ઝતી’તિઆદીસુ વિય સસમ્ભારકથા નામ હોતિ. તસ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વાતિ અયમેત્થ અત્થો’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૫૨). અથ વા ચક્ખુના કરણભૂતેન રૂપં દિસ્વાતિ અત્થો. નેવ સુમનો હોતીતિ ગેહસિતસોમનસ્સપટિક્ખેપો, ન કિરિયભૂતાય સોમનસ્સવેદનાય. ન દુમ્મનોતિ સબ્બદોમનસ્સપટિક્ખેપો. ઉપેક્ખકો વિહરતીતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણાપાથે પરિસુદ્ધપકતિભાવાવિજહનાકારભૂતાય છસુ દ્વારેસુ પવત્તનતો ‘‘છળઙ્ગુપેક્ખા’’તિ લદ્ધનામાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય ઉપેક્ખકો વિહરતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

૧૮. કમ્મવિપાકજિદ્ધિનિદ્દેસે સબ્બેસં પક્ખીનન્તિ સબ્બેસં પક્ખિજાતાનં ઝાનાભિઞ્ઞા વિનાયેવ આકાસેન ગમનં. તથા સબ્બેસં દેવાનં આકાસગમનં દસ્સનાદીનિ ચ. એકચ્ચાનં મનુસ્સાનન્તિ પઠમકપ્પિકાનં મનુસ્સાનં. એકચ્ચાનં વિનિપાતિકાનન્તિ પિયઙ્કરમાતા પુનબ્બસુમાતા ફુસ્સમિત્તા ધમ્મગુત્તાતિએવમાદીનં સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતિકાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ પેતાનં નાગસુપણ્ણાનઞ્ચ આકાસગમનાદિકં કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ.

પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિનિદ્દેસે રાજાતિ ધમ્મેન પરેસં રઞ્જનતો રાજા. રતનચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી. વેહાસં ગચ્છતીતિ અચ્ચન્તસંયોગત્થે ઉપયોગવચનં. ચતુરઙ્ગિનિયાતિ હત્થિઅસ્સરથપત્તિસઙ્ખાતચતુઅઙ્ગવતિયા. સેનાતિ તેસં સમૂહમત્તમેવ. અન્તમસોતિ હેટ્ઠિમન્તતો. અસ્સબન્ધા નામ અસ્સાનં રક્ખકા. ગોપુરિસા નામ ગુન્નં રક્ખકા. ઉપાદાયાતિ અવિસ્સજ્જેત્વા. એવં તેસં વેહાસગમનઞ્ચ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધીતિ અત્થો.

જોતિકસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધીતિ જોતિકો નામ પુબ્બે પચ્ચેકબુદ્ધેસુ કતાધિકારો રાજગહનગરે સેટ્ઠિ. તસ્સ કિર જાતદિવસે સકલનગરે સબ્બાવુધાનિ જલિંસુ, સબ્બેસં કાયારુળ્હાનિ આભરણાનિપિ પજ્જલિતાનિ વિય ઓભાસં મુઞ્ચિંસુ, નગરં એકપજ્જોતં અહોસિ. અથસ્સ નામગ્ગહણદિવસે સકલનગરસ્સ એકજોતિભૂતત્તા જોતિકોતિ નામં કરિંસુ. અથસ્સ વયપ્પત્તકાલે ગેહકરણત્થાય ભૂમિતલે સોધિયમાને સક્કો દેવરાજા આગન્ત્વા સોળસકરીસમત્તે ઠાને પથવિં ભિન્દિત્વા સત્તરતનમયં સત્તભૂમિકં પાસાદં ઉટ્ઠાપેસિ, પાસાદં પરિક્ખિપિત્વા સત્તરતનમયે સત્તદ્વારકોટ્ઠકયુત્તે સત્તપાકારે ઉટ્ઠાપેસિ, પાકારપરિયન્તે ચતુસટ્ઠિ કપ્પરુક્ખે ઉટ્ઠાપેસિ, પાસાદસ્સ ચતૂસુ કણ્ણેસુ યોજનિકતિગાવુતિકદ્વિગાવુતિકએકગાવુતિકા ચતસ્સો નિધિકુમ્ભિયો ઉટ્ઠાપેસિ. પાસાદસ્સ ચતૂસુ કણ્ણેસુ તરુણતાલક્ખન્ધપ્પમાણા ચતસ્સો સુવણ્ણમયા ઉચ્છુયટ્ઠિયો નિબ્બત્તિંસુ. તાસં મણિમયાનિ પત્તાનિ સુવણ્ણમયાનિ પબ્બાનિ અહેસું. સત્તસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ એકેકસ્મિં એકદ્વિતિચતુપઞ્ચછસત્તયક્ખસહસ્સપરિવારા સત્ત યક્ખા આરક્ખં ગણ્હિંસુ.

બિમ્બિસારમહારાજા પાસાદાદીનં ઉટ્ઠાનં સુત્વા સેટ્ઠિછત્તં પહિણિ. સો જોતિકસેટ્ઠીતિ સકલજમ્બુદીપે પાકટો હુત્વા ઉત્તરકુરુતો દેવતાહિ આનેત્વા સિરિગબ્ભે નિસીદાપિતાય એકઞ્ચ તણ્ડુલનાળિં તયો ચ જોતિપાસાણે ગહેત્વા આગતાય ભરિયાય સદ્ધિં તસ્મિં પાસાદે મહાસમ્પત્તિં અનુભવન્તો વસિ. તેસં યાવજીવં તાય એકતણ્ડુલનાળિયા ભત્તં પહોસિ. સચે કિર તે સકટસતમ્પિ તણ્ડુલાનં પૂરેતુકામા હોન્તિ, સા તણ્ડુલનાળિયેવ હુત્વા તિટ્ઠતિ. ભત્તપચનકાલે તણ્ડુલે ઉક્ખલિયં પક્ખિપિત્વા તેસં પાસાણાનં ઉપરિ ઠપેન્તિ. પાસાણા તાવદેવ પજ્જલિત્વા ભત્તે પક્કમત્તે નિબ્બાયન્તિ. તેનેવ સઞ્ઞાણેન ભત્તસ્સ પક્કભાવં જાનન્તિ. સૂપેય્યાદિપચનકાલેપિ એસેવ નયો. એવં તેસં જોતિપાસાણેહિ આહારો પચ્ચતિ, મણિઆલોકેન વસન્તિ. અગ્ગિસ્સ વા દીપસ્સ વા ઓભાસમેવ ન જાનિંસુ. જોતિકસ્સ કિર એવરૂપા સમ્પત્તીતિ સકલજમ્બુદીપે પાકટો અહોસિ. મહાજનો યાનાદીહિ દસ્સનત્થાય આગચ્છતિ. જોતિકસેટ્ઠિ આગતાગતાનં ઉત્તરકુરુતણ્ડુલાનં ભત્તં દાપેતિ, ‘‘કપ્પરુક્ખેહિ વત્થાભરણાનિ ગણ્હન્તૂ’’તિ આણાપેતિ, ‘‘ગાવુતિકનિધિકુમ્ભિયા મુખં વિવરાપેત્વા યાપનમત્તં ગણ્હન્તૂ’’તિ આણાપેતિ. સકલજમ્બુદીપવાસિકેસુ ધનં ગહેત્વા ગચ્છન્તેસુ નિધિકુમ્ભિયા અઙ્ગુલમત્તમ્પિ ઊનં નાહોસીતિ અયમસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ.

જટિલસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધીતિ જટિલો નામ કસ્સપસ્સ ભગવતો ધાતુચેતિયે કતાધિકારો તક્કસિલાયં સેટ્ઠિ. તસ્સ કિર માતા બારાણસિયં સેટ્ઠિધીતા અભિરૂપા અહોસિ. તં પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકકાલે આરક્ખનત્થાય સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિતલે વાસયિંસુ. તં એકદિવસં વાતપાનં વિવરિત્વા બહિ ઓલોકિયમાનં આકાસેન ગચ્છન્તો વિજ્જાધરો દિસ્વા ઉપ્પન્નસિનેહો વાતપાનેન પવિસિત્વા તાય સદ્ધિં સન્થવમકાસિ. સા તેન ગબ્ભં ગણ્હિ. અથ નં દાસી દિસ્વા ‘‘અમ્મ, કિં ઇદ’’ન્તિ વત્વા ‘‘હોતુ, કસ્સચિ મા આચિક્ખી’’તિ વુત્તા ભયેન તુણ્હી અહોસિ. સાપિ દસમે માસે પુત્તં વિજાયિત્વા નવભાજનં આહરાપેત્વા તત્થ તં દારકં નિપજ્જાપેત્વા તં ભાજનં પિદહિત્વા ઉપરિ પુપ્ફદામાનિ ઠપેત્વા ‘‘ઇમં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા ગન્ત્વા ગઙ્ગાય વિસ્સજ્જેહિ, ‘કિં ઇદ’ન્તિ ચ પુટ્ઠા ‘અય્યાય મે બલિકમ્મ’ન્તિ વદેય્યાસી’’તિ દાસિં આણાપેસિ. સા તથા અકાસિ. હેટ્ઠાગઙ્ગાયપિ દ્વે ઇત્થિયો ન્હાયમાના તં ભાજનં ઉદકેન આહરિયમાનં દિસ્વા એકા ‘‘મય્હેતં ભાજન’’ન્તિ આહ. એકા ‘‘યં એતસ્સ અન્તો, તં મય્હ’’ન્તિ વત્વા ભાજને સમ્પત્તે તં આદાય થલે ઠપેત્વા વિવરિત્વા દારકં દિસ્વા એકા ‘‘મમ ભાજન’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘દારકો મમેવ હોતી’’તિ આહ. એકા ‘‘યં ભાજનસ્સ અન્તો, તં મમા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘મમ દારકો’’તિ આહ. તા વિવદમાના વિનિચ્છયં ગન્ત્વા અમચ્ચેસુ વિનિચ્છિતું અસક્કોન્તેસુ રઞ્ઞો સન્તિકં અગમંસુ. રાજા તાસં વચનં સુત્વા ‘‘ત્વં દારકં ગણ્હ, ત્વં ભાજન’’ન્તિ આહ. યાય પન દારકો લદ્ધો, સા મહાકચ્ચાયનત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાયિકા હોતિ. સા તં દારકં ‘‘થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બાજેસ્સામી’’તિ પોસેસિ. તસ્સ જાતદિવસે ગબ્ભમલસ્સ ધોવિત્વા અનપનીતત્તા કેસા જટિતા હુત્વા અટ્ઠંસુ. તેનસ્સ જટિલોતેવ નામં અકંસુ.

તસ્સ પદસા વિચરણકાલે થેરો તં ગેહં પિણ્ડાય પાવિસિ. ઉપાસિકા થેરં નિસીદાપેત્વા આહારમદાસિ. થેરો દારકં દિસ્વા ‘‘ઉપાસિકે, દારકો તે લદ્ધો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે, ઇમાહં તુમ્હાકં સન્તિકે પબ્બાજેસ્સન્તિ પોસેસિ’’ન્તિ આહ. થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ તં આદાય ગચ્છન્તો ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇમસ્સ ગિહિસમ્પત્તિં અનુભવિતું પુઞ્ઞકમ્મ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ‘‘મહાપુઞ્ઞો સત્તો મહાસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સતિ, દહરો એવ ચ તાવ, ઞાણમ્પિ તાવસ્સ પરિપાકં ન ગચ્છતી’’તિ ચિન્તેત્વા તં આદાય તક્કસિલાયં એકસ્સ ઉપટ્ઠાકસ્સ ગેહં અગમાસિ. સો થેરં વન્દિત્વા ઠિતો દારકં દિસ્વા ‘‘દારકો, ભન્તે, લદ્ધો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ઉપાસક, પબ્બજિસ્સતિ, દહરો તાવ તવ સન્તિકે હોતૂ’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તં પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પટિજગ્ગિ. તસ્સ પન ગેહે દ્વાદસ વસ્સાનિ ભણ્ડકં ઉસ્સન્નં હોતિ. સો ગામન્તરં ગચ્છન્તો સબ્બમ્પિ તં ભણ્ડકં આપણં આહરિત્વા તસ્સ તસ્સ ભણ્ડકસ્સ મૂલં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એત્તકં નામ ધનં ગહેત્વા દદેય્યાસી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

તં દિવસં નગરપરિગ્ગાહિકા દેવતા અન્તમસો જીરકમરિચમત્તકેનાપિ અત્થિકે તસ્સેવ આપણાભિમુખે કરિંસુ. સો દ્વાદસ વસ્સાનિ ઉસ્સન્નભણ્ડકં એકદિવસેનેવ વિક્કિણિ. કુટુમ્બિકો આગન્ત્વા આપણે કિઞ્ચિ અદિસ્વા ‘‘સબ્બં તે, તાત, ભણ્ડકં નાસિત’’ન્તિ આહ. ‘‘ન નાસિતં, તાત, સબ્બં તુમ્હેહિ વુત્તનયેન વિક્કિણિતં, ઇદં અસુકસ્સ મૂલં, ઇદં અસુકસ્સ મૂલ’’ન્તિ સબ્બમૂલં તસ્સેવ અપ્પેસિ. કુટુમ્બિકો પસીદિત્વા ‘‘અનગ્ઘો પુરિસો યત્થ કત્થચિ જીવિતું સમત્થો’’તિ અત્તનો વયપ્પત્તં ધીતરં તસ્સ દત્વા ‘‘ગેહમસ્સ કરોથા’’તિ પુરિસે આણાપેત્વા નિટ્ઠિતે ગેહે ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે, અત્તનો ગેહે વસથા’’તિ આહ. અથસ્સ ગેહપવિસનકાલે એકેન પાદેન ઉમ્મારે અક્કન્તમત્તે ગેહસ્સ પચ્છિમભાગે ભૂમિટ્ઠાને અસીતિહત્થો સુવણ્ણપબ્બતો ઉટ્ઠહિ. રાજા કિર જટિલસ્સ ગેહે ભૂમિં ભિન્દિત્વા સુવણ્ણપબ્બતો ઉટ્ઠિતોતિ સુત્વા તસ્સ સેટ્ઠિછત્તં પેસેસિ. સો જટિલસેટ્ઠિ નામ અહોસીતિ અયમસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ.

મેણ્ડકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધીતિ (મહાવ. ૨૯૬) મેણ્ડકો નામ વિપસ્સિમ્હિ ભગવતિ કતાધિકારો મગધરટ્ઠે ભદ્દિયનગરે સેટ્ઠિ. તસ્સ કિર પચ્છિમગેહે અટ્ઠકરીસમત્તે ઠાને હત્થિઅસ્સઉસભપ્પમાણા સુવણ્ણમેણ્ડકા પથવિં ભિન્દિત્વા પિટ્ઠિયા પિટ્ઠિં પહરમાના ઉટ્ઠહિંસુ, તેસં મુખેસુ પઞ્ચવણ્ણાનં સુત્તાનં ગેણ્ડુકા પક્ખિત્તા હોન્તિ. સપ્પિતેલમધુફાણિતાદીહિ ચ વત્થચ્છાદનહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીહિ ચ અત્થે સતિ તેસં મુખતો ગેણ્ડુકં અપનેન્તિ. એકસ્સપિ મેણ્ડકસ્સ મુખતો સકલજમ્બુદીપવાસીનં પહોનકં સપ્પિતેલમધુફાણિતવત્થચ્છાદનહિરઞ્ઞસુવણ્ણં નિક્ખમતિ. તતો પટ્ઠાયેસ મેણ્ડકસેટ્ઠીતિ પઞ્ઞાયીતિ અયમસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ.

ઘોસિતસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધીતિ ઘોસિતો (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૬૦-૨૬૧) નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધે કતાધિકારો સક્કરટ્ઠે કોસમ્બિયં સેટ્ઠિ. સો કિર દેવલોકતો ચવિત્વા કોસમ્બિયં નગરસોભિનિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. સા તં વિજાતદિવસે સુપ્પે સયાપેત્વા સઙ્કારકૂટે છડ્ડાપેસિ. દારકં કાકસુનખા પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. એકો પુરિસો તં દિસ્વાવ પુત્તસઞ્ઞં પટિલભિત્વા ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ ગેહં નેસિ. તદા કોસમ્બિકસેટ્ઠિ પુરોહિતં દિસ્વા ‘‘કિં, આચરિય, અજ્જ તે તિથિકરણનક્ખત્તાદયો ઓલોકિતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, મહાસેટ્ઠી’’તિ વુત્તે ‘‘જનપદસ્સ કિં ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ઇમસ્મિં નગરે અજ્જ જાતદારકો જેટ્ઠસેટ્ઠિ ભવિસ્સતી’’તિ આહ. તદા સેટ્ઠિનો ભરિયા ગરુગબ્ભા હોતિ, તસ્મા સો સીઘં ગેહં પેસેસિ ‘‘ગચ્છ, જાનાહિ નં વિજાતા વા, ન વા’’તિ. ‘‘ન વિજાતા’’તિ સુત્વા ગેહં ગન્ત્વા કાળિં નામ દાસિં પક્કોસિત્વા સહસ્સં દત્વા ‘‘ગચ્છ, ઇમસ્મિં નગરે ઉપધારેત્વા અજ્જ જાતદારકં ગણ્હિત્વા એહી’’તિ આહ. સા ઉપધારેન્તી તં ગેહં ગન્ત્વા તં દારકં તં દિવસં જાતં ઞત્વા સહસ્સં દત્વા આનેત્વા સેટ્ઠિનો દસ્સેસિ. સેટ્ઠિ ‘‘સચે મે ધીતા જાયિસ્સતિ, તાય નં સદ્ધિં નિવાસેત્વા સેટ્ઠિટ્ઠાનસ્સ સામિકં કરિસ્સામિ. સચે પુત્તો જાયિસ્સતિ, ઘાતેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તં ગેહે વડ્ઢાપેસિ.

અથસ્સ ભરિયા કતિપાહચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ. સેટ્ઠિ ‘‘ઇમસ્મિં અસતિ મમ પુત્તો સેટ્ઠિટ્ઠાનં લભિસ્સતિ. ઇદાનેવ નં મારેતું વટ્ટતી’’તિ કાળિં આમન્તેત્વા ‘‘ગચ્છ જે, વજતો ગુન્નં નિક્ખમનવેલાય વજદ્વારમજ્ઝે ઇમં તિરિયં નિપજ્જાપેહિ, ગાવિયો નં મદ્દિત્વા મારેસ્સન્તિ, મદ્દિતામદ્દિતભાવં પનસ્સ ઞત્વા એહી’’તિ આહ. સા ગન્ત્વા ગોપાલકેન વજદ્વારે વિવટમત્તેયેવ તં તથા નિપજ્જાપેસિ. ગોગણજેટ્ઠકો ઉસભો અઞ્ઞસ્મિં કાલે સબ્બપચ્છા નિક્ખમન્તોપિ તંદિવસં સબ્બપઠમં નિક્ખમિત્વા દારકં ચતુન્નં પાદાનં અન્તરે કત્વા અટ્ઠાસિ. અનેકસતા ગાવો ઉસભસ્સ દ્વે પસ્સાનિ ઘંસન્તિયો નિક્ખમિંસુ. ગોપાલકોપિ ‘‘અયં ઉસભો પુબ્બે સબ્બપચ્છા નિક્ખમતિ, અજ્જ પન પઠમં નિક્ખમિત્વા દ્વારમજ્ઝે નિચ્ચલોવ ઠિતો, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ગન્ત્વા તસ્સ હેટ્ઠા નિપન્નં દારકં દિસ્વા પુત્તસિનેહં પટિલભિત્વા ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ ગેહં નેસિ.

કાળી ગન્ત્વા સેટ્ઠિના પુચ્છિતા તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘ગચ્છ, નં પુન ઇમં સહસ્સં દત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા પુન આનેત્વા અદાસિ. અથ નં સેટ્ઠિ આહ – ‘‘અમ્મ કાળિ, ઇમસ્મિં નગરે પઞ્ચસકટસતાનિ પચ્ચૂસકાલે ઉટ્ઠાય વાણિજ્જાય ગચ્છન્તિ, ત્વં ઇમં નેત્વા ચક્કમગ્ગે નિપજ્જાપેહિ, ગોણા વા નં મદ્દિસ્સન્તિ, ચક્કં વા છિન્દિસ્સતિ, પવત્તિઞ્ચસ્સ ઞત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ. સા ગન્ત્વા ચક્કમગ્ગે નિપજ્જાપેસિ. સાકટિકજેટ્ઠકો પુરતો અહોસિ. અથસ્સ ગોણા તં ઠાનં પત્વા ધુરં છડ્ડેસું, પુનપ્પુનં આરોપેત્વા પાજિયમાનાપિ પુરતો ન ગચ્છિંસુ. એવં તસ્સ તેહિ સદ્ધિં વાયમન્તસ્સેવ અરુણં ઉટ્ઠહિ. સો ‘‘કિં નામ ગોણા કરિંસૂ’’તિ મગ્ગં ઓલોકેન્તો દારકં દિસ્વા ‘‘ભારિયં વત કમ્મ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ તુટ્ઠમાનસો તં ગેહં નેસિ.

કાળીપિ ગન્ત્વા સેટ્ઠિના પુચ્છિતા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા ‘‘ગચ્છ, નં પુન સહસ્સં દત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા તથા અકાસિ. અથ નં સેટ્ઠિ આહ – ‘‘ઇદાનિ નં આમકસુસાનં નેત્વા ગચ્છન્તરે નિપજ્જાપેહિ, તત્થ સુનખાદીહિ ખાદિતો, અમનુસ્સેન વા પહટો મરિસ્સતિ, મતામતભાવઞ્ચસ્સ જાનિત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ. સા તં નેત્વા તત્થ નિપજ્જાપેત્વા એકમન્તે અટ્ઠાસિ. તં સુનખાદયો વા અમનુસ્સો વા ઉપસઙ્કમિતું નાસક્ખિંસુ. અથેકો અજપાલો અજા ગોચરં નેન્તો સુસાનપસ્સેન ગચ્છતિ. એકા અજા પણ્ણાનિ ખાદમાના ગચ્છન્તરં પવિસિત્વા દારકં દિસ્વા જણ્ણુકેહિ ઠત્વા દારકસ્સ થનં અદાસિ. અજપાલકેન ‘‘હે હે’’તિ સદ્દે કતેપિ ન નિક્ખમિ. સો ‘‘યટ્ઠિયા નં પહરિત્વા નીહરિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તરં પવિટ્ઠો જણ્ણુકેહિ ઠત્વા દારકં ખીરં પાયન્તિં દિસ્વા દારકે પુત્તસિનેહં પટિલભિત્વા ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ આદાય પક્કામિ.

કાળી ગન્ત્વા સેટ્ઠિના પુચ્છિતા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા ‘‘ગચ્છ, નં પુન સહસ્સં દત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા તથા અકાસિ. અય નં સેટ્ઠિ આહ – ‘‘અમ્મ, ઇમં આદાય ચોરપપાતપબ્બતં અભિરુહિત્વા પપાતે ખિપ, પબ્બતકુચ્છિયં પટિહઞ્ઞમાનો ખણ્ડાખણ્ડિકો હુત્વા ભૂમિયં પતિસ્સતિ, મતામતભાવઞ્ચસ્સ ઞત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ. સા તં તથા નેત્વા પબ્બતમત્થકે ઠત્વા ખિપિ. તં ખો પન પબ્બતકુચ્છિં નિસ્સાય મહાવેળુગુમ્બો પબ્બતાનુસારેનેવ વડ્ઢિ, તસ્સ મત્થકં ઘનજાતો જિઞ્જુકગુમ્બો અવત્થરિ. દારકો પતન્તો કોજવે વિય તસ્મિં પતિ. તં દિવસઞ્ચ નળકારજેટ્ઠકસ્સ વેણુબલિ પત્તો હોતિ. સો પુત્તેન સદ્ધિં ગન્ત્વા તં વેળુગુમ્બં છિન્દિતું આરભિ. તસ્મિં ચલિતે દારકો સદ્દમકાસિ. સો દારકસદ્દો વિયાતિ એકેન પસ્સેન અભિરુહિત્વા તં દિસ્વા ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ તુટ્ઠચિત્તો આદાય ગતો. કાળી ગન્ત્વા સેટ્ઠિના પુચ્છિતા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા ‘‘ગચ્છ, નં પુન સહસ્સં દત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા તથા અકાસિ.

સેટ્ઠિનો ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોન્તસ્સેવ દારકો વડ્ઢિતો. મહાઘોસવચનત્તા ચસ્સ ઘોસિતોતેવ નામં અહોસિ. સો સેટ્ઠિનો અક્ખિમ્હિ કણ્ટકો વિય ખાયિ, ઉજુકં ઓલોકેતુમ્પિ ન વિસહિ. અથસ્સ મરણૂપાયં ચિન્તેન્તો અત્તનો કુમ્ભકારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તસ્સ ‘‘કદા આવાપં આલિમ્પેસ્સસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સ્વે’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ ઇદં સહસ્સં ગણ્હિત્વા મમેકં કમ્મં કરોહી’’તિ આહ. ‘‘કિં સામી’’તિ? ‘‘એકો મે અવજાતપુત્તો અત્થિ, તં તવ સન્તિકં પેસિસ્સામિ, અથ નં ગબ્ભં પવેસેત્વા તિણ્હાય વાસિયા ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા ચાટિયં પક્ખિપિત્વા આવાપે પવેસેય્યાસીતિ. ઇદં તે સહસ્સં સચ્ચકારસદિસં, ઉત્તરિં પન તે કત્તબ્બયુત્તકં પચ્છા કરિસ્સામી’’તિ. કુમ્ભકારો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

સેટ્ઠિ પુનદિવસે ઘોસિતં પક્કોસિત્વા ‘‘હિય્યો મયા કુમ્ભકારો એકં કમ્મં આણત્તો, એહિ, ત્વં તાત, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એવં વદેહિ ‘હિય્યો કિર મે પિતરા આણત્તં કમ્મં નિપ્ફાદેહી’’’તિ પહિણિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ અગમાસિ. તં તત્થ ગચ્છન્તં ઇતરો સેટ્ઠિનો પુત્તો દારકેહિ સદ્ધિં ગુળકકીળં કીળન્તો દિસ્વા પક્કોસિત્વા ‘‘કુહિં ગચ્છસી’’તિ પુચ્છિત્વા પિતુ સાસનં ગહેત્વા ‘‘કુમ્ભકારસ્સ સન્તિક’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અહં તત્થ ગમિસ્સામિ, ઇમે મં દારકા બહુલક્ખં જિનિંસુ, તં મે પટિજિનિત્વા દેહી’’તિ આહ. ‘‘અહં પિતુ ભાયામી’’તિ. ‘‘મા ભાયિ, ભાતિક, અહં તં સાસનં હરિસ્સામી’’તિ. ‘‘બહૂહિ જિતો યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ મે લક્ખં પટિજિનાહી’’તિ. ઘોસિતો કિર ગુળકકીળાયં છેકો, તેન નં એવં નિબન્ધિ. સોપિ તં ‘‘તેન હિ ગન્ત્વા કુમ્ભકારં વદેહિ ‘પિતરા કિર મે હિય્યો એકં કમ્મં આણત્તં, તં નિપ્ફાદેહી’’’તિ ઉય્યોજેસિ. સો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તથા અવચ. અથ નં કુમ્ભકારો સેટ્ઠિના વુત્તનિયામેન મારેત્વા આવાપે ખિપિ. ઘોસિતોપિ દિવસભાગં કીળિત્વા સાયન્હસમયેવ ગેહં ગન્ત્વા ‘‘કિં, તાત, ન ગતોસી’’તિ વુત્તે અત્તનો અગતકારણઞ્ચ કનિટ્ઠસ્સ ગતકારણઞ્ચ આરોચેસિ. સેટ્ઠિ ‘‘ધી ધી’’તિ મહાવિરવં વિરવિત્વા સકલસરીરે પક્કુથિતલોહિતો વિય હુત્વા ‘‘અમ્ભો કુમ્ભકાર, મા નાસયિ, મા નાસયી’’તિ બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તો તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. કુમ્ભકારો તં તથા આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘સામિ, મા સદ્દં કરિ, કમ્મં નિપ્ફન્ન’’ન્તિ આહ. સો પબ્બતેન વિય મહન્તેન સોકેન અવત્થટો હુત્વા અનપ્પકં દોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ.

એવં સન્તેપિ પન સેટ્ઠિ તં ઉજુકં ઓલોકેતું ન સક્કોતિ. ‘‘કિન્તિ નં મારેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો ‘‘મમ ગામસતે આયુત્તકસ્સ સન્તિકં પેસેત્વા મારાપેસ્સામી’’તિ ઉપાયં દિસ્વા ‘‘અયં મે અવજાતપુત્તો, ઇમં મારેત્વા વચ્ચકૂપે ખિપતુ, એવઞ્ચ કતે અહં માતુલસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં જાનિસ્સામી’’તિ તસ્સ પણ્ણં લિખિત્વા ‘‘તાત ઘોસિત, અમ્હાકં ગામસતે આયુત્તકો અત્થિ, ઇમં પણ્ણં હરિત્વા તસ્સ દેહી’’તિ વત્વા પણ્ણં તસ્સ દુસ્સન્તે બન્ધિ. સો પન અક્ખરસમયં ન જાનાતિ. દહરકાલતો પટ્ઠાય હિ તં મારાપેન્તોવ સેટ્ઠિ મારેતું નાસક્ખિ, કિં અક્ખરસમયં સિક્ખાપેસ્સતિ. સો અત્તનો મરણપણ્ણમેવ દુસ્સન્તે બન્ધિત્વા નિક્ખમન્તો આહ – ‘‘પાથેય્યં મે, તાત, નત્થી’’તિ. ‘‘પાથેય્યેન કમ્મં નત્થિ, અન્તરામગ્ગે અસુકગામે નામ મમ સહાયકો સેટ્ઠિ અત્થિ, તસ્સ ઘરે પાતરાસં કત્વા પુરતો ગચ્છા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પિતરં વન્દિત્વા નિક્ખન્તો તં ગામં પત્વા સેટ્ઠિઘરં પુચ્છિત્વા ગન્ત્વા સેટ્ઠિજાયં પસ્સિ. ‘‘કુતો આગતોસી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘અન્તોનગરતો’’તિ આહ. ‘‘કસ્સ પુત્તોસી’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં સહાયસેટ્ઠિનો, અમ્મા’’તિ. ‘‘ત્વંસિ ઘોસિતો નામા’’તિ? ‘‘આમ, અમ્મા’’તિ. તસ્સા સહ દસ્સનેનેવ તસ્મિં પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિ. સેટ્ઠિનો પનેકા ધીતા અત્થિ પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકા અભિરૂપા પાસાદિકા, તં રક્ખિતું એકમેવ પેસનકારિકં દાસિં દત્વા સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલે સિરિગબ્ભે વસાપેન્તિ. સેટ્ઠિધીતા તસ્મિં ખણે તં દાસિં અન્તરાપણં પેસેસિ. અથ નં સેટ્ઠિજાયા દિસ્વા ‘‘કુહિં ગચ્છસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અય્યધીતાય પેસનેના’’તિ વુત્તે ‘‘ઇતો તાવ એહિ, તિટ્ઠતુ પેસનં, પુત્તસ્સ મે પીઠકં અત્થરિત્વા ઉદકં આહરિત્વા પાદે ધોવિત્વા તેલં મક્ખિત્વા સયનં અત્થરિત્વા દેહિ, પચ્છા પેસનં કરિસ્સસી’’તિ આહ. સા તથા અકાસિ.

અથ નં ચિરેનાગતં સેટ્ઠિધીતા સન્તજ્જેસિ. અથ નં સા આહ – ‘‘મા મે કુજ્ઝિ, સેટ્ઠિપુત્તો ઘોસિતો આગતો, તસ્સ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કત્વા તત્થ ગન્ત્વા આગતામ્હી’’તિ. સેટ્ઠિધીતાય ‘‘સેટ્ઠિપુત્તો ઘોસિતો’’તિ નામં સુત્વાવ પુબ્બસન્નિવાસવસેન પેમં છવિઆદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ ઠિતં. અથ નં પુચ્છિ ‘‘કુહિં સો અમ્મા’’તિ? ‘‘સયને નિપન્નો નિદ્દાયતી’’તિ. ‘‘અત્થિ પનસ્સ હત્થે કિઞ્ચી’’તિ? ‘‘દુસ્સન્તે પણ્ણં અત્થી’’તિ. સા ‘‘કિં પણ્ણં નુ ખો એત’’ન્તિ તસ્મિં નિદ્દાયન્તે માતાપિતૂનં અઞ્ઞવિહિતતાય અપસ્સન્તાનં ઓતરિત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં પણ્ણં મોચેત્વા આદાય અત્તનો ગબ્ભં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય વાતપાનં વિવરિત્વા અક્ખરસમયે કુસલતાય તં પણ્ણં વાચેત્વા ‘‘અહો વત બાલો અત્તનો મરણપણ્ણં દુસ્સન્તે બન્ધિત્વા વિચરતિ, સચે મયા ન દિટ્ઠં અસ્સ, નત્થિ તસ્સ જીવિત’’ન્તિ. તં પણ્ણં ફાલેત્વા નાસેત્વા સેટ્ઠિસ્સ વચનેન અપરં પણ્ણં લિખિ – ‘‘અયં મમ પુત્તો ઘોસિતો નામ, ગામસતતો પણ્ણાકારં આહરાપેત્વા ઇમસ્સ જનપદસેટ્ઠિનો ધીતરા સદ્ધિં મઙ્ગલં કત્વા અત્તનો વસનગામસ્સ મજ્ઝે દ્વિભૂમિકં ગેહં કારેત્વા પાકારપરિક્ખેપેન ચેવ પુરિસગુત્તીહિ ચ સુસંવિહિતારક્ખં કરોતુ, મય્હં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ મયા કતન્તિ સાસનં પેસેતુ. એવં કતે અહં માતુલસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં જાનિસ્સામી’’તિ લિખિત્વા ચ પણ્ણં સઙ્ઘરિત્વા દુસ્સન્તેયેવસ્સ બન્ધિ.

સો દિવસભાગં નિદ્દાયિત્વા ઉટ્ઠાય ભુઞ્જિત્વા પક્કામિ, પુનદિવસે પાતોવ તં ગામં ગન્ત્વા આયુત્તકં ગામકિચ્ચં કરોન્તમેવ પસ્સિ. સો તં દિસ્વા ‘‘કિં તાતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પિતરા મે તુમ્હાકં પણ્ણં પેસિત’’ન્તિ વુત્તે પણ્ણં ગહેત્વા વાચેત્વા તુટ્ઠમાનસો ‘‘પસ્સથ, ભો, મમ સામિનો મયિ સિનેહં કત્વા જેટ્ઠપુત્તસ્સ મઙ્ગલં કરોતૂ’’તિ મમ સન્તિકં પહિણિ. ‘‘સીઘં દારુઆદીનિ આહરથા’’તિ ગહપતિકે આણાપેત્વા ગામમજ્ઝે વુત્તપ્પકારં ગેહં કારાપેત્વા ગામસતતો પણ્ણાકારં આહરાપેત્વા જનપદસેટ્ઠિનો ધીતરં આનેત્વા મઙ્ગલં કત્વા સેટ્ઠિસ્સ સાસનં પહિણિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ મયા કત’’ન્તિ.

તં સુત્વા સેટ્ઠિનો ‘‘યં કારેમિ, તં ન હોતિ. યં ન કારેમિ, તં હોતી’’તિ મહન્તં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ. પુત્તસોકેન સદ્ધિં સો સોકો એકતો હુત્વા કુચ્છિદાહં ઉપ્પાદેત્વા અતિસારં જનેસિ. સેટ્ઠિધીતાપિ ‘‘સચે કોચિ સેટ્ઠિનો સન્તિકા આગચ્છતિ, મમ અકથેત્વા સેટ્ઠિપુત્તસ્સ પઠમતરં મા કથેથા’’તિ આણાપેસિ. સેટ્ઠિપિ ખો ‘‘ન દાનિ દુટ્ઠપુત્તં મમ સાપતેય્યસ્સ સામિકં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એકં આયુત્તકં આહ – ‘‘માતુલ, પુત્તં મે દટ્ઠુકામોમ્હિ, એકં પાદમૂલિકં પેસેત્વા એકં પણ્ણં લિખિત્વા પેસેત્વા મમ પુત્તં પક્કોસાપેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પણ્ણં દત્વા એકં પુરિસં પેસેસિ. સેટ્ઠિધીતા સેટ્ઠિસ્સ બલવગિલાનકાલે ઘોસિતકુમારં આદાય અગમાસિ. સેટ્ઠિ કાલમકાસિ. રાજા પિતરિ કાલઙ્કતે પિતરા ભુત્તભોગં દત્વા સબ્બસતેન સેટ્ઠિટ્ઠાનં અદાસિ. ઘોસિતસેટ્ઠિ નામ હુત્વા મહાસમ્પત્તિયં ઠિતો સેટ્ઠિધીતાય કાળિયા વચનેન આદિતો પટ્ઠાય સત્તસુ ઠાનેસુ અત્તનો મરણમુત્તભાવં ઞત્વા દેવસિકં સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા દાનં પટ્ઠપેસીતિ. એવમસ્સ સત્તસુ ઠાનેસુ અરોગભાવો પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. તત્થ ગહન્તિ ગેહં વુચ્ચતિ, ગહે પતિ ગહપતિ. મહાસાલકુલે અધિપતિસ્સેતં નામં. કેસુચિ પોત્થકેસુ ઘોસિતાનન્તરં મેણ્ડકો લિખિતો.

પઞ્ચન્નં મહાપુઞ્ઞાનં પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધીતિ એત્થ પુઞ્ઞિદ્ધિ પઞ્ચન્નં મહાપુઞ્ઞાનં દટ્ઠબ્બાતિ અત્થો. પઞ્ચ મહાપુઞ્ઞા નામ મેણ્ડકસેટ્ઠિ, તસ્સ ભરિયા ચન્દપદુમા, પુત્તો ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ, સુણિસા સુમનદેવી, દોસો પુણ્ણો નામાતિ ઇમે પઞ્ચ જના પચ્ચેકસમ્બુદ્ધે કતાધિકારા. તેસુ મેણ્ડકસેટ્ઠિ અડ્ઢતેરસાનિ કોટ્ઠસતાનિ સોધાપેત્વા સીસં ન્હાતો દ્વારે નિસીદિત્વા ઉદ્ધં ઉલ્લોકેતિ, આકાસતો રત્તસાલિધારા ઓપતિત્વા સબ્બકોટ્ઠે પૂરેતિ. તસ્સ ભરિયા તણ્ડુલં એકનાળિમત્તં ગહેત્વા ભત્તં પચાપેત્વા એકસ્મિં સૂપબ્યઞ્જનકે સૂપં કારેત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા દ્વારકોટ્ઠકે પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા ‘‘સબ્બે ભત્તેન અત્થિકા આગચ્છન્તૂ’’તિ ઘોસાપેત્વા પક્કોસાપેત્વા સુવણ્ણકટચ્છું આદાય આગતાગતાનં ઉપનીતભાજનાનિ પૂરેત્વા દેતિ, સકલદિવસમ્પિ દેન્તિયા કટચ્છુના સકિં ગહિતટ્ઠાનમત્તમેવ પઞ્ઞાયતિ. તસ્સ પુત્તો સીસં ન્હાતો સહસ્સત્થવિકં આદાય ‘‘કહાપણેહિ અત્થિકા આગચ્છન્તૂ’’તિ ઘોસાપેત્વા આગતાગતાનં ગહિતભાજનાનિ પૂરેત્વા દેતિ. થવિકાય કહાપણસહસ્સમેવ હોતિ. તસ્સ સુણિસા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા ચતુદોણિકં વીહિપિટકં આદાય આસને નિસિન્ના ‘‘બીજભત્તેન અત્થિકા આગચ્છન્તૂ’’તિ ઘોસાપેત્વા આગતાગતાનં ગહિતભાજનાનિ પૂરેત્વા દેતિ, પિટકં યથાપૂરિતમેવ હોતિ. તસ્સ દાસો સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો સુવણ્ણયુગે સુવણ્ણયોત્તેહિ ગોણે યોજેત્વા સુવણ્ણપતોદયટ્ઠિં આદાય ગોણાનં ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકાનિ દત્વા વિસાણેસુ સુવણ્ણકોસકે પટિમુઞ્ચિત્વા ખેત્તં ગન્ત્વા પાજેતિ, ઇતો તિસ્સો, ઇતો તિસ્સો, મજ્ઝે એકાતિ સત્ત સીતાયો ભિજ્જિત્વા ગચ્છન્તિ. જમ્બુદીપવાસિનો ભત્તબીજહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીસુ યથારુચિતં સેટ્ઠિગેહતોયેવ ગણ્હિંસુ. અનુક્કમેન પન ભદ્દિયનગરં અનુપ્પત્તે ભગવતિ ભગવતો ધમ્મદેસનાય પઞ્ચ મહાપુઞ્ઞા ચ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિસ્સ ધીતા વિસાખા ચ સોતાપત્તિફલં પાપુણિંસુ. અયં પન નેસં પઞ્ચન્નં મહાપુઞ્ઞાનં પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. સઙ્ખેપેન પન પરિપાકગતે પુઞ્ઞસમ્ભારે ઇજ્ઝનકવિસેસો પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ.

વિજ્જામયિદ્ધિનિદ્દેસે ઇજ્ઝનાકારં ગન્ધારિવિજ્જં વા ઉપચારસિદ્ધં પત્થિતસિદ્ધં અઞ્ઞં વા વિજ્જં ધારેન્તીતિ વિજ્જાધરા. વિજ્જં પરિજપ્પેત્વાતિ યથોપચારં વિજ્જં મુખેન પરિવત્તેત્વા. સેસં વુત્તત્થમેવાતિ.

સમ્માપયોગિદ્ધિનિદ્દેસે ઇજ્ઝનાકારમત્તં પુચ્છિત્વા અઞ્ઞસ્સ વિસેસસ્સ અભાવતો ‘‘કતમા’’તિ અપુચ્છિત્વા પકારમત્તમેવ પુચ્છન્તેન ‘‘કથ’’ન્તિ પુચ્છા કતા, તથેવ ‘‘એવ’’ન્તિ નિગમનં કતં. એત્થ ચ પટિપત્તિસઙ્ખાતસ્સેવ સમ્માપયોગસ્સ દીપનવસેન પુરિમપાળિસદિસાવ પાળિ આગતા. અટ્ઠકથાયં પન સકટબ્યૂહાદિકરણવસેન યંકિઞ્ચિ સંવિદહનં યંકિઞ્ચિ સિપ્પકમ્મં યંકિઞ્ચિ વેજ્જકમ્મં તિણ્ણં વેદાનં ઉગ્ગહણં તિણ્ણં પિટકાનં ઉગ્ગહણં, અન્તમસો કસનવપનાદીનિ ઉપાદાય તં તં કમ્મં કત્વા નિબ્બત્તવિસેસો તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધીતિ આગતાતિ.

ઇદ્ધિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.