મહાપઞ્ઞાકથાવણ્ણના

૧. ઇદાનિ વિસેસતો પઞ્ઞાપદટ્ઠાનભૂતાય સુઞ્ઞકથાય અનન્તરં કથિતાય પઞ્ઞાકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ આદિતો તાવ સત્તસુ અનુપસ્સનાસુ એકેકમૂલકા સત્ત પઞ્ઞા પુચ્છાપુબ્બઙ્ગમં કત્વા નિદ્દિટ્ઠા, પુન સત્તાનુપસ્સનામૂલકા એકેકુત્તરમૂલકા ચ તિસ્સો પઞ્ઞા પુચ્છં અકત્વાવ નિદ્દિટ્ઠા, એવમાદિતો દસપઞ્ઞાપારિપૂરી નિદ્દિટ્ઠા. તત્થ અનિચ્ચાનુપસ્સના તાવ યસ્મા અનિચ્ચતો દિટ્ઠેસુ સઙ્ખારેસુ ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિ દુક્ખતો ચ ‘‘યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિ અનત્તતો ચ જવતિ, તસ્મા સા ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. સા હિ સકવિસયેસુ જવતીતિ જવના, જવના ચ સા પઞ્ઞા ચાતિ જવનપઞ્ઞા. દુક્ખાનુપસ્સના સમાધિન્દ્રિયનિસ્સિતત્તા બલવતી હુત્વા પણિધિં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ, તસ્મા નિબ્બેધિકપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. સા હિ નિબ્બિજ્ઝતીતિ નિબ્બેધિકા, નિબ્બેધિકા ચ સા પઞ્ઞા ચાતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. અનત્તાનુપસ્સના સુઞ્ઞતાદસ્સનેન વુદ્ધિપ્પત્તિયા મહત્તપ્પત્તત્તા મહાપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. સા હિ વુદ્ધિપ્પત્તત્તા મહતી ચ સા પઞ્ઞા ચાતિ મહાપઞ્ઞા. નિબ્બિદાનુપસ્સના યસ્મા તિસ્સન્નંયેવ અનુપસ્સનાનં પુરિમતોપિ આસેવનાય બલપ્પત્તાવત્થત્તા સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દનસમત્થા હુત્વા તિક્ખા હોતિ, તસ્મા તિક્ખપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. વિરાગાનુપસ્સનાપિ યસ્મા તિસ્સન્નંયેવ અનુપસ્સનાનં પુરિમતોપિ આસેવનાબલપ્પત્તાનં વુદ્ધતરાવત્થત્તા સબ્બસઙ્ખારેહિ વિરજ્જનસમત્થા હુત્વા વિપુલા હોતિ, તસ્મા વિપુલપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ.

નિરોધાનુપસ્સનાપિ યસ્મા તિસ્સન્નંયેવ અનુપસ્સનાનં પુરિમતોપિ આસેવનાબલપ્પત્તાનં વુદ્ધતરાવત્થત્તા વયલક્ખણવસેન સબ્બસઙ્ખારાનં નિરોધદસ્સનસમત્થા હુત્વા ગમ્ભીરા હોતિ, તસ્મા ગમ્ભીરપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. નિરોધો હિ ઉત્તાનપઞ્ઞેહિ અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠત્તા ગમ્ભીરો, તસ્મિં ગમ્ભીરે ગાધપ્પત્તા પઞ્ઞાપિ ગમ્ભીરા. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાપિ યસ્મા તિસ્સન્નંયેવ અનુપસ્સનાનં પુરિમતોપિ આસેવનાબલપ્પત્તાનં વુદ્ધતરાવત્થત્તા વયલક્ખણવસેન સબ્બસઙ્ખારપટિનિસ્સજ્જનસમત્થા હુત્વા અસામન્તા હોતિ, વુદ્ધિપરિયન્તપ્પત્તત્તા છહિ પઞ્ઞાહિ દૂરે હોતીતિ અત્થો. તસ્મા સયં અસામન્તત્તા અસામન્તપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. સા હિ હેટ્ઠિમપઞ્ઞાહિ દૂરત્તા અસામન્તા, અસમીપા વા પઞ્ઞાતિ અસામન્તપઞ્ઞા. પણ્ડિચ્ચં પરિપૂરેન્તીતિ પણ્ડિતભાવં પરિપૂરેન્તિ. યસ્મા યથાવુત્તા સત્ત પઞ્ઞા પરિપુણ્ણા ભાવેત્વા પણ્ડિતલક્ખણપ્પત્તો સિખપ્પત્તવુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાસઙ્ખાતેહિ સઙ્ખારુપેક્ખાનુલોમગોત્રભુઞાણેહિ પણ્ડિતો હુત્વા પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો હોતિ, તસ્મા ‘‘પણ્ડિચ્ચં પરિપૂરેન્તી’’તિ વુત્તં.

અટ્ઠ પઞ્ઞાતિ પણ્ડિચ્ચસઙ્ખાતાય પઞ્ઞાય સહ સબ્બા અટ્ઠ પઞ્ઞા. પુથુપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તીતિ યસ્મા તેન પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો હુત્વા સો પણ્ડિતો ગોત્રભુઞાણાનન્તરં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા લોકુત્તરભાવપ્પત્તિયા લોકિયતો પુથુભૂતત્તા વિસુંભૂતત્તા પુથુપઞ્ઞાતિસઙ્ખાતં મગ્ગફલપઞ્ઞં પાપુણાતિ, તસ્મા ‘‘અટ્ઠ પઞ્ઞા પુથુપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તી’’તિ વુત્તં.

ઇમા નવ પઞ્ઞાતિઆદીસુ તસ્સેવ કમેન અધિગતમગ્ગફલસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ પણીતલોકુત્તરધમ્મોપયોગેન પણીતચિત્તસન્તાનત્તા પહટ્ઠાકારેનેવ ચ પવત્તમાનચિત્તસન્તાનસ્સ ફલાનન્તરં ઓતિણ્ણભવઙ્ગતો વુટ્ઠિતસ્સ મગ્ગપચ્ચવેક્ખણા, તતો ચ ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ ફલપચ્ચવેક્ખણા, ઇમિનાવ નયેન પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણા, અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણા, નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણાતિ પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણા પવત્તન્તિ. તાસુ પચ્ચવેક્ખણાસુ મગ્ગપચ્ચવેક્ખણા ફલપચ્ચવેક્ખણા ચ પટિભાનપટિસમ્ભિદા હોતિ. કથં? ‘‘યંકિઞ્ચિ પચ્ચયસમ્ભૂતં નિબ્બાનં ભાસિતત્થો વિપાકો કિરિયાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા અત્થો’’તિ અભિધમ્મે પાળિં અનુગન્ત્વા તદટ્ઠકથાયં વુત્તં. નિબ્બાનસ્સ ચ અત્થત્તા તદારમ્મણં મગ્ગફલઞાણં ‘‘અત્થેસુ ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૮; પટિ. મ. ૧.૧૧૦) વચનતો અત્થપટિસમ્ભિદા હોતિ. તસ્સ અત્થપટિસમ્ભિદાભૂતસ્સ મગ્ગફલઞાણસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણં ‘‘ઞાણેસુ ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા’’તિ વચનતો પટિભાનપટિસમ્ભિદા હોતિ. સા ચ પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા હાસાકારેન પવત્તમાનચિત્તસન્તાનસ્સ હાસપઞ્ઞા નામ હોતિ. તસ્મા નવ પઞ્ઞા હાસપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તીતિ ચ હાસપઞ્ઞા પટિભાનપટિસમ્ભિદાતિ ચ વુત્તં. સબ્બપ્પકારાપિ પઞ્ઞા તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ પાકટકરણસઙ્ખાતેન પઞ્ઞાપનટ્ઠેન પઞ્ઞા, તેન તેન વા પકારેન ધમ્મે જાનાતીતિ પઞ્ઞા.

તસ્સાતિ તસ્સ વુત્તપ્પકારસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ. કરણત્થે સામિવચનં. અત્થવવત્થાનતોતિ યથાવુત્તસ્સ પઞ્ચવિધસ્સ અત્થસ્સ વવત્થાપનવસેન. વુત્તમ્પિ ચેતં સમણકરણીયકથાયં ‘‘હેતુફલં નિબ્બાનં વચનત્થો અથ વિપાકં કિરિયાતિ અત્થે પઞ્ચ પભેદે પઠમન્તપભેદગતં ઞાણ’’ન્તિ. અધિગતા હોતીતિ પટિલદ્ધા હોતિ. સાયેવ પટિલાભસચ્છિકિરિયાય સચ્છિકતા. પટિલાભફસ્સેનેવ ફસ્સિતા પઞ્ઞાય. ધમ્મવવત્થાનતોતિ ‘‘યો કોચિ ફલનિબ્બત્તકો હેતુ અરિયમગ્ગો ભાસિતં કુસલં અકુસલન્તિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ધમ્મો’’તિ અભિધમ્મે પાળિયાનુસારેન વુત્તાનં પઞ્ચન્નં ધમ્માનં વવત્થાપનવસેન. વુત્તમ્પિ ચેતં સમણકરણીયકથાયં ‘‘હેતુ અરિયમગ્ગો વચનં કુસલઞ્ચ અકુસલઞ્ચાતિ ધમ્મે પઞ્ચ પભેદે દુતિયન્તપભેદગતં ઞાણ’’ન્તિ. નિરુત્તિવવત્થાનતોતિ તેસં તેસં અત્થધમ્માનં અનુરૂપનિરુત્તીનં વવત્થાપનવસેન. પટિભાનવવત્થાનતોતિ પટિભાનસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં પટિસમ્ભિદાઞાણાનં વવત્થાપનવસેન. તસ્સિમાતિ નિગમનવચનમેતં.

૨. એવં સબ્બસઙ્ગાહકવસેન અનુપસ્સનાનં વિસેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વત્થુભેદવસેન દસ્સેન્તો રૂપે અનિચ્ચાનુપસ્સનાતિઆદિમાહ. તં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ. પુન રૂપાદીસુયેવ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેતુકામો કેવલં રૂપાદિવસેન ચ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નરૂપાદિવસેન ચ પુચ્છં કત્વા પુચ્છાકમેનેવ વિસ્સજ્જનં અકાસિ. તત્થ સુદ્ધરૂપાદિવિસ્સજ્જનેસુ પઠમં નિદ્દિટ્ઠા એવ પઞ્ઞા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નમૂલકેસુ સબ્બવિસ્સજ્જનેસુ તેસુ અતીતાદીસુ જવનવસેન જવનપઞ્ઞાતિ નિદ્દિટ્ઠા.

૩. પુન અનેકસુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમં પઞ્ઞાપભેદં દસ્સેતુકામો પઠમં તાવ સુત્તન્તે ઉદ્દિસિ. તત્થ સપ્પુરિસસંસેવોતિ હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારાનં સપ્પુરિસાનં ભજનં. સદ્ધમ્મસ્સવનન્તિ તેસં સપ્પુરિસાનં સન્તિકે સીલાદિપટિપત્તિદીપકસ્સ સદ્ધમ્મવચનસ્સ સવનં. યોનિસોમનસિકારોતિ સુતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખણવસેન ઉપાયેન મનસિકારો. ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તીતિ લોકુત્તરધમ્મે અનુગતસ્સ સીલાદિપટિપદાધમ્મસ્સ પટિપજ્જનં. પઞ્ઞાપટિલાભાય પઞ્ઞાવુદ્ધિયા પઞ્ઞાવેપુલ્લાય પઞ્ઞાબાહુલ્લાયાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પઞ્ઞાવસેન ભાવવચનાનિ. સેસાનિ દ્વાદસ પુગ્ગલવસેન ભાવવચનાનિ.

૧. સોળસપઞ્ઞાનિદ્દેસવણ્ણના

૪. સુત્તન્તનિદ્દેસે છન્નં અભિઞ્ઞાઞાણાનન્તિ ઇદ્ધિવિધદિબ્બસોતચેતોપરિયપુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઆસવાનં ખયઞાણાનં. તેસત્તતીનં ઞાણાનન્તિ ઞાણકથાય નિદ્દિટ્ઠાનં સાવકસાધારણાનં ઞાણાનં. સત્તસત્તતીનં ઞાણાનન્તિ એત્થ –

‘‘સત્તસત્તરિ વો, ભિક્ખવે, ઞાણવત્થૂનિ દેસેસ્સામિ, તં સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામીતિ. કતમાનિ, ભિક્ખવે, સત્તસત્તરિ ઞાણવત્થૂનિ? જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં, અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં. યમ્પિસ્સ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તમ્પિ ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ ઞાણં. ભવપચ્ચયા જાતીતિ ઞાણં…પે… ઉપાદાનપચ્ચયા ભવોતિ ઞાણં… તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિ ઞાણં… વેદનાપચ્ચયા તણ્હાતિ ઞાણં… ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ ઞાણં… સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઞાણં… નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ ઞાણં… વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ ઞાણં… સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ ઞાણં… અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ ઞાણં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ ઞાણં. યમ્પિસ્સ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તમ્પિ ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ ઞાણં. ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તસત્તરિ ઞાણવત્થૂની’’તિ (સં. નિ. ૨.૩૪) –

એવં ભગવતા નિદાનવગ્ગે વુત્તાનિ સત્તસત્તતિ ઞાણાનિ. ‘‘જરામરણે ઞાણં, જરામરણસમુદયે ઞાણં, જરામરણનિરોધે ઞાણં, જરામરણનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૩૩) ઇમિના નયેન એકાદસસુ અઙ્ગેસુ ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા વુત્તાનિ ચતુચત્તારીસ ઞાણવત્થૂનિ પન ઇધ ન ગહિતાનિ. ઉભયત્થ ચ ઞાણાનિયેવ હિતસુખસ્સ વત્થૂનીતિ ઞાણવત્થૂનિ. લાભોતિઆદીસુ લાભોયેવ ઉપસગ્ગેન વિસેસેત્વા પટિલાભોતિ વુત્તો. પુન તસ્સેવ અત્થવિવરણવસેન પત્તિ સમ્પત્તીતિ વુત્તં. ફસ્સનાતિ અધિગમવસેન ફુસના. સચ્છિકિરિયાતિ પટિલાભસચ્છિકિરિયા. ઉપસમ્પદાતિ નિપ્ફાદના.

સત્તન્નઞ્ચ સેક્ખાનન્તિ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખન્તીતિ સેક્ખસઞ્ઞિતાનં સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાદીનં સત્તન્નં. પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ ચાતિ નિબ્બાનગામિનિયા પટિપદાય યુત્તત્તા સુન્દરટ્ઠેન કલ્યાણસઞ્ઞિતસ્સ પુથુજ્જનસ્સ. વડ્ઢિતં વડ્ઢનં એતાયાતિ વડ્ઢિતવડ્ઢના. યથાવુત્તાનં અટ્ઠન્નમ્પિ પઞ્ઞાનં વસેન વિસેસતો ચ અરહતો પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞાવુદ્ધિયા. તથા પઞ્ઞાવેપુલ્લાય. મહન્તે અત્થે પરિગ્ગણ્હાતીતિઆદીસુ પટિસમ્ભિદપ્પત્તો અરિયસાવકો અત્થાદયો આરમ્મણકરણેન પરિગ્ગણ્હાતિ. સબ્બાપિ મહાપઞ્ઞા અરિયસાવકાનંયેવ. તસ્સા ચ પઞ્ઞાય વિસયા હેટ્ઠા વુત્તત્થા એવ.

પુથુનાનાખન્ધેસૂતિઆદીસુ નાનાસદ્દો પુથુસદ્દસ્સ અત્થવચનં. ઞાણં પવત્તતીતિ પુથુપઞ્ઞાતિ તેસુ તથાવુત્તેસુ ખન્ધાદીસુ ઞાણં પવત્તતીતિ કત્વા તં ઞાણં પુથુપઞ્ઞા નામાતિ અત્થો. નાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસૂતિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નાનં ધમ્માનં વસેન પચ્ચયબહુત્તા વુત્તં. નાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસૂતિ ઉપલબ્ભનં ઉપલબ્ભો, ગહણન્તિ અત્થો. ન ઉપલબ્ભો અનુપલબ્ભો, અનુપલબ્ભાનં બહુત્તા બહુવચનેન અનુપલબ્ભા, પઞ્ચવીસતિસુઞ્ઞતાવસેન વા નાનાસુઞ્ઞતાસુ અત્તત્તનિયાદીનં અનુપલબ્ભા નાનાસુઞ્ઞતાનુપલબ્ભા, તેસુ. ‘‘નાનાસુઞ્ઞતાનુપલબ્ભેસૂ’’તિ વત્તબ્બે ‘‘અદુક્ખમસુખા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૨) વિય મ-કારો પદસન્ધિવસેન વુત્તો. ઇમા પઞ્ચ પઞ્ઞા કલ્યાણપુથુજ્જનેહિ સાધારણા, નાનાઅત્થાદીસુ પઞ્ઞા અરિયાનંયેવ. પુથુજ્જનસાધારણે ધમ્મેતિ લોકિયધમ્મે. ઇમિના અવસાનપરિયાયેન લોકિયતો પુથુભૂતનિબ્બાનારમ્મણત્તા પુથુભૂતા વિસુંભૂતા પઞ્ઞાતિ પુથુપઞ્ઞા નામાતિ વુત્તં હોતિ.

વિપુલપઞ્ઞા મહાપઞ્ઞાનયેન વેદિતબ્બા. યથાવુત્તે ધમ્મે પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ ગુણમહન્તતાય તેસં ધમ્માનં પરિગ્ગાહિકાય ચ પઞ્ઞાય મહન્તતા, તેસં ધમ્માનં સયમેવ મહન્તત્તા ઉળારત્તા ધમ્માનઞ્ચ પઞ્ઞાય ચ વિપુલતા વેદિતબ્બા. ગમ્ભીરપઞ્ઞા પુથુપઞ્ઞાનયેન વેદિતબ્બા. તે ચ ધમ્મા તે ચ અનુપલબ્ભા સા ચ પઞ્ઞા પકતિજનેન અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠત્તા ગમ્ભીરા.

યસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ અરિયપુગ્ગલસ્સેવ. અઞ્ઞો કોચીતિ પુથુજ્જનો. અભિસમ્ભવિતુન્તિ સમ્પાપુણિતું. અનભિસમ્ભવનીયોતિ સમ્પાપુણિતું અસક્કુણેય્યો. અઞ્ઞેહીતિ પુથુજ્જનેહેવ. અટ્ઠમકસ્સાતિ અરહત્તફલટ્ઠતો પટ્ઠાય ગણિયમાને અટ્ઠમભૂતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠસ્સ. દૂરેતિ વિપ્પકટ્ઠે. વિદૂરેતિ વિસેસેન વિપ્પકટ્ઠે. સુવિદૂરેતિ સુટ્ઠુ વિસેસેન વિપ્પકટ્ઠે. ન સન્તિકેતિ ન સમીપે. ન સામન્તાતિ ન સમીપભાગે. ઇમાનિ દ્વે પટિસેધસહિતાનિ વચનાનિ દૂરભાવસ્સેવ નિયમનાનિ. ઉપાદાયાતિ પટિચ્ચ. સોતાપન્નસ્સાતિ સોતાપત્તિફલટ્ઠસ્સ. એતેનેવ તંતંમગ્ગપઞ્ઞા તંતંફલપઞ્ઞાય દૂરેતિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચેકસમ્બુદ્ધોતિ ઉપસગ્ગેન વિસેસિતં. ઇતરદ્વયં પન સુદ્ધમેવ આગતં.

૫. ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ સદેવકસ્સ ચ લોકસ્સ પઞ્ઞા તથાગતસ્સ પઞ્ઞાય દૂરે’’તિઆદીનિ વત્વા તમેવ દૂરટ્ઠં અનેકપ્પકારતો દસ્સેતુકામો પઞ્ઞાપભેદકુસલોતિઆદિમાહ. તત્થ પઞ્ઞાપભેદકુસલોતિ અત્તનો અનન્તવિકપ્પે પઞ્ઞાપભેદે છેકો. પભિન્નઞાણોતિ અનન્તપ્પભેદપત્તઞાણો. એતેન પઞ્ઞાપભેદકુસલત્તેપિ સતિ તાસં પઞ્ઞાનં અનન્તભેદત્તં દસ્સેતિ. અધિગતપટિસમ્ભિદોતિ પટિલદ્ધઅગ્ગચતુપટિસમ્ભિદાઞાણો. ચતુવેસારજ્જપ્પત્તોતિ ચત્તારિ વિસારદભાવસઙ્ખાતાનિ ઞાણાનિ પત્તો. યથાહ –

‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો ‘ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’તિ, તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહ ધમ્મેન પટિચોદેસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં, ભિક્ખવે, ન સમનુપસ્સામિ, એતમહં, ભિક્ખવે, નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામિ. ખીણાસવસ્સ તે પટિજાનતો ‘ઇમે આસવા અપરિક્ખીણા’તિ, ‘યે ખો પન તે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ, ‘યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો, સો ન નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’તિ, તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહ ધમ્મેન પટિચોદેસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં, ભિક્ખવે, ન સમનુપસ્સામિ, એતમહં, ભિક્ખવે, નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામી’’તિ (અ. નિ. ૪.૮; મ. નિ. ૧.૧૫૦).

દસબલબલધારીતિ દસ બલાનિ એતેસન્તિ દસબલા, દસબલાનં બલાનિ દસબલબલાનિ, તાનિ દસબલબલાનિ ધારયતીતિ દસબલબલધારી, દસબલઞાણબલધારીતિ અત્થો. એતેહિ તીહિ વચનેહિ અનન્તપ્પભેદાનં નેય્યાનં પભેદમુખમત્તં દસ્સિતં. સોયેવ પઞ્ઞાપયોગવસેન અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેન પુરિસાસભો. અસન્તાસટ્ઠેન પુરિસસીહો. મહન્તટ્ઠેન પુરિસનાગો. પજાનનટ્ઠેન પુરિસાજઞ્ઞો. લોકકિચ્ચધુરવહનટ્ઠેન પુરિસધોરય્હો.

અથ તેજાદિકં અનન્તઞાણતો લદ્ધં ગુણવિસેસં દસ્સેતુકામો તેસં તેજાદીનં અનન્તઞાણમૂલકભાવં દસ્સેન્તો અનન્તઞાણોતિ વત્વા અનન્તતેજોતિઆદિમાહ. તત્થ અનન્તઞાણોતિ ગણનવસેન ચ પભાવવસેન ચ અન્તવિરહિતઞાણો. અનન્તતેજોતિ વેનેય્યસન્તાને મોહતમવિધમનેન અનન્તઞાણતેજો. અનન્તયસોતિ પઞ્ઞાગુણેહેવ લોકત્તયવિત્થતાનન્તકિત્તિઘોસો. અડ્ઢોતિ પઞ્ઞાધનસમિદ્ધિયા સમિદ્ધો. મહદ્ધનોતિ પઞ્ઞાધનવડ્ઢત્તેપિ પભાવમહત્તેન મહન્તં પઞ્ઞાધનમસ્સાતિ મહદ્ધનો. મહાધનોતિપિ પાઠો. ધનવાતિ પસંસિતબ્બપઞ્ઞાધનવત્તા નિચ્ચયુત્તપઞ્ઞાધનવત્તા અતિસયભૂતપઞ્ઞાધનવત્તા ધનવા. એતેસુપિ હિ તીસુ અત્થેસુ ઇદં વચનં સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તિ.

એવં પઞ્ઞાગુણેન ભગવતો અત્તસમ્પત્તિસિદ્ધિં દસ્સેત્વા પુન પઞ્ઞાગુણેનેવ લોકહિતસમ્પત્તિસિદ્ધિં દસ્સેન્તો નેતાતિઆદિમાહ. તત્થ વેનેય્યે સંસારસઙ્ખાતભયટ્ઠાનતો નિબ્બાનસઙ્ખાતખેમટ્ઠાનં નેતા. તત્થ નયનકાલે એવ સંવરવિનયપહાનવિનયવસેન વેનેય્યે વિનેતા. ધમ્મદેસનાકાલે એવ સંસયચ્છેદનેન અનુનેતા. સંસયં છિન્દિત્વા પઞ્ઞાપેતબ્બં અત્થં પઞ્ઞાપેતા. તથા પઞ્ઞાપિતાનં નિચ્છયકરણેન નિજ્ઝાપેતા. તથા નિજ્ઝાયિતસ્સ અત્થસ્સ પટિપત્તિપયોજનવસેન પેક્ખેતા. તથાપટિપન્ને પટિપત્તિફલેન પસાદેતા. સો હિ ભગવાતિ એત્થ હિ-કારો અનન્તરં વુત્તસ્સ અત્થસ્સ કારણોપદેસે નિપાતો. અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતાતિ સકસન્તાને ન ઉપ્પન્નપુબ્બસ્સ છઅસાધારણઞાણહેતુભૂતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ બોધિમૂલે લોકહિતત્થં સકસન્તાને ઉપ્પાદેતા. અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતાતિ વેનેય્યસન્તાને અસઞ્જાતપુબ્બસ્સ સાવકપારમિઞાણહેતુભૂતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો પભુતિ યાવજ્જકાલા વેનેય્યસન્તાને સઞ્જનેતા. સાવકવેનેય્યાનમ્પિ હિ સન્તાને ભગવતો વુત્તવચનેનેવ અરિયમગ્ગસ્સ સઞ્જનનતો ભગવા સઞ્જનેતા નામ હોતિ. અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતાતિ અટ્ઠધમ્મસમન્નાગતાનં બુદ્ધભાવાય કતાભિનીહારાનં બોધિસત્તાનં બુદ્ધભાવાય બ્યાકરણં દત્વા અનક્ખાતપુબ્બસ્સ પારમિતામગ્ગસ્સ, ‘‘બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરણમત્તેનેવ વા બોધિમૂલે ઉપ્પજ્જિતબ્બસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અક્ખાતા. અયં નયો પચ્ચેકબોધિસત્તબ્યાકરણેપિ લબ્ભતિયેવ.

મગ્ગઞ્ઞૂતિ પચ્ચવેક્ખણાવસેન અત્તના ઉપ્પાદિતઅરિયમગ્ગસ્સ ઞાતા. મગ્ગવિદૂતિ વેનેય્યસન્તાને જનેતબ્બસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ કુસલો. મગ્ગકોવિદોતિ બોધિસત્તાનં અક્ખાતબ્બમગ્ગે વિચક્ખણો. અથ વા અભિસમ્બોધિપટિપત્તિમગ્ગઞ્ઞૂ, પચ્ચેકબોધિપટિપત્તિમગ્ગવિદૂ, સાવકબોધિપટિપત્તિમગ્ગકોવિદો. અથ વા ‘‘એતેન મગ્ગેન અતંસુ પુબ્બે, તરિસ્સન્તિયેવ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૦૯) વચનતો યથાયોગં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકાનં મગ્ગવસેન ચ સુઞ્ઞતાનિમિત્તઅપ્પણિહિતમગ્ગવસેન ચ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂવિપઞ્ચિતઞ્ઞૂનેય્યપુગ્ગલાનં મગ્ગવસેન ચ યથાક્કમેનત્થયોજનં કરોન્તિ. મગ્ગાનુગામી ચ પનાતિ ભગવતા ગતમગ્ગાનુગામિનો હુત્વા. એત્થ ચ-સદ્દો હેતુઅત્થે નિપાતો. એતેન ચ ભગવતો મગ્ગુપ્પાદનાદિગુણાધિગમાય હેતુ વુત્તો હોતિ. પન-સદ્દો કતત્થે નિપાતો. તેન ભગવતા કતમગ્ગકરણં વુત્તં હોતિ. પચ્છા સમન્નાગતાતિ પઠમં ગતસ્સ ભગવતો પચ્છાગતસીલાદિગુણેન સમન્નાગતા. ઇતિ થેરો ‘‘અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’’તિઆદીહિ યસ્મા સબ્બેપિ ભગવતો સીલાદયો ગુણા અરહત્તમગ્ગમેવ નિસ્સાય આગતા, તસ્મા અરહત્તમગ્ગમેવ નિસ્સાય ગુણં કથેસિ.

જાનં જાનાતીતિ જાનિતબ્બં જાનાતિ, સબ્બઞ્ઞુતાય યંકિઞ્ચિ પઞ્ઞાય જાનિતબ્બં નામ અત્થિ, તં સબ્બં પઞ્ચનેય્યપથભૂતં પઞ્ઞાય જાનાતીતિ અત્થો. પસ્સં પસ્સતીતિ પસ્સિતબ્બં પસ્સતિ, સબ્બદસ્સાવિતાય તંયેવ નેય્યપથં ચક્ખુના દિટ્ઠં વિય કરોન્તો પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સતીતિ અત્થો. યથા વા એકચ્ચો વિપરીતં ગણ્હન્તો જાનન્તોપિ ન જાનાતિ, પસ્સન્તોપિ ન પસ્સતિ, ન એવં ભગવા. ભગવા પન યથાસભાવં ગણ્હન્તો જાનન્તો જાનાતિયેવ, પસ્સન્તો પસ્સતિયેવ. સ્વાયં દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેન ચક્ખુભૂતો. વિદિતતાદિઅત્થેન ઞાણભૂતો. અવિપરીતસભાવટ્ઠેન વા પરિયત્તિધમ્મપવત્તનતો હદયેન ચિન્તેત્વા વાચાય નિચ્છારિતધમ્મમયોતિ વા ધમ્મભૂતો. સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મભૂતો. અથ વા ચક્ખુ વિય ભૂતોતિ ચક્ખુભૂતો. ઞાણં વિય ભૂતોતિ ઞાણભૂતો. ધમ્મો વિય ભૂતોતિ ધમ્મભૂતો. બ્રહ્મા વિય ભૂતોતિ બ્રહ્મભૂતો. સ્વાયં ધમ્મસ્સ વચનતો, વત્તનતો વા વત્તા. નાનપ્પકારેહિ વચનતો, વત્તનતો વા પવત્તા. અત્થં નીહરિત્વા નીહરિત્વા નયનતો અત્થસ્સ નિન્નેતા. અમતાધિગમાય પટિપત્તિદેસનતો, અમતપ્પકાસનાય વા ધમ્મદેસનાય અમતસ્સ અધિગમાપનતો અમતસ્સ દાતા. લોકુત્તરધમ્મસ્સ ઉપ્પાદિતત્તા વેનેય્યાનુરૂપેન યથાસુખં લોકુત્તરધમ્મસ્સ દાનેન ચ, ધમ્મેસુ ચ ઇસ્સરોતિ ધમ્મસ્સામી. તથાગતપદં હેટ્ઠા વુત્તત્થં.

ઇદાનિ ‘‘જાનં જાનાતી’’તિઆદીહિ વુત્તં ગુણં સબ્બઞ્ઞુતાય વિસેસેત્વા દસ્સેતુકામો સબ્બઞ્ઞુતં સાધેન્તો નત્થીતિઆદિમાહ. એવંભૂતસ્સ હિ તસ્સ ભગવતો પારમિતાપુઞ્ઞબલપ્પભાવનિપ્ફન્નેન અરહત્તમગ્ગઞાણેન સબ્બધમ્મેસુ સવાસનસ્સ સમ્મોહસ્સ વિહતત્તા અસચ્છિકતં નામ નત્થિ. અસમ્મોહતો સબ્બધમ્માનં ઞાતત્તા અઞ્ઞાતં નામ નત્થિ. તથેવ ચ સબ્બધમ્માનં ચક્ખુના વિય ઞાણચક્ખુના દિટ્ઠત્તા અદિટ્ઠં નામ નત્થિ. ઞાણેન પન પત્તત્તા અવિદિતં નામ નત્થિ. અસમ્મોહસચ્છિકિરિયાય સચ્છિકતત્તા અસચ્છિકતં નામ નત્થિ. અસમ્મોહપઞ્ઞાય ફુટ્ઠત્તા પઞ્ઞાય અફસ્સિતં નામ નત્થિ. પચ્ચુપ્પન્નન્તિ પચ્ચુપ્પન્નં કાલં વા ધમ્મં વા. ઉપાદાયાતિ આદાય, અન્તોકત્વાતિ અત્થો. ‘‘ઉપાદાયા’’તિ વચનેનેવ કાલવિનિમુત્તં નિબ્બાનમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ. ‘‘અતીતા’’દિવચનાનિ ચ ‘‘નત્થી’’તિઆદિવચનેનેવ ઘટીયન્તિ, ‘‘સબ્બે’’તિઆદિવચનેન વા. સબ્બે ધમ્માતિ સબ્બસઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્મપરિયાદાનં. સબ્બાકારેનાતિ સબ્બધમ્મેસુ એકેકસ્સેવ ધમ્મસ્સ અનિચ્ચાકારાદિસબ્બાકારપરિયાદાનં. ઞાણમુખેતિ ઞાણાભિમુખે. આપાથં આગચ્છન્તીતિ ઓસરણં ઉપેન્તિ. ‘‘જાનિતબ્બ’’ન્તિપદં ‘‘નેય્ય’’ન્તિપદસ્સ અત્થવિવરણત્થં વુત્તં.

અત્તત્થો વાતિઆદીસુ વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. અત્તત્થોતિ અત્તનો અત્થો. પરત્થોતિ પરેસં તિણ્ણં લોકાનં અત્થો. ઉભયત્થોતિ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચાતિ સકિંયેવ ઉભિન્નં અત્થો. દિટ્ઠધમ્મિકોતિ દિટ્ઠધમ્મે નિયુત્તો, દિટ્ઠધમ્મપ્પયોજનો વા અત્થો. સમ્પરાયે નિયુત્તો, સમ્પરાયપ્પયોજનો વા સમ્પરાયિકો. ઉત્તાનોતિઆદીસુ વોહારવસેન વત્તબ્બો સુખપતિટ્ઠત્તા ઉત્તાનો. વોહારં અતિક્કમિત્વા વત્તબ્બો સુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તો દુક્ખપતિટ્ઠત્તા ગમ્ભીરો. લોકુત્તરો અચ્ચન્તતિરોક્ખત્તા ગૂળ્હો. અનિચ્ચતાદિકો ઘનાદીહિ પટિચ્છન્નત્તા પટિચ્છન્નો. અપ્પચુરવોહારેન વત્તબ્બો યથારુતં અગ્ગહેત્વા અધિપ્પાયસ્સ નેતબ્બત્તા નેય્યો. પચુરવોહારેન વત્તબ્બો વચનમત્તેન અધિપ્પાયસ્સ નીતત્તા નીતો. સુપરિસુદ્ધસીલસમાધિવિપસ્સનત્થો તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવસેન વજ્જવિરહિતત્તા અનવજ્જો. કિલેસસમુચ્છેદનતો અરિયમગ્ગત્થો નિક્કિલેસો. કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધત્તા અરિયફલત્થો વોદાનો. સઙ્ખતાસઙ્ખતેસુ અગ્ગધમ્મત્તા નિબ્બાનં પરમત્થો. પરિવત્તતીતિ બુદ્ધઞાણસ્સ વિસયભાવતો અબહિભૂતત્તા અન્તોબુદ્ધઞાણે બ્યાપિત્વા વા સમન્તા વા આલિઙ્ગિત્વા વા વિસેસેન વા વત્તતિ.

સબ્બં કાયકમ્મન્તિઆદીહિ ભગવતો ઞાણમયતં દસ્સેતિ. ઞાણાનુપરિવત્તતીતિ ઞાણં અનુપરિવત્તતિ, ઞાણવિરહિતં ન હોતીતિ અત્થો. અપ્પટિહતન્તિ નિરાવરણતં દસ્સેતિ. પુન સબ્બઞ્ઞુતં ઉપમાય સાધેતુકામો યાવતકન્તિઆદિમાહ. તત્થ જાનિતબ્બન્તિ નેય્યં, નેય્યપરિયન્તો નેય્યાવસાનમસ્સ અત્થીતિ નેય્યપરિયન્તિકં. અસબ્બઞ્ઞૂનં પન નેય્યાવસાનમેવ નત્થિ. ઞાણપરિયન્તિકેપિ એસેવ નયો. પુરિમયમકે વુત્તત્થમેવ ઇમિના યમકેન વિસેસેત્વા દસ્સેતિ, તતિયયમકેન પટિસેધવસેન નિયમિત્વા દસ્સેતિ. એત્થ ચ નેય્યં ઞાણસ્સ પથત્તા નેય્યપથો. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનોતિ નેય્યઞ્ચ ઞાણઞ્ચ ખેપેત્વા ઠાનતો અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પરિયન્તે ઠાનસીલા. આવજ્જનપ્પટિબદ્ધાતિ મનોદ્વારાવજ્જનાયત્તા, આવજ્જિતાનન્તરમેવ જાનાતીતિ અત્થો. આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધાતિ રુચિઆયત્તા, આવજ્જનાનન્તરં જવનઞાણેન જાનાતીતિ અત્થો. ઇતરાનિ દ્વે પદાનિ ઇમેસં દ્વિન્નં પદાનં યથાક્કમેન અત્થપ્પકાસનત્થં વુત્તાનિ. બુદ્ધો આસયં જાનાતીતિઆદીનિ ઞાણકથાયં વણ્ણિતાનિ. મહાનિદ્દેસે પન ‘‘ભગવા આસયં જાનાતી’’તિ (મહાનિ. ૬૯) આગતં. તત્થ ‘‘બુદ્ધસ્સ ભગવતો’’તિ (મહાનિ. ૬૯) આગતટ્ઠાને ચ ઇધ કત્થચિ ‘‘બુદ્ધસ્સા’’તિ આગતં.

અન્તમસોતિ ઉપરિમન્તેન. તિમિતિમિઙ્ગલન્તિ એત્થ તિમિ નામ એકા મચ્છજાતિ, તિમિં ગિલિતું સમત્થા તતો મહન્તસરીરા તિમિઙ્ગલા નામ એકા મચ્છજાતિ, તિમિઙ્ગલમ્પિ ગિલિતું સમત્થા પઞ્ચયોજનસતિકસરીરા તિમિતિમિઙ્ગલા નામ એકા મચ્છજાતિ. ઇધ જાતિગ્ગહણેન એકવચનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. ગરુળં વેનતેય્યન્તિ એત્થ ગરુળોતિ જાતિવસેન નામં, વેનતેય્યોતિ ગોત્તવસેન. પદેસેતિ એકદેસે. સારિપુત્તસમાતિ સબ્બબુદ્ધાનં ધમ્મસેનાપતિત્થેરે ગહેત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સેસસાવકા હિ પઞ્ઞાય ધમ્મસેનાપતિત્થેરેન સમા નામ નત્થિ. યથાહ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮-૧૮૯). અટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તં –

‘‘લોકનાથં ઠપેત્વાન, યે ચઞ્ઞે સન્તિ પાણિનો;

પઞ્ઞાય સારિપુત્તસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિ’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૧);

ફરિત્વાતિ બુદ્ધઞાણં સબ્બદેવમનુસ્સાનમ્પિ પઞ્ઞં પાપુણિત્વા ઠાનતો તેસં પઞ્ઞં ફરિત્વા બ્યાપિત્વા તિટ્ઠતિ. અતિઘંસિત્વાતિ બુદ્ધઞાણં સબ્બદેવમનુસ્સાનમ્પિ પઞ્ઞં અતિક્કમિત્વા તેસં અવિસયભૂતમ્પિ સબ્બં નેય્યં ઘંસિત્વા ભઞ્જિત્વા તિટ્ઠતિ. મહાનિદ્દેસે પન (મહાનિ. ૬૯) ‘‘અભિભવિત્વા’’તિ પાઠો, મદ્દિત્વાતિપિ અત્થો. યેપિ તેતિઆદીહિ એવં ફરિત્વા અતિઘંસિત્વા ઠાનસ્સ પચ્ચક્ખકારણં દસ્સેતિ. તત્થ પણ્ડિતાતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા. નિપુણાતિ સણ્હસુખુમબુદ્ધિનો સુખુમે અત્થન્તરે પટિવિજ્ઝનસમત્થા. કતપરપ્પવાદાતિ ઞાતપરપ્પવાદા ચેવ પરેહિ સદ્ધિં કતવાદપરિચયા ચ. વાલવેધિરૂપાતિ વાલવેધિધનુગ્ગહસદિસા. વોભિન્દન્તા મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનીતિ વાલવેધી વિય વાલં સુખુમાનિપિ પરેસં દિટ્ઠિગમનાનિ અત્તનો પઞ્ઞાગમનેન ભિન્દન્તા વિય ચરન્તીતિ અત્થો. અથ વા ‘‘ગૂથગતં મુત્તગત’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૯.૧૧) વિય પઞ્ઞા એવ પઞ્ઞાગતાનિ, દિટ્ઠિયો એવ દિટ્ઠિગતાનિ.

પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વાતિ દ્વિપદમ્પિ તિપદમ્પિ ચતુપ્પદમ્પિ પુચ્છં રચયિત્વા. તેસં પઞ્હાનં અતિબહુકત્તા સબ્બસઙ્ગહત્થં દ્વિક્ખત્તું વુત્તં. ગૂળ્હાનિ ચ પટિચ્છન્નાનિ અત્થજાતાનીતિ પાઠસેસો. તેસં તથા વિનયં દિસ્વા ‘‘અત્તના અભિસઙ્ખતપઞ્હં પુચ્છતૂ’’તિ એવં ભગવતા અધિપ્પેતત્તા પઞ્હં પુચ્છન્તિ. અઞ્ઞેસં પન પુચ્છાય ઓકાસમેવ અદત્વા ભગવા ઉપસઙ્કમન્તાનં ધમ્મં દેસેતિ. યથાહ –

‘‘તે પઞ્હં અભિસઙ્ખરોન્તિ ‘ઇમં મયં પઞ્હં સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામ, સચે નો સમણો ગોતમો એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સતિ, એવમસ્સ મયં વાદં આરોપેસ્સામ. એવં ચેપિ નો પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સતિ, એવંપિસ્સ મયં વાદં આરોપેસ્સામા’તિ. તે યેન સમણો ગોતમો, તેનુપસઙ્કમન્તિ, તે સમણો ગોતમો ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. તે સમણેન ગોતમેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતા સમાદપિતા સમુત્તેજિતા સમ્પહંસિતા ન ચેવ સમણં ગોતમં પઞ્હં પુચ્છન્તિ, કુતોસ્સ વાદં આરોપેસ્સન્તિ? અઞ્ઞદત્થુ સમણસ્સેવ ગોતમસ્સ સાવકા સમ્પજ્જન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૯).

કસ્મા પઞ્હં ન પુચ્છન્તીતિ ચે? ભગવા કિર પરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેન્તો પરિસાય અજ્ઝાસયં ઓલોકેતિ. તતો પસ્સતિ ‘‘ઇમે પણ્ડિતા ગૂળ્હં રહસ્સં પઞ્હં ઓવટ્ટિકસારં કત્વા આગતા’’તિ. સો તેહિ અપુટ્ઠોયેવ ‘‘પઞ્હપુચ્છાય એત્તકા દોસા, વિસ્સજ્જને એત્તકા, અત્થે પદે અક્ખરે એત્તકાતિ ઇમે પઞ્હે પુચ્છન્તો એવં પુચ્છેય્ય, વિસ્સજ્જેન્તો એવં વિસ્સજ્જેય્યા’’તિ ઇતિ ઓવટ્ટિકસારં કત્વા આનીતે પઞ્હે ધમ્મકથાય અન્તરે પક્ખિપિત્વા વિદંસેતિ. તે પણ્ડિતા ‘‘સેય્યા વત નો, યે મયં ઇમે પઞ્હે ન પુચ્છિમ્હ. સચેપિ મયં પુચ્છેય્યામ, અપ્પતિટ્ઠિતે નો કત્વા સમણો ગોતમો ખિપેય્યા’’તિ અત્તમના ભવન્તિ. અપિચ બુદ્ધા નામ ધમ્મં દેસેન્તા પરિસં મેત્તાય ફરન્તિ. મેત્તાય ચ ફરણેન દસબલેસુ મહાજનસ્સ ચિત્તં પસીદતિ. બુદ્ધા નામ રૂપગ્ગપ્પત્તા હોન્તિ દસ્સનસમ્પન્ના મધુરસ્સરા મુદુજિવ્હા સુફુસિતદન્તાવરણા અમતેન હદયં સિઞ્ચન્તા વિય ધમ્મં કથેન્તિ. તત્ર નેસં મેત્તાફરણેન પસન્નચિત્તાનં એવં હોતિ – એવરૂપં અદ્વેજ્ઝકથં અમોઘકથં નિય્યાનિકકથં કથેન્તેન ભગવતા સદ્ધિં ન સક્ખિસ્સામ પચ્ચનીકગ્ગાહં ગણ્હિતુન્તિ અત્તનો પસન્નભાવેનેવ પઞ્હં ન પુચ્છન્તીતિ.

કથિતા વિસજ્જિતા ચાતિ એવં તુમ્હે પુચ્છથાતિ પુચ્છિતપઞ્હાનં ઉચ્ચારણેન તે પઞ્હા ભગવતા કથિતા એવ હોન્તિ. યથા ચ તે વિસજ્જેતબ્બા, તથા વિસજ્જિતા એવ હોન્તિ. નિદ્દિટ્ઠકારણાતિ ઇમિના કારણેન ઇમિના હેતુના એવં હોતીતિ એવં સહેતુકં કત્વા વિસજ્જનેન ભગવતા નિદ્દિટ્ઠકારણા એવ હોન્તિ તે પઞ્હા. ઉપક્ખિત્તકા ચ તે ભગવતો સમ્પજ્જન્તીતિ તે ખત્તિયપણ્ડિતાદયો ભગવતો પઞ્હવિસજ્જનેનેવ ભગવતો સમીપે ખિત્તકા પાદખિત્તકા સમ્પજ્જન્તિ, સાવકા વા સમ્પજ્જન્તિ ઉપાસકા વાતિ અત્થો, સાવકસમ્પત્તિં વા પાપુણન્તિ ઉપાસકસમ્પત્તિં વાતિ વુત્તં હોતિ. અથાતિ અનન્તરત્થે, તેસં ઉપક્ખિત્તકસમ્પત્તિસમનન્તરમેવાતિ અત્થો. તત્થાતિ તસ્મિં ઠાને, તસ્મિં અધિકારે વા. અતિરોચતીતિ અતિવિય જોતેતિ પકાસતિ. યદિદં પઞ્ઞાયાતિ યાયં ભગવતો પઞ્ઞા, તાય પઞ્ઞાય ભગવાવ અતિરોચતીતિ અત્થો. ઇતિસદ્દો કારણત્થે, ઇમિના કારણેન અગ્ગો અસામન્તપઞ્ઞોતિ અત્થો.

૬. રાગં અભિભુય્યતીતિ ભૂરિપઞ્ઞાતિ સા સા મગ્ગપઞ્ઞા અત્તના વજ્ઝં રાગં અભિભુય્યતિ અભિભવતિ મદ્દતીતિ ભૂરિપઞ્ઞા. ભૂરીતિ હિ ફુટટ્ઠો વિસદત્થો. યા ચ ફુટા, સા પટિપક્ખં અભિભવતિ ન અફુટા, તસ્મા ભૂરિપઞ્ઞાય અભિભવનત્થો વુત્તો. અભિભવિતાતિ સા સા ફલપઞ્ઞા તં તં રાગં અભિભવિતવતી મદ્દિતવતીતિ ભૂરિપઞ્ઞા. અભિભવતાતિ વા પાઠો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. રાગાદીસુ પન રજ્જનલક્ખણો રાગો. દુસ્સનલક્ખણો દોસો. મુય્હનલક્ખણો મોહો. કુજ્ઝનલક્ખણો કોધો. ઉપનન્ધનલક્ખણો ઉપનાહો. પુબ્બકાલં કોધો, અપરકાલં ઉપનાહો. પરગુણમક્ખનલક્ખણો મક્ખો. યુગગ્ગાહલક્ખણો પળાસો. પરસમ્પત્તિખીયનલક્ખણા ઇસ્સા. અત્તનો સમ્પત્તિનિગૂહણલક્ખણં મચ્છરિયં. અત્તના કતપાપપટિચ્છાદનલક્ખણા માયા. અત્તનો અવિજ્જમાનગુણપ્પકાસનલક્ખણં સાઠેય્યં. ચિત્તસ્સ ઉદ્ધુમાતભાવલક્ખણો થમ્ભો. કરણુત્તરિયલક્ખણો સારમ્ભો. ઉન્નતિલક્ખણો માનો. અબ્ભુન્નતિલક્ખણો અતિમાનો. મત્તભાવલક્ખણો મદો. પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ચિત્તવોસગ્ગલક્ખણો પમાદો.

રાગો અરિ, તં અરિં મદ્દનિપઞ્ઞાતિઆદીહિ કિં વુત્તં હોતિ? રાગાદિકો કિલેસો ચિત્તસન્તાને ભૂતો અરીતિ ભૂ-અરિ, પદસન્ધિવસેન અ-કાર લોપં કત્વા ભૂરીતિ વુત્તો. તસ્સ ભૂરિસ્સ મદ્દની પઞ્ઞા ભૂરિમદ્દનિપઞ્ઞાતિ વત્તબ્બે મદ્દનિ સદ્દ લોપં કત્વા ‘‘ભૂરિપઞ્ઞા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તં અરિં મદ્દનીતિ ચ તેસં અરીનં મદ્દનીતિ પદચ્છેદો કાતબ્બો. પથવીસમાયાતિ વિત્થતવિપુલટ્ઠેનેવ પથવીસમાય. વિત્થતાયાતિ પજાનિતબ્બે વિસયે પત્થટાય, ન એકદેસે વત્તમાનાય. વિપુલાયાતિ ઓળારિકભૂતાય. મહાનિદ્દેસે પન ‘‘વિપુલાય વિત્થતાયા’’તિ (મહાનિ. ૨૭) આગતં. સમન્નાગતોતિ પુગ્ગલો. ઇતિસદ્દો કારણત્થે, ઇમિના કારણેન પુગ્ગલસ્સ ભૂરિપઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા તસ્સ પઞ્ઞા ભૂરિપઞ્ઞા નામાતિ ભૂતે અત્થે રમતીતિ અત્થો. ભૂરિપઞ્ઞસ્સ પઞ્ઞા ભૂરિપઞ્ઞપઞ્ઞાતિ વત્તબ્બે એકસ્સ પઞ્ઞાસદ્દસ્સ લોપં કત્વા ‘‘ભૂરિપઞ્ઞા’’તિ વુત્તં. ભૂરિસમા પઞ્ઞાતિ વા ભૂરિપઞ્ઞા. અપિચાતિ અઞ્ઞપરિયાયદસ્સનત્થં વુત્તં. પઞ્ઞાયમેતન્તિ પઞ્ઞાય એતં. અધિવચનન્તિ અધિકવચનં. ભૂરીતિ ભૂતે અત્થે રમતીતિ ભૂરિ. મેધાતિ અસનિ વિય સિલુચ્ચયે કિલેસે મેધતિ હિંસતીતિ મેધા, ખિપ્પં ગહણધારણટ્ઠેન વા મેધા. પરિણાયિકાતિ યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં સત્તં હિતપટિપત્તિયં સમ્પયુત્તધમ્મે ચ યાથાવલક્ખણપટિવેધે ચ પરિનેતીતિ પરિણાયિકા. ઇમેહેવ અઞ્ઞાનિપિ પઞ્ઞાપરિયાયવચનાનિ વુત્તાનિ હોન્તિ.

પઞ્ઞાબાહુલ્લન્તિ પઞ્ઞા બહુલા અસ્સાતિ પઞ્ઞાબહુલો, તસ્સ ભાવો પઞ્ઞાબાહુલ્લં. તઞ્ચ બહુલં પવત્તમાના પઞ્ઞા એવ. ઇધેકચ્ચોતિઆદીસુ પુથુજ્જનકલ્યાણકો વા અરિયો વા. પઞ્ઞા ગરુકા અસ્સાતિ પઞ્ઞાગરુકો. પઞ્ઞા ચરિતં પવત્તં અસ્સાતિ પઞ્ઞાચરિતો. પઞ્ઞા આસયો અસ્સાતિ પઞ્ઞાસયો. પઞ્ઞાય અધિમુત્તોતિ પઞ્ઞાધિમુત્તો. પઞ્ઞા એવ ધજભૂતા અસ્સાતિ પઞ્ઞાધજો. પઞ્ઞા એવ કેતુભૂતા અસ્સાતિ પઞ્ઞાકેતુ. પઞ્ઞા એવ અધિપતિ પઞ્ઞાધિપતિ, પઞ્ઞાધિપતિતો આગતત્તા પઞ્ઞાધિપતેય્યો. ધમ્મસભાવવિચિનનં બહુલમસ્સાતિ વિચયબહુલો. નાનપ્પકારેન ધમ્મસભાવવિચિનનં બહુલમસ્સાતિ પવિચયબહુલો. પઞ્ઞાય ઓગાહેત્વા તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ ખાયનં પાકટકરણં ઓક્ખાયનં, ઓક્ખાયનં બહુલમસ્સાતિ ઓક્ખાયનબહુલો. પઞ્ઞાય તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ સમ્મા પેક્ખણા સમ્પેક્ખા, સમ્પેક્ખાય અયનં પવત્તનં સમ્પેક્ખાયનં, સમ્પેક્ખાયનં ધમ્મો પકતિ અસ્સાતિ સમ્પેક્ખાયનધમ્મો. તં તં ધમ્મં વિભૂતં પાકટં કત્વા વિહરતીતિ વિભૂતવિહારી, વિભૂતો વિહારો વા અસ્સ અત્થીતિ વિભૂતવિહારી. સા પઞ્ઞા ચરિતં, ગરુકા, બહુલા અસ્સાતિ તચ્ચરિતો તગ્ગરુકો તબ્બહુલો. તસ્સં પઞ્ઞાયં નિન્નો, પોણો, પબ્ભારો, અધિમુત્તોતિ તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારો તદધિમુત્તો. સા પઞ્ઞા અધિપતિ તદધિપતિ, તતો આગતો તદધિપતેય્યો. ‘‘પઞ્ઞાગરુકો’’તિઆદીનિ ‘‘કામં સેવન્તંયેવ જાનાતિ અયં પુગ્ગલો કામગરુકો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૧૩) વિય પુરિમજાતિતો પભુતિ વુત્તાનિ. ‘‘તચ્ચરિતો’’તિઆદીનિ ઇમિસ્સા જાતિયા વુત્તાનિ.

સીઘપઞ્ઞા ચ લહુપઞ્ઞા ચ હાસપઞ્ઞા ચ જવનપઞ્ઞા ચ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા. ખિપ્પટ્ઠેન સીઘપઞ્ઞા. લહુકટ્ઠેન લહુપઞ્ઞા. હાસબહુલટ્ઠેન હાસપઞ્ઞા. વિપસ્સનૂપગસઙ્ખારેસુ ચ વિસઙ્ખારે ચ જવનટ્ઠેન જવનપઞ્ઞા. સીઘં સીઘન્તિ બહુન્નં સીલાદીનં સઙ્ગહત્થં દ્વિક્ખત્તું વુત્તં. સીલાનીતિ ચારિત્તવારિત્તવસેન પઞ્ઞત્તાનિ પાતિમોક્ખસંવરસીલાનિ. ઇન્દ્રિયસંવરન્તિ ચક્ખાદીનં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં રાગપટિઘપ્પવેસં અકત્વા સતિકવાટેન વારણં થકનં. ભોજને મત્તઞ્ઞુતન્તિ પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગવસેન ભોજને પમાણઞ્ઞુભાવં. જાગરિયાનુયોગન્તિ દિવસસ્સ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ, રત્તિયા પઠમપચ્છિમકોટ્ઠાસેસુ ચ જાગરતિ ન નિદ્દાયતિ, સમણધમ્મમેવ ચ કરોતીતિ જાગરો, જાગરસ્સ ભાવો, કમ્મં વા જાગરિયં, જાગરિયસ્સ અનુયોગો જાગરિયાનુયોગો. તં જાગરિયાનુયોગં. સીલક્ખન્ધન્તિ સેક્ખં અસેક્ખં વા સીલક્ખન્ધં. એવમિતરેપિ ખન્ધા વેદિતબ્બા. પઞ્ઞાક્ખન્ધન્તિ મગ્ગપઞ્ઞઞ્ચ સેક્ખાસેક્ખાનં લોકિયપઞ્ઞઞ્ચ. વિમુત્તિક્ખન્ધન્તિ ફલવિમુત્તિં. વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધન્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં.

હાસબહુલોતિ મૂલપદં. વેદબહુલોતિ તસ્સા એવ પીતિયા સમ્પયુત્તસોમનસ્સવેદનાવસેન નિદ્દેસપદં. તુટ્ઠિબહુલોતિ નાતિબલવપીતિયા તુટ્ઠાકારવસેન. પામોજ્જબહુલોતિ બલવપીતિયા પમુદિતભાવવસેન.

૭. યં કિઞ્ચિ રૂપન્તિઆદિ સમ્મસનઞાણનિદ્દેસે વુત્તત્થં. તુલયિત્વાતિ કલાપસમ્મસનવસેન તુલેત્વા. તીરયિત્વાતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાવસેન તીરયિત્વા. વિભાવયિત્વાતિ ભઙ્ગાનુપસ્સનાદિવસેન પાકટં કત્વા. વિભૂતં કત્વાતિ સઙ્ખારુપેક્ખાનુલોમવસેન ફુટં કત્વા. તિક્ખપઞ્ઞા લોકુત્તરા એવ. ઉપ્પન્નન્તિ સમથવિપસ્સનાવસેન વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગવસેન પહીનમ્પિ અરિયમગ્ગેન અસમૂહતત્તા ઉપ્પત્તિધમ્મતં અનતીતતાય અસમૂહતુપ્પન્નન્તિ વુચ્ચતિ, તં ઇધ અધિપ્પેતં. નાધિવાસેતીતિ સન્તાનં આરોપેત્વા ન વાસેતિ. પજહતીતિ સમુચ્છેદવસેન પજહતિ. વિનોદેતીતિ ખિપતિ. બ્યન્તીકરોતીતિ વિગતન્તં કરોતિ. અનભાવં ગમેતીતિ અનુ અભાવં ગમેતિ, વિપસ્સનાનુક્કમેન અરિયમગ્ગં પત્વા સમુચ્છેદવસેનેવ અભાવં ગમયતીતિ અત્થો. એત્થ ચ કામપટિસંયુત્તો વિતક્કો કામવિતક્કો. ‘‘ઇમે સત્તા મરન્તૂ’’તિ પરેસં મરણપટિસંયુત્તો વિતક્કો બ્યાપાદવિતક્કો. ‘‘ઇમે સત્તા વિહિંસીયન્તૂ’’તિ પરેસં વિહિંસાપટિસંયુત્તો વિતક્કો વિહિંસાવિતક્કો. પાપકેતિ લામકે. અકુસલે ધમ્મેતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતે ધમ્મે.

નિબ્બેધિકપઞ્ઞાતિ નિબ્બિદાબહુલસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પન્નમગ્ગપઞ્ઞા એવ. ઉબ્બેગબહુલોતિ ઞાણભયવસેન ભયબહુલો. ઉત્તાસબહુલોતિ બલવભયબહુલો. ઇદં પુરિમસ્સેવ અત્થવિવરણં. ઉક્કણ્ઠનબહુલોતિ સઙ્ખારતો ઉદ્ધં વિસઙ્ખારાભિમુખતાય ઉક્કણ્ઠનબહુલો. અનભિરતિબહુલોતિ ઉક્કણ્ઠનવસેનેવ અભિરતિઅભાવં દીપેતિ. ઇદાનિપિ તમત્થં દ્વીહિ વચનેહિ વિવરતિ. તત્થ બહિમુખોતિ સઙ્ખારતો બહિભૂતનિબ્બાનાભિમુખો. ન રમતીતિ નાભિરમતિ. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બન્તિ અનમતગ્ગે સંસારે અન્તં પાપેત્વા અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં. અપ્પદાલિતપુબ્બન્તિ તસ્સેવ અત્થવચનં, અન્તકરણેનેવ અપદાલિતપુબ્બન્તિ અત્થો. લોભક્ખન્ધન્તિ લોભરાસિં, લોભકોટ્ઠાસં વા. ઇમાહિ સોળસહિ પઞ્ઞાહિ સમન્નાગતોતિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન અરહાયેવ વુત્તો. ઉપરિ ‘‘એકો સેક્ખપટિસમ્ભિદપ્પત્તો’’તિ (પટિ. મ. ૩.૮) વુત્તત્તા સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનોપિ લબ્ભન્તિયેવ.

૨. પુગ્ગલવિસેસનિદ્દેસવણ્ણના

૮. દ્વે પુગ્ગલાતિઆદીહિ પટિસમ્ભિદપ્પત્તપુગ્ગલવિસેસપટિપાટિં દસ્સેતિ. તત્થ પુબ્બયોગોતિ અતીતજાતીસુ પટિસમ્ભિદપ્પત્તિહેતુભૂતો પુઞ્ઞપયોગો. તેનાતિ તેન પુબ્બયોગકારણેન. એવં સેસેસુપિ. અતિરેકો હોતીતિ અતિરિત્તો હોતિ, અતિરેકયોગતો વા ‘‘અતિરેકો’’તિ વુત્તો. અધિકો હોતીતિ અગ્ગો હોતિ. વિસેસો હોતીતિ વિસિટ્ઠો હોતિ, વિસેસયોગતો વા વિસેસો. ઞાણં પભિજ્જતીતિ પટિસમ્ભિદાઞાણપ્પભેદં પાપુણાતિ.

બહુસ્સુતોતિ બુદ્ધવચનવસેન. દેસનાબહુલોતિ ધમ્મદેસનાવસેન. ગરૂપનિસ્સિતોતિ પઞ્ઞાય અધિકં ગરું ઉપનિસ્સિતો. વિહારબહુલોતિ વિપસ્સનાવિહારબહુલો, ફલસમાપત્તિવિહારબહુલો વા. પચ્ચવેક્ખણાબહુલોતિ વિપસ્સનાવિહારે સતિ વિપસ્સનાપચ્ચવેક્ખણાબહુલો, ફલસમાપત્તિવિહારે સતિ ફલસમાપત્તિપચ્ચવેક્ખણાબહુલો. સેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તોતિ સેખો હુત્વા પટિસમ્ભિદપ્પત્તો. એવં અસેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તો. સાવકપારમિપ્પત્તોતિ એત્થ મહાપઞ્ઞાનં અગ્ગસ્સ મહાસાવકસ્સ સત્તસટ્ઠિયા સાવકઞાણાનં પારગમનં પારમી, સાવકસ્સ પારમી સાવકપારમી, તં સાવકપારમિં પત્તોતિ સાવકપારમિપ્પત્તો. સાવકપારમિતાપ્પત્તોતિ વા પાઠો. સત્તસટ્ઠિયા સાવકઞાણાનં પાલકો પૂરકો ચ સો મહાસાવકો પરમો, તસ્સ પરમસ્સ અયં સત્તસટ્ઠિભેદા ઞાણકિરિયા પરમસ્સ ભાવો, કમ્મં વાતિ પારમી, તસ્સ સાવકસ્સ પારમી સાવકપારમી, તં પત્તોતિ સાવકપારમિપ્પત્તો. સાવકપારમિપ્પત્તોતિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરાદિકો યો કોચિ સાવકો. સાવકપારમિપ્પત્તસાવકતો અતિરેકસ્સ અઞ્ઞસ્સ સાવકસ્સ અભાવા એકો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધોતિ આહ. પુન પઞ્ઞાપભેદકુસલોતિઆદીહિ વુત્તત્થમેવ નિગમેત્વા દસ્સેસીતિ. ઞાણકથાય યેભુય્યેન અનેકાનિ ઞાણાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ. પઞ્ઞાકથાય યેભુય્યેન એકાપિ પઞ્ઞા નાનાકારવસેન નાનાકત્વા વુત્તાતિ અયં વિસેસો.

મહાપઞ્ઞાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.