૯. સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૫૪. સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણનિદ્દેસે ઉપ્પાદાદીનિ વુત્તત્થાનેવ. દુક્ખન્તિ ભયન્તિ સામિસન્તિ સઙ્ખારાતિ ઉપ્પાદાદિમુઞ્ચનઞાણસ્સ કારણવચનાનિ. એવઞ્ચ લક્ખણતો સઙ્ખારુપેક્ખં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્થતો દસ્સેતું ઉપ્પાદો સઙ્ખારા, તે સઙ્ખારે અજ્ઝુપેક્ખતીતિ સઙ્ખારુપેક્ખાતિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્ખારે અજ્ઝુપેક્ખતીતિ તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ વિપસ્સનાઞાણેન લક્ખણત્તયસ્સ દિટ્ઠત્તા લક્ખણવિચિનને પહીનબ્યાપારસ્સ આદિત્તે વિય તયો ભવે પસ્સતો સઙ્ખારગ્ગહણે મજ્ઝત્તસ્સ તં વિપસ્સનાઞાણં તે સઙ્ખારે વિસેસેન ચ ઇક્ખતિ, ગહણેન વજ્જિતઞ્ચ હુત્વા ઇક્ખતિ ઓલોકેતીતિ સઙ્ખારુપેક્ખા નામાતિ અત્થો. યથા લોકે વિસેસેન જયન્તો અધિજયતીતિ, અન્નેન વજ્જિતો વસન્તો ઉપવસતીતિ વુચ્ચતિ. પુન સઙ્ખારે અનિચ્ચાદિતો વિપસ્સિત્વા ગહણે મજ્ઝત્તભાવસણ્ઠિતં સઙ્ખારુપેક્ખમ્પિ અનિચ્ચાદિતો વિપસ્સિત્વા તસ્સાપિ સઙ્ખારુપેક્ખાય ગહણે મજ્ઝત્તાકારસણ્ઠિતાય સઙ્ખારુપેક્ખાય સબ્ભાવતો યે ચ સઙ્ખારા યા ચ ઉપેક્ખાતિઆદિ વુત્તં.

૫૫. ઇદાનિ સઙ્ખારુપેક્ખાય ચિત્તાભિનીહારભેદં દસ્સેતું કતિહાકારેહીતિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્ખારુપેક્ખાયાતિ ભુમ્મવચનં. ચિત્તસ્સ અભિનીહારોતિ સઙ્ખારુપેક્ખાલાભિનો તતો અઞ્ઞસ્સ ચિત્તસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાભિમુખં કત્વા ભુસં હરણં. અભિમુખત્થો હિ એત્થ અભિસદ્દો, ભુસત્થો નીસદ્દો. કતિહાકારેહીતિ પુચ્છિતં પુચ્છં અટ્ઠહાકારેહીતિ વિસ્સજ્જેત્વા દુતિયપુચ્છાવિસ્સજ્જનેનેવ તે અટ્ઠાકારે દસ્સેતુકામો તે અદસ્સેત્વાવ પુથુજ્જનસ્સ કતિહાકારેહીતિઆદિ પુચ્છં અકાસિ. પુથુજ્જનસ્સાતિ એત્થ પન –

દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનોતિ.

તત્થ યસ્સ ખન્ધધાતુઆયતનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાસવનધારણપચ્ચવેક્ખણાદીનિ નત્થિ, અયં અન્ધપુથુજ્જનો. યસ્સ તાનિ અત્થિ, સો કલ્યાણપુથુજ્જનો. દુવિધોપિ પનેસ –

પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતિ.

સો હિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિ કારણેહિ પુથુજ્જનો. યથાહ – ‘‘પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ અવિહતસક્કાયદિટ્ઠિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાભિસઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાઓઘેહિ વુય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાસન્તાપેહિ સન્તપ્પેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાપરિળાહેહિ પરિડય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ પુથુજ્જના’’તિ (મહાનિ. ૯૪). પુથૂનં વા ગણનપથાતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જના, પુથુ વા અયં વિસુંયેવ સઙ્ખં ગતો, વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ જનોતિપિ પુથુજ્જનો. તેસુ કલ્યાણપુથુજ્જનો ઇધાધિપ્પેતો ઇતરસ્સ ભાવનાય એવ અભાવા.

સેક્ખસ્સાતિ એત્થ સત્ત સેક્ખા સોતાપત્તિમગ્ગફલસકદાગામિમગ્ગફલઅનાગામિમગ્ગફલઅરહત્તમગ્ગટ્ઠા. તે હિ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખન્તીતિ સેક્ખા. તેસુ સોતાપત્તિસકદાગામિઅનાગામિફલટ્ઠા તયો ઇધાધિપ્પેતા મગ્ગટ્ઠાનં સઙ્ખારુપેક્ખાય ચિત્તાભિનીહારાભાવા.

વીતરાગસ્સાતિ એત્થ સમુચ્છેદવિગમેન વિગતો રાગો અસ્સાતિ વીતરાગો. અરહતો એતં અધિવચનં. તીસુપિ પદેસુ જાતિગ્ગહણેન એકવચનં કતં.

સઙ્ખારુપેક્ખં અભિનન્દતીતિ તસ્મિં ઉપેક્ખાવિહારે ફાસુવિહારસઞ્ઞં પટિલભિત્વા ફાસુવિહારનિકન્તિયા સઙ્ખારુપેક્ખાભિમુખો હુત્વા નન્દતિ, સપ્પીતિકં તણ્હં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. વિપસ્સતીતિ સોતાપત્તિમગ્ગપટિલાભત્થં અનિચ્ચાદિવસેન વિવિધા પસ્સતિ, સેક્ખો ઉપરિમગ્ગત્થં, વીતરાગો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં વિપસ્સતિ. પટિસઙ્ખાયાતિ અનિચ્ચાદિવસેનેવ ઉપપરિક્ખિત્વા. યસ્મા પન સોતાપન્નાદયો અરિયા સકં સકં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જમાના ઉદયબ્બયઞાણાદીહિ નવહિ વિપસ્સનાઞાણેહિ અવિપસ્સિત્વા સમાપજ્જિતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા પટિસઙ્ખાય વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતીતિ વુત્તં.

ફલસમાપત્તિયા પવત્તિદસ્સનત્થં પન તેસં ઇદં પઞ્હકમ્મં – કા ફલસમાપત્તિ? કે તં સમાપજ્જન્તિ? કે ન સમાપજ્જન્તિ? કસ્મા સમાપજ્જન્તિ? કથઞ્ચસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ? કથં ઠાનં? કથં વુટ્ઠાનં? કિં ફલસ્સ અનન્તરં? કસ્સ ચ ફલં અનન્તરન્તિ?

તત્થ કા ફલસમાપત્તીતિ? યા અરિયફલસ્સ નિરોધે અપ્પના.

કે તં સમાપજ્જન્તિ? કે ન સમાપજ્જન્તીતિ? સબ્બેપિ પુથુજ્જના ન સમાપજ્જન્તિ. કસ્મા? અનધિગતત્તા. અરિયા પન સબ્બેપિ સમાપજ્જન્તિ. કસ્મા? અધિગતત્તા. ઉપરિમા પન હેટ્ઠિમં ન સમાપજ્જન્તિ પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનેન પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા, હેટ્ઠિમા ચ ઉપરિમં અનધિગતત્તા. અત્તનો અત્તનોયેવ પન ફલં સબ્બેપિ સમાપજ્જન્તીતિ ઇદમેત્થ સન્નિટ્ઠાનં.

કેચિ પન ‘‘સોતાપન્નસકદાગામિનોપિ ન સમાપજ્જન્તિ, ઉપરિમા દ્વેયેવ સમાપજ્જન્તી’’તિ વદન્તિ. ઇદઞ્ચ નેસં કારણં – એતે હિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિનોતિ. તં પુથુજ્જનસ્સાપિ અત્તના પટિલદ્ધં લોકિયસમાધિં સમાપજ્જનતો અકારણમેવ. કિઞ્ચેત્થ કારણાકારણચિન્તાય. નનુ ઇધેવ પાળિયં ‘‘કતમે દસ સઙ્ખારુપેક્ખા વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ, કતમે દસ ગોત્રભુધમ્મા વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૬૦) ઇમેસં પઞ્હાનં વિસ્સજ્જને ‘‘સોતાપત્તિફલસમાપત્તત્થાય સકદાગામિફલસમાપત્તત્થાયા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૬૦) વિસું વિસું વુત્તા. તસ્મા સબ્બેપિ અરિયા અત્તનો અત્તનો ફલં સમાપજ્જન્તીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

કસ્મા સમાપજ્જન્તીતિ? દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં. યથા હિ રાજાનો રજ્જસુખં, દેવતા દિબ્બસુખમનુભવન્તિ, એવં અરિયા ‘‘લોકુત્તરસુખં અનુભવિસ્સામા’’તિ અદ્ધાનપરિચ્છેદં કત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તિ.

કથઞ્ચસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ, કથં ઠાનં, કથં વુટ્ઠાનન્તિ? દ્વીહિ તાવ આકારેહિ અસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ નિબ્બાનતો અઞ્ઞસ્સ આરમ્મણસ્સ અમનસિકારા, નિબ્બાનસ્સ ચ મનસિકારા. યથાહ – ‘‘દ્વે ખો, આવુસો, પચ્ચયા અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા સમાપત્તિયા સબ્બનિમિત્તાનઞ્ચ અમનસિકારો, અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા મનસિકારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૮). અયં પનેત્થ સમાપજ્જનક્કમો – ફલસમાપત્તત્થિકેન હિ અરિયસાવકેન રહોગતેન પટિસલ્લીનેન ઉદયબ્બયાદિવસેન સઙ્ખારા વિપસ્સિતબ્બા. તસ્સ પવત્તાનુપુબ્બવિપસ્સનસ્સ સઙ્ખારારમ્મણગોત્રભુઞાણાનન્તરં ફલસમાપત્તિવસેન નિરોધે ચિત્તં અપ્પેતિ. ફલસમાપત્તિનિન્નતાય ચેત્થ સેક્ખસ્સાપિ ફલમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન મગ્ગો. યે પન વદન્તિ ‘‘સોતાપન્નો ‘ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિસ્સામી’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સકદાગામી હોતિ, સકદાગામી ચ અનાગામી’’તિ. તે વત્તબ્બા ‘‘એવં સતિ અનાગામી અરહા ભવિસ્સતિ, અરહા પચ્ચેકબુદ્ધો, પચ્ચેકબુદ્ધો ચ બુદ્ધો’’તિ.

તસ્મા ન કિઞ્ચિ એતં, પાળિવસેનેવ ચ પટિક્ખિત્તન્તિપિ ન ગહેતબ્બં. ઇદમેવ પન ગહેતબ્બં. સેક્ખસ્સાપિ ફલમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન મગ્ગો. ફલઞ્ચસ્સ સચે અનેન પઠમજ્ઝાનિકો મગ્ગો અધિગતો હોતિ, પઠમજ્ઝાનિકમેવ ઉપ્પજ્જતિ, સચે દુતિયાદીસુ અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકો, દુતિયાદીસુ અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકમેવાતિ એવં તાવસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ.

‘‘તયો ખો, આવુસો, પચ્ચયા અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા ઠિતિયા સબ્બનિમિત્તાનઞ્ચ અમનસિકારો, અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા મનસિકારો, પુબ્બે ચ અભિસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૮) વચનતો પનસ્સા તીહાકારેહિ ઠાનં હોતિ. તત્થ પુબ્બે ચ અભિસઙ્ખારોતિ સમાપત્તિતો પુબ્બે કાલપરિચ્છેદો. ‘‘અસુકસ્મિં નામ કાલે વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ પરિચ્છિન્નત્તા હિસ્સા યાવ સો કાલો નાગચ્છતિ, તાવ ઠાનં હોતિ. એવમસ્સ ઠાનં હોતિ.

‘‘દ્વે ખો, આવુસો, પચ્ચયા અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા વુટ્ઠાનાય સબ્બનિમિત્તાનઞ્ચ મનસિકારો, અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા અમનસિકારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૮) વચનતો પનસ્સા દ્વીહાકારેહિ વુટ્ઠાનં હોતિ. તત્થ સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપનિમિત્તવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણનિમિત્તાનં. કામઞ્ચ ન સબ્બાનેવેતાનિ એકતો મનસિ કરોતિ, સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન પનેતં વુત્તં. તસ્મા યં ભવઙ્ગસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તં મનસિકરોતો ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતીતિ એવમસ્સા વુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

કિં ફલસ્સ અનન્તરં, કસ્સ ચ ફલં અનન્તરન્તિ? ફલસ્સ તાવ ફલમેવ વા અનન્તરં હોતિ ભવઙ્ગં વા. ફલં પન અત્થિ મગ્ગાનન્તરં, અત્થિ ફલાનન્તરં, અત્થિ ગોત્રભુઅનન્તરં, અત્થિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાનન્તરન્તિ. તત્થ મગ્ગવીથિયં મગ્ગાનન્તરં, પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમં ફલાનન્તરં, ફલસમાપત્તીસુ પુરિમં પુરિમં ગોત્રભુઅનન્તરં. ગોત્રભૂતિ ચેત્થ અનુલોમં વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પટ્ઠાને ‘‘અરહતો અનુલોમં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો. સેક્ખાનં અનુલોમં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭). યેન ફલેન નિરોધા વુટ્ઠાનં હોતિ, તં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાનન્તરન્તિ. તત્થ ઠપેત્વા મગ્ગવીથિયં ઉપ્પન્નફલં અવસેસં સબ્બં ફલસમાપત્તિવસેન પવત્તં નામ. એવમેતં મગ્ગવીથિયં વા ફલસમાપત્તિયં વા ઉપ્પજ્જનવસેન –

‘‘પટિપ્પસ્સદ્ધદરથં, અમતારમ્મણં સુભં;

વન્તલોકામિસં સન્તં, સામઞ્ઞફલમુત્તમ’’ન્તિ.

અયમેત્થ ફલસમાપત્તિકથા.

તદજ્ઝુપેક્ખિત્વાતિ તં સઙ્ખારુપેક્ખં અઞ્ઞેન તાદિસેનેવ વિપસ્સનાઞાણેન અજ્ઝુપેક્ખિત્વા. સુઞ્ઞતવિહારેન વાતિઆદીસુ ફલસમાપત્તિં વિના વિપસ્સનાવિહારેનેવ વિહરિતુકામસ્સ અરહતો અત્તાભિનિવેસં ભયતો દિસ્વા સુઞ્ઞતાધિમુત્તસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાય વયં પસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનત્તયવિહારો સુઞ્ઞતવિહારો નામ, સઙ્ખારનિમિત્તં ભયતો દિસ્વા અનિમિત્તાધિમુત્તસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાય વયં પસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનત્તયવિહારો અનિમિત્તવિહારો નામ, તણ્હાપણિધિં ભયતો દિસ્વા અપ્પણિહિતાધિમુત્તસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાય વયં પસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનત્તયવિહારો અપ્પણિહિતવિહારો નામ. તથા હિ પરતો વુત્તં –

‘‘અભિનિવેસં ભયતો સમ્પસ્સમાનો સુઞ્ઞતે અધિમુત્તત્તા ફુસ્સ ફુસ્સ વયં પસ્સતિ, સુઞ્ઞતો વિહારો. નિમિત્તં ભયતો સમ્પસ્સમાનો અનિમિત્તે અધિમુત્તત્તા ફુસ્સ ફુસ્સ વયં પસ્સતિ, અનિમિત્તો વિહારો. પણિધિં ભયતો સમ્પસ્સમાનો અપ્પણિહિતે અધિમુત્તત્તા ફુસ્સ ફુસ્સ વયં પસ્સતિ, અપ્પણિહિતો વિહારો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૭૮).

છળઙ્ગુપેક્ખાસબ્ભાવેન ચ પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞાદિવિહારસબ્ભાવેન ચ અરહતોયેવ સબ્બાકારેન ચિત્તં વસે વત્તતિ, તતો અયં વિપસ્સનાવિહારો અરહતોયેવ ઇજ્ઝતીતિ વુત્તં હોતિ. વીતરાગો સઙ્ખારુપેક્ખં વિપસ્સતિ વાતિ એત્થ પન તિધા ચ ભયં, તિધા ચ અધિમુત્તિં અનાપજ્જિત્વા કેવલં વિપસ્સનાતિ વેદિતબ્બા. એવઞ્હિ સતિ પુબ્બાપરવિસેસો હોતિ.

૫૬. ઇદાનિ દ્વિન્નં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં વસેન સઙ્ખારુપેક્ખાય એકત્તનાનત્તભેદં દસ્સેતુકામો કથં પુથુજ્જનસ્સ ચ સેક્ખસ્સ ચાતિઆદિમાહ. તત્થ ચિત્તસ્સ અભિનીહારો એકત્તં હોતીતિ એકો હોતિ, સકત્થે ભાવવચનન્તિ વેદિતબ્બં. યથા ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતાતિ વુત્તં, તથા એકોવ એકત્તં. અભિનીહારોતિ સામિઅત્થે પચ્ચત્તવચનં વા, અભિનીહારસ્સાતિ અત્થો. ‘‘સો દેસો સમ્મજ્જિત્વા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૬૮) વિય વિભત્તિવિપલ્લાસો કતોતિ વેદિતબ્બો. ચિત્તં કિલિસ્સતીતિ વિપસ્સનાનિકન્તિસઙ્ખાતેન લોભકિલેસેન ચિત્તં કિલિસ્સતિ, તાપીયતિ બાધીયતીતિ અત્થો. ભાવનાય પરિપન્થો હોતીતિ પટિલદ્ધાય વિપસ્સનાભાવનાય ઉપઘાતો હોતિ. પટિવેધસ્સ અન્તરાયો હોતીતિ વિપસ્સનાભાવનાય પટિલભિતબ્બસ્સ સચ્ચપ્પટિવેધસ્સ પટિલાભન્તરાયો હોતિ. આયતિં પટિસન્ધિયા પચ્ચયો હોતીતિ સઙ્ખારુપેક્ખાસમ્પયુત્તકમ્મસ્સ બલવત્તા તેનેવ સુગતિપટિસન્ધિયા દીયમાનાય અતિનન્દનસઙ્ખાતો લોભકિલેસો અનાગતે કામાવચરસુગતિપટિસન્ધિયા પચ્ચયો હોતિ. યસ્મા કિલેસસહાયં કમ્મં વિપાકં જનેતિ, તસ્મા કમ્મં જનકપચ્ચયો હોતિ, કિલેસો ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયો. સેક્ખસ્સ પન ઉત્તરિપટિવેધસ્સાતિ સકદાગામિમગ્ગાદિવસેન સચ્ચપ્પટિવેધસ્સ. આયતિં પટિસન્ધિયા પચ્ચયો હોતીતિ સેક્ખેસુ સોતાપન્નસકદાગામીનં અનધિગતજ્ઝાનાનં સઙ્ખારુપેક્ખાકમ્મેન દીયમાનાય કામાવચરસુગતિપટિસન્ધિયા અભિનન્દનકિલેસો પચ્ચયો હોતિ, ઝાનલાભીનં પન અનાગામિસ્સ ચ બ્રહ્મલોકેયેવ પટિસન્ધાનતો પચ્ચયો ન હોતિ, અનુલોમગોત્રભૂહિ ચ દીયમાનાય પટિસન્ધિયા અયમેવ કિલેસો પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

અનિચ્ચતોતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચન્તિકતાય આદિઅન્તવન્તતાય ચ અનિચ્ચતો. દુક્ખતોતિ અભિણ્હં પટિપીળનટ્ઠેન ઉપ્પાદવયપટિપીળનતાય દુક્ખવત્થુતાય ચ દુક્ખતો. અનત્તતોતિ અવસવત્તનટ્ઠેન પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય સામિનિવાસીકારકવેદકાભાવેન ચ અનત્તતો. અનુપસ્સનટ્ઠેનાતિ અનુ અનુ અનિચ્ચાદિતો પસ્સનટ્ઠેન. અભિનીહારો નાનત્તં હોતીતિ અભિનીહારો નાના હોતીતિ વા અભિનીહારસ્સ નાનાભાવો હોતીતિ વા વેદિતબ્બં.

કુસલાતિ આરોગ્યટ્ઠેન અનવજ્જટ્ઠેન કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન ચ. અબ્યાકતાતિ કુસલાકુસલભાવેન ન બ્યાકતા. કિઞ્ચિકાલે સુવિદિતાતિ વિપસ્સનાકાલે સુટ્ઠુ વિદિતા. કિઞ્ચિકાલે ન સુવિદિતાતિ અભિનન્દનકાલે ન સુટ્ઠુ વિદિતા. અચ્ચન્તં સુવિદિતાતિ અભિનન્દનાય પહીનત્તા એકન્તેન સુવિદિતા. વિદિતટ્ઠેન ચ અવિદિતટ્ઠેન ચાતિ એત્થ પુથુજ્જનસેક્ખાનં સુવિદિતટ્ઠોપિ વીતરાગસ્સ અચ્ચન્તસુવિદિતટ્ઠોપિ વિદિતટ્ઠોવ હોતિ, દ્વિન્નમ્પિ ન સુવિદિતટ્ઠો અવિદિતટ્ઠોવ.

અતિત્તત્તાતિ વિપસ્સનાય કરણીયસ્સ અપરિયોસિતત્તા અપ્પણીતભાવેન. તબ્બિપરીતેન તિત્તત્તા. તિણ્ણં સઞ્ઞોજનાનં પહાનાયાતિ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસાનં પહાનત્થં. પચ્છિમભવિકાપિ બોધિસત્તા એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. અપચ્છિમભવિકા પન વિપસ્સનં સઙ્ખારુપેક્ખં પાપેત્વા ઠપેન્તિ. સોતાપત્તિમગ્ગં પટિલાભત્થાયાતિ અસમાસેત્વા પઠન્તિ, સમાસેત્વા પાઠો સુન્દરતરો. સેક્ખો તિણ્ણં સઞ્ઞોજનાનં પહીનત્તાતિ સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામીનં સામઞ્ઞેન વુત્તં. સકદાગામિઅનાગામીનમ્પિ હિ તાનિ પહીનાનેવ. ઉત્તરિપટિલાભત્થાયાતિ ઉપરૂપરિમગ્ગપટિલાભત્થં. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થાયાતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે પચ્ચક્ખે અત્તભાવે યો સુખો વિહારો, તદત્થાય. વિહારસમાપત્તટ્ઠેનાતિ સેક્ખસ્સ ફલસમાપત્તટ્ઠેન, વીતરાગસ્સ વિપસ્સનાવિહારફલસમાપત્તટ્ઠેન.

૫૭. ઇદાનિ સઙ્ખારુપેક્ખાનં ગણનપરિચ્છેદં દસ્સેતું કતિ સઙ્ખારુપેક્ખાતિઆદિમાહ. તત્થ સમથવસેનાતિ સમાધિવસેન. અયમેવ વા પાઠો. નીવરણે પટિસઙ્ખાતિ પઞ્ચ નીવરણાનિ પહાતબ્બભાવેન પરિગ્ગહેત્વા. સન્તિટ્ઠનાતિ નીવરણાનં પહાનાભિમુખીભૂતત્તા તેસં પહાનેપિ અબ્યાપારભાવૂપગમનેન મજ્ઝત્તતાય સન્તિટ્ઠના. સઙ્ખારુપેક્ખાસૂતિ નીવરણપ્પહાને બ્યાપારાકરણેન નીવરણસઙ્ખાતાનં સઙ્ખારાનં ઉપેક્ખનાસુ. એસ નયો વિતક્કવિચારાદીસુ ચ. સમથે સઙ્ખારુપેક્ખા નામ અપ્પનાવીથિયા આસન્નપુબ્બભાગે બલપ્પત્તભાવનામયઞાણં. સોતાપત્તિમગ્ગં પટિલાભત્થાયાતિઆદીસુ ચતૂસુ મગ્ગવારેસુ સુઞ્ઞતાનિમિત્તઅપ્પણિહિતમગ્ગાનં અઞ્ઞતરઞ્ઞતરો મગ્ગો લબ્ભતિ. સોતાપત્તિફલસમાપત્તત્થાયાતિઆદીસુ ચતૂસુ ફલવારેસુ પન અપ્પણિહિતા ફલસમાપત્તિ વેદિતબ્બા. કસ્મા? ‘‘સુઞ્ઞતવિહારસમાપત્તત્થાય અનિમિત્તવિહારસમાપત્તત્થાયા’’તિ ઇતરાસં દ્વિન્નં ફલસમાપત્તીનં વિસું વુત્તત્તા. અનિચ્ચાનુપસ્સનાવુટ્ઠાનવસેન હિ અનિમિત્તમગ્ગો, તથેવ ફલસમાપત્તિકાલે અનિમિત્તફલસમાપત્તિ, દુક્ખાનુપસ્સનાવુટ્ઠાનવસેન અપ્પણિહિતમગ્ગફલસમાપત્તિયો, અનત્તાનુપસ્સનાવુટ્ઠાનવસેન સુઞ્ઞતમગ્ગફલસમાપત્તિયો સુત્તન્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

એત્થ ચ ચતૂસુ મગ્ગવારેસુ ઉપ્પાદન્તિઆદીનિ પઞ્ચ મૂલપદાનિ, ગતિન્તિઆદીનિ દસ વેવચનપદાનીતિ પન્નરસ પદાનિ વુત્તાનિ. છસુ પન ફલસમાપત્તિવારેસુ પઞ્ચ મૂલપદાનેવ વુત્તાનિ. તં કસ્મા ઇતિ ચે? સઙ્ખારુપેક્ખાય તિક્ખભાવે સતિ કિલેસપ્પહાને સમત્થસ્સ મગ્ગસ્સ સમ્ભવતો તસ્સા તિક્ખભાવદસ્સનત્થં વેવચનપદેહિ સહ દળ્હં કત્વા મૂલપદાનિ વુત્તાનિ. ફલસ્સ નિરુસ્સાહભાવેન સન્તસભાવત્તા મગ્ગાયત્તત્તા ચ મન્દભૂતાપિ સઙ્ખારુપેક્ખા ફલસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દસ્સનત્થં મૂલપદાનેવ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૫૮. ઇદાનિ જાતિવસેન પુચ્છિત્વા લબ્ભમાનવસેન વિસ્સજ્જેતું કતિ સઙ્ખારુપેક્ખા કુસલાતિઆદિમાહ. તત્થ પન્નરસ સઙ્ખારુપેક્ખાતિ સમથવસેન અટ્ઠ, ચતુન્નં મગ્ગાનં તિણ્ણં ફલાનં વસેન સત્તાતિ પન્નરસ. સમથવસેન અટ્ઠ સઙ્ખારુપેક્ખા અરહતો નીવરણપટિસઙ્ખાઅભાવતો, વિતક્કવિચારાદીનં પહાનબ્યાપારં વિના સુખેન પહાનતો ચ સઙ્ખારુપેક્ખાનામસ્સ અનનુરૂપાતિ કત્વા તાસં અબ્યાકતતા ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અરહતા પન ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તેન સઙ્ખારુપેક્ખં વિના સમાપજ્જિતું ન સક્કાતિ તિસ્સો સઙ્ખારુપેક્ખા અબ્યાકતાતિ વુત્તા. અપ્પણિહિતસુઞ્ઞતાનિમિત્તવસેન હિ અરહતો તિસ્સો સઙ્ખારુપેક્ખા.

ઇદાનિ સઙ્ખારુપેક્ખાનં સંવણ્ણનાવસેન વુત્તાસુ તીસુ ગાથાસુ પટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠના પઞ્ઞાતિ સઙ્ખારુપેક્ખા. અટ્ઠ ચિત્તસ્સ ગોચરાતિ સમથવસેન વુત્તા અટ્ઠ સઙ્ખારુપેક્ખા સમાધિસ્સ વિસયા, ભૂમિયોતિ અત્થો. ‘‘ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨) વિય ચિત્તસીસેન સમાધિ નિદ્દિટ્ઠો, ‘‘ગોચરે, ભિક્ખવે, ચરથ સકે પેત્તિકે વિસયે’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૩૭૨) વિય ગોચરસદ્દેન વિસયો. યઞ્હિ યદાયત્તં, તસ્સેસો વિસયોતિ વુચ્ચતિ. પુથુજ્જનસ્સ દ્વેતિ સમથવસેન વિપસ્સનાવસેન ચ. તયોસેક્ખસ્સાતિ સમથવિપસ્સનાસમાપત્તિવસેન. તયો ચ વીતરાગસ્સાતિ અપ્પણિહિતસુઞ્ઞતાનિમિત્તફલસમાપત્તિવસેન. ‘‘તિસ્સો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘તયો’’તિ ચ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો. તયો સઙ્ખારુપેક્ખા ધમ્માતિ વા યોજેતબ્બં. યેહિ ચિત્તં વિવટ્ટતીતિ યેહિ સઙ્ખારુપેક્ખાધમ્મેહિ વિતક્કવિચારાદિતો, ઉપ્પાદાદિતો વા ચિત્તં અપગચ્છતિ. વીતરાગસ્સાપિ હિ સઙ્ખારુપેક્ખાસબ્ભાવતો ચ સઙ્ખારતો ચિત્તં વિવટ્ટિત્વા નિબ્બાનં પક્ખન્દતીતિ વુત્તં હોતિ. અટ્ઠ સમાધિસ્સ પચ્ચયાતિ સમથવસેન વુત્તા અટ્ઠ અપ્પનાસમ્પાપકત્તા અપ્પનાસમાધિસ્સ પચ્ચયા. દસ ઞાણસ્સ ગોચરાતિ વિપસ્સનાવસેન વુત્તા દસ મગ્ગઞાણસ્સ ફલઞાણસ્સ ચ ભૂમિયો. તિણ્ણં વિમોક્ખાન પચ્ચયાતિ સુઞ્ઞતાનિમિત્તઅપ્પણિહિતવિમોક્ખાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયા. નાનાદિટ્ઠીસુ ન કમ્પતીતિ ભઙ્ગં અવિસ્સજ્જિત્વાવ સઙ્ખારે અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સન્તો સસ્સતદિટ્ઠિઆદીસુ નાનપ્પકારાસુ દિટ્ઠીસુ ન વેધતીતિ.

સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.