૧. ઞાણકથા

માતિકાવણ્ણના

૧. તત્થ ઉદ્દેસે તાવ સોતાવધાને પઞ્ઞા સુતમયે ઞાણન્તિ એત્થ સોતસદ્દો અનેકત્થપ્પભેદો. તથા હેસ –

મંસવિઞ્ઞાણઞાણેસુ, તણ્હાદીસુ ચ દિસ્સતિ;

ધારાયં અરિયમગ્ગે, ચિત્તસન્તતિયમ્પિ ચ.

‘‘સોતાયતનં સોતધાતુ સોતિન્દ્રિય’’ન્તિઆદીસુ (વિભ. ૧૫૭) હિ અયં સોતસદ્દો મંસસોતે દિસ્સતિ. ‘‘સોતેન સદ્દં સુત્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯૫) સોતવિઞ્ઞાણે. ‘‘દિબ્બાય સોતધાતુયા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૫૬) ઞાણસોતે. ‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિન્તિ યાનિ એતાનિ સોતાનિ મયા કિત્તિતાનિ પકિત્તિતાનિ આચિક્ખિતાનિ દેસિતાનિ પઞ્ઞપિતાનિ પટ્ઠપિતાનિ વિવરિતાનિ વિભત્તાનિ ઉત્તાનીકતાનિ પકાસિતાનિ. સેય્યથિદં – તણ્હાસોતો દિટ્ઠિસોતો કિલેસસોતો દુચ્ચરિતસોતો અવિજ્જાસોતો’’તિઆદીસુ (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪) તણ્હાદીસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાન’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) ઉદકધારાયં. ‘‘અરિયસ્સેતં, આવુસો, અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં, યદિદં સોતો’’તિઆદીસુ અરિયમગ્ગે. ‘‘પુરિસસ્સ ચ વિઞ્ઞાણસોતં પજાનાતિ ઉભયતો અબ્બોચ્છિન્નં ઇધ લોકે પતિટ્ઠિતઞ્ચ પરલોકે પતિટ્ઠિતઞ્ચા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૪૯) ચિત્તસન્તતિયં. ઇધ પનાયં મંસસોતે દટ્ઠબ્બો. તેન સોતેન હેતુભૂતેન, કરણભૂતેન વા અવધીયતિ અવત્થાપીયતિ અપ્પીયતીતિ સોતાવધાનં. કિં તં? સુતં. સુતઞ્ચ નામ ‘‘બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) વિય સોતદ્વારાનુસારેન વિઞ્ઞાતં અવધારિતં ધમ્મજાતં, તં ઇધ સોતાવધાનન્તિ વુત્તં. તસ્મિં સોતાવધાનસઙ્ખાતે સુતે પવત્તા પઞ્ઞા સોતાવધાને પઞ્ઞા. પઞ્ઞાતિ ચ તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ પાકટકરણસઙ્ખાતેન પઞ્ઞાપનટ્ઠેન પઞ્ઞા, તેન તેન વા અનિચ્ચાદિના પકારેન ધમ્મે જાનાતીતિપિ પઞ્ઞા.

સુતમયે ઞાણન્તિ એત્થ સુતસદ્દો તાવ સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચ –

ગમને વિસ્સુતે તિન્તેનુયોગોપચિતેપિ ચ;

સદ્દે ચ સોતદ્વારાનુસારઞાતે ચ દિસ્સતિ.

તથા હિસ્સ ‘‘સેનાય પસુતો’’તિઆદીસુ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ‘‘સુતધમ્મસ્સ પસ્સતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૧૧; મહાવ. ૫) વિસ્સુતધમ્મસ્સાતિ અત્થો. ‘‘અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૫૭) તિન્તા તિન્તસ્સાતિ અત્થો. ‘‘યે ઝાનપસુતા ધીરા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૮૧) અનુયુત્તાતિ અત્થો. ‘‘તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૭.૧૨; પે. વ. ૨૫) ઉપચિતન્તિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) સદ્દોતિ અત્થો. ‘‘બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતધરોતિ અત્થો. ઇધ પનસ્સ સોતદ્વારાનુસારેન વિઞ્ઞાતં ઉપધારિતન્તિ અત્થો. સુતમયે ઞાણન્તિ યા એસા એતં સુતં વિઞ્ઞાતં અવધારિતં સદ્ધમ્મં આરબ્ભ આરમ્મણં કત્વા સબ્બપઠમઞ્ચ અપરાપરઞ્ચ પવત્તા પઞ્ઞા, તં ‘‘સુતમયે ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ, સુતમયં ઞાણન્તિ અત્થો. સુતમયેતિ ચ પચ્ચત્તવચનમેતં, યથા ‘‘ન હેવં વત્તબ્બે’’ (કથા. ૧, ૧૫-૧૮). ‘‘વનપ્પગુમ્બે યથા ફુસ્સિતગ્ગે’’ (ખુ. પા. ૬.૧૩; સુ. નિ. ૨૩૬). ‘‘નત્થિ અત્તકારે નત્થિ પરકારે નત્થિ પુરિસકારે’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૬૮) પચ્ચત્તવચનં, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં – ‘‘સુતમયં ઞાણન્તિ અત્થો’’તિ.

અથ વા સુતેન પકતો ફસ્સાદિકો ધમ્મપુઞ્જો સુતમયો, તસ્મિં સુતમયે ધમ્મપુઞ્જે પવત્તં તંસમ્પયુત્તં ઞાણં સુતમયે ઞાણં. સભાવસામઞ્ઞલક્ખણવસેન ધમ્મે જાનાતીતિ ઞાણં. તંયેવ ઞાણં પરિયાયવચનેન અધિપ્પાયપકાસનત્થં અનિયમેન ‘‘પઞ્ઞા’’તિ વત્વા પચ્છા અધિપ્પેતં ‘‘ઞાણ’’ન્તિ નિયમેત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઞાણઞ્ચ નામ સભાવપટિવેધલક્ખણં, અક્ખલિતપટિવેધલક્ખણં વા કુસલિસ્સાસખિત્તઉસુપટિવેધો વિય, વિસયોભાસનરસં પદીપો વિય, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાનં અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય. ‘‘સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૭૧) વચનતો સમાધિપદટ્ઠાનં. લક્ખણાદીસુ હિ સભાવો વા સામઞ્ઞં વા લક્ખણં નામ, કિચ્ચં વા સમ્પત્તિ વા રસો નામ, ઉપટ્ઠાનાકારો વા ફલં વા પચ્ચુપટ્ઠાનં નામ, આસન્નકારણં પદટ્ઠાનં નામાતિ વેદિતબ્બં.

૨. સુત્વાન સંવરે પઞ્ઞાતિ –

પાતિમોક્ખો સતી ચેવ, ઞાણં ખન્તિ તથેવ ચ;

વીરિયં પઞ્ચિમે ધમ્મા, સંવરાતિ પકાસિતા.

‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) આગતો પાતિમોક્ખસંવરો. ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) નયેન આગતો સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં (અજિતાતિ ભગવા),

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ . (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૬૦; સુ. નિ. ૧૦૪૧) –

આગતો ઞાણસંવરો. ‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા પટિસેવના પહાતબ્બા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન આગતો પચ્ચયપટિસેવનાસંવરો, સોપિ ઞાણસંવરેનેવ સઙ્ગહિતો. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સ જિઘચ્છાય પિપાસાય ડંસમકસવાતાતપસરિસપસમ્ફસ્સાનં દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાનં ઉપ્પન્નાનં સારીરિકાનં વેદનાનં દુક્ખાનં તિબ્બાનં ખરાનં કટુકાનં અસાતાનં અમનાપાનં પાણહરાનં અધિવાસકજાતિકો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) આગતો ખન્તિસંવરો. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) નયેન આગતો વીરિયસંવરો. ‘‘ઇધ અરિયસાવકો મિચ્છાઆજીવં પહાય સમ્માઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૮) આગતો આજીવપારિસુદ્ધિસંવરો, સોપિ વીરિયસંવરેનેવ સઙ્ગહિતો. તેસુ સત્તસુ સંવરેસુ પાતિમોક્ખસંવરઇન્દ્રિયસંવરઆજીવપારિસુદ્ધિપચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતા ચત્તારો સંવરા ઇધાધિપ્પેતા, તેસુ ચ વિસેસેન પાતિમોક્ખસંવરો. સબ્બોપિ ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો સંવરોતિ વુચ્ચતિ. સુતમયઞાણે વુત્તં ધમ્મં સુત્વા સંવરન્તસ્સ સંવરં કરોન્તસ્સ તસ્મિં સંવરે પવત્તા તંસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા ‘‘સુત્વાન સંવરે પઞ્ઞા’’તિ વુત્તા. અથ વા હેતુઅત્થે સુત્વાતિ વચનસ્સ સમ્ભવતો સુતહેતુના સંવરે પઞ્ઞાતિપિ અત્થો.

સીલમયે ઞાણન્તિ એત્થ સીલન્તિ સીલનટ્ઠેન સીલં. કિમિદં સીલનં નામ? સમાધાનં વા, કાયકમ્માદીનં સુસીલ્યવસેન અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો. ઉપધારણં વા, કુસલાનં ધમ્માનં પતિટ્ઠાવસેન આધારભાવોતિ અત્થો. એતદેવ હિ એત્થ અત્થદ્વયં સદ્દલક્ખણવિદૂ અનુજાનન્તિ. અઞ્ઞે પન ‘‘અધિસેવનટ્ઠેન આચારટ્ઠેન તસ્સીલટ્ઠેન સિરટ્ઠેન સીતલટ્ઠેન સિવટ્ઠેન સીલ’’ન્તિ વણ્ણયન્તિ.

સીલનં લક્ખણં તસ્સ, ભિન્નસ્સાપિ અનેકધા;

સનિદસ્સનત્તં રૂપસ્સ, યથા ભિન્નસ્સ નેકધા.

યથા હિ નીલપીતાદિભેદેન અનેકધા ભિન્નસ્સાપિ રૂપાયતનસ્સ સનિદસ્સનત્તં લક્ખણં નીલાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સનિદસ્સનભાવાનતિક્કમનતો, તથા સીલસ્સ ચેતનાદિભેદેન અનેકધા ભિન્નસ્સાપિ યદેતં કાયકમ્માદીનં સમાધાનવસેન કુસલાનઞ્ચ ધમ્માનં પતિટ્ઠાનવસેન વુત્તં સીલનં, તદેવ લક્ખણં ચેતનાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સમાધાનપતિટ્ઠાનભાવાનતિક્કમનતો. એવંલક્ખણસ્સ પનસ્સ –

‘‘દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનતા, અનવજ્જગુણો તથા;

કિચ્ચસમ્પત્તિ અત્થેન, રસો નામ પવુચ્ચતિ’’.

તસ્મા ઇદં સીલં નામ કિચ્ચટ્ઠેન રસેન દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનરસં, સમ્પત્તિઅત્થેન રસેન અનવજ્જરસન્તિ વેદિતબ્બં.

સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, તયિદં તસ્સ વિઞ્ઞુહિ;

ઓત્તપ્પઞ્ચ હિરી ચેવ, પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં. –

તયિદં સીલં ‘‘કાયસોચેય્યં વચીસોચેય્યં મનોસોચેય્ય’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૬૬) એવં વુત્તસોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, સુચિભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ ગહણભાવં ગચ્છતિ. હિરોત્તપ્પઞ્ચ પન તસ્સ વિઞ્ઞૂહિ પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં, આસન્નકારણન્તિ અત્થો. હિરોત્તપ્પે હિ સતિ સીલં ઉપ્પજ્જતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ, અસતિ નેવ ઉપ્પજ્જતિ ન તિટ્ઠતીતિ એવંવિધેન સીલેન સહગતં તંસમ્પયુત્તં ઞાણં સીલમયે ઞાણં. અથ વા સીલમેવ પકતં સીલમયં, તસ્મિં સીલમયે તંસમ્પયુત્તં ઞાણં. અસંવરે આદીનવપચ્ચવેક્ખણા ચ, સંવરે આનિસંસપચ્ચવેક્ખણા ચ, સંવરપારિસુદ્ધિપચ્ચવેક્ખણા ચ, સંવરસંકિલેસવોદાનપચ્ચવેક્ખણા ચ સીલમયઞાણેનેવ સઙ્ગહિતા.

૩. સંવરિત્વા સમાદહને પઞ્ઞાતિ સીલમયઞાણે વુત્તસીલસંવરેન સંવરિત્વા સંવરં કત્વા સીલે પતિટ્ઠાય સમાદહન્તસ્સ ઉપચારપ્પનાવસેન ચિત્તેકગ્ગતં કરોન્તસ્સ તસ્મિં સમાદહને પવત્તા તંસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા. સમં સમ્મા ચ આદહનં ઠપનન્તિ ચ સમાદહનં, સમાધિસ્સેવેતં પરિયાયવચનં.

સમાધિભાવનામયે ઞાણન્તિ એત્થ કુસલચિત્તેકગ્ગતા સમાધિ. કેનટ્ઠેન સમાધિ? સમાધાનટ્ઠેન સમાધિ. કિમિદં સમાધાનં નામ? એકારમ્મણે ચિત્તચેતસિકાનં સમં સમ્મા ચ આધાનં, ઠપનન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા યસ્સ ધમ્મસ્સાનુભાવેન એકારમ્મણે ચિત્તચેતસિકા સમં સમ્મા ચ અવિક્ખિપમાના અવિપ્પકિણ્ણા ચ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, ઇદં સમાધાનન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્સ ખો પન સમાધિસ્સ –

લક્ખણં તુ અવિક્ખેપો, વિક્ખેપવિદ્ધંસનં રસો;

અકમ્પનમુપટ્ઠાનં, પદટ્ઠાનં સુખં પન.

ભાવીયતિ વડ્ઢીયતીતિ ભાવના, સમાધિ એવ ભાવના સમાધિભાવના, સમાધિસ્સ વા ભાવના વડ્ઢના સમાધિભાવના. સમાધિભાવનાવચનેન અઞ્ઞં ભાવનં પટિક્ખિપતિ. પુબ્બે વિય ઉપચારપ્પનાવસેન સમાધિભાવનામયે ઞાણં.

૪. પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞાતિ એત્થ પટિચ્ચ ફલમેતીતિ પચ્ચયો. પટિચ્ચાતિ ન વિના તેન, અપચ્ચક્ખિત્વાતિ અત્થો. એતીતિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચાતિ અત્થો. અપિચ ઉપકારકત્થો પચ્ચયત્થો, તસ્સ પચ્ચયસ્સ બહુવિધત્તા પચ્ચયાનં પરિગ્ગહે વવત્થાપને ચ પઞ્ઞા પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા.

ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ એત્થ ધમ્મસદ્દો તાવ સભાવપઞ્ઞાપુઞ્ઞપઞ્ઞત્તિઆપત્તિપરિયત્તિનિસ્સત્તતાવિકારગુણપચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાદીસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા અબ્યાકતા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧) સભાવે દિસ્સતિ.

‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા, સદ્ધસ્સ ઘરમેસિનો;

સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, સ વે પેચ્ચ ન સોચતી’’તિ. (સુ. નિ. ૧૯૦) –

આદીસુ પઞ્ઞાયં.

‘‘ન હિ ધમ્મો અધમ્મો ચ, ઉભો સમવિપાકિનો;

અધમ્મો નિરયં નેતિ, ધમ્મો પાપેતિ સુગ્ગતિ’’ન્તિ. (થેરગા. ૩૦૪) –

આદીસુ પુઞ્ઞે. ‘‘પઞ્ઞત્તિધમ્મા નિરુત્તિધમ્મા અધિવચનધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૦૬-૧૦૮) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘પારાજિકા ધમ્મા સઙ્ઘાદિસેસા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૩-૨૩૪) આપત્તિયં. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં જાનાતિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૭૩) પરિયત્તિયં. ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તિ (ધ. સ. ૧૨૧). ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. ૧.૧૧૫) નિસ્સત્તતાયં. ‘‘જાતિધમ્મા જરાધમ્મા મરણધમ્મા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧૦.૧૦૭) વિકારે. ‘‘છન્નં બુદ્ધધમ્માન’’ન્તિઆદીસુ (મહાનિ. ૫૦) ગુણે. ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) પચ્ચયે. ‘‘ઠિતાવ સા ધાતુ ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૨૦; અ. નિ. ૩.૧૩૭) પચ્ચયુપ્પન્ને. સ્વાયમિધાપિ પચ્ચયુપ્પન્ને દટ્ઠબ્બો. અત્થતો પન અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ વા, પચ્ચયેહિ ધારીયન્તીતિ વા, અત્તનો ફલં ધારેન્તીતિ વા, અત્તનો પરિપૂરકં અપાયેસુ અપતમાનં ધારેન્તીતિ વા, સકસકલક્ખણે ધારેન્તીતિ વા, ચિત્તેન અવધારીયન્તીતિ વા યથાયોગં ધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ. ઇધ પન અત્તનો પચ્ચયેહિ ધારીયન્તીતિ ધમ્મા, પચ્ચયસમુપ્પન્ના ધમ્મા તિટ્ઠન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ પવત્તન્તિ ચ એતાયાતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, પચ્ચયધમ્માનમેતં અધિવચનં. તસ્સં ધમ્મટ્ઠિતિયં ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં. ઇદઞ્હિ સમાધિભાવનામયઞાણે વુત્તસમાધિના સમાહિતેન ચિત્તેન યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થાય યોગમારભિત્વા વવત્થાપિતનામરૂપસ્સ તેસં નામરૂપાનં પચ્ચયપરિગ્ગહપરિયાયં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘નામરૂપવવત્થાને ઞાણ’’ન્તિ અવત્વા એવ કસ્મા ‘‘ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ વુત્તન્તિ ચે? પચ્ચયપરિગ્ગહેનેવ પચ્ચયસમુપ્પન્નપરિગ્ગહસ્સ સિદ્ધત્તા. પચ્ચયસમુપ્પન્ને હિ અપરિગ્ગહિતે પચ્ચયપરિગ્ગહો ન સક્કા હોતિ કાતું. તસ્મા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણગહણેનેવ તસ્સ હેતુભૂતં પુબ્બે સિદ્ધં નામરૂપવવત્થાનઞાણં વુત્તમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. કસ્મા દુતિયતતિયઞાણં વિય ‘‘સમાદહિત્વા પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા’’તિ ન વુત્તન્તિ ચે? સમથવિપસ્સનાનં યુગનદ્ધત્તા.

‘‘સમાદહિત્વા યથા ચે વિપસ્સતિ, વિપસ્સમાનો તથા ચે સમાદહે;

વિપસ્સના ચ સમથો તદા અહુ, સમાનભાગા યુગનદ્ધા વત્તરે’’તિ. –

હિ વુત્તં. તસ્મા સમાધિં અવિસ્સજ્જેત્વા સમાધિઞ્ચ ઞાણઞ્ચ યુગનદ્ધં કત્વા યાવ અરિયમગ્ગો, તાવ ઉસ્સુક્કાપેતબ્બન્તિ ઞાપનત્થં ‘‘પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’મિચ્ચેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૫. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞાતિ એત્થ અત્તનો સભાવં, ઉપ્પાદાદિક્ખણં વા પત્વા અતિ ઇતા અતિક્કન્તાતિ અતીતા, તદુભયમ્પિ ન આગતા ન સમ્પત્તાતિ અનાગતા, તં તં કારણં પટિચ્ચ ઉપ્પાદાદિઉદ્ધં પન્ના ગતા પવત્તાતિ પચ્ચુપ્પન્ના. અદ્ધા સન્તતિખણપચ્ચુપ્પન્નેસુ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં ઇધાધિપ્પેતં. તેસં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્માનં એકેકક્ખન્ધલક્ખણે સઙ્ખિપિત્વા કલાપવસેન રાસિં કત્વા વવત્થાને નિચ્છયને સન્નિટ્ઠાપને પઞ્ઞા.

સમ્મસને ઞાણન્તિ સમ્મા આમસને અનુમજ્જને પેક્ખણે ઞાણં, કલાપસમ્મસનઞાણન્તિ અત્થો. ઇદઞ્હિ નામરૂપવવત્થાનઞાણાનન્તરં નામરૂપપચ્ચયપરિગ્ગહે ધમ્મટ્ઠિતિઞાણે ઠિતસ્સ ‘‘યંકિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં તં રૂપં અનિચ્ચતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં, દુક્ખતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં, અનત્તતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસન’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૪૮) નયેન વુત્તસમ્મસનવસેન પુબ્બે વવત્થાપિતે એકેકસ્મિં ખન્ધે તિલક્ખણં આરોપેત્વા અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તસ્સ કલાપસમ્મસનઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

૬. પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં વિપરિણામાનુપસ્સને પઞ્ઞાતિ સન્તતિવસેન પચ્ચુપ્પન્નાનં અજ્ઝત્તં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્માનં વિપરિણામદસ્સને ભઙ્ગદસ્સને પઞ્ઞા. યસ્મા ‘‘ઇમે ધમ્મા ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જન્તી’’તિ ઉદયં ગહેત્વાપિ ભેદેયેવ ચિત્તં ઠપેતિ, તસ્મા અવુત્તોપિ ઉદયો વુત્તોયેવ હોતીતિ વેદિતબ્બો. પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં દસ્સનેન વા ઉદયદસ્સનસ્સ સિદ્ધત્તા ઉદયો વુત્તોયેવ હોતિ. ન હિ ઉદયં વિના ધમ્માનં ઉપ્પન્નત્તં સિજ્ઝતિ, તસ્મા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદવિપરિણામાનુપસ્સને પઞ્ઞા’’તિ અવુત્તેપિ વુત્તમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘ઉદયબ્બયાનુપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ નિયમિતત્તા ચ ઉદયદસ્સનં સિદ્ધમેવ હોતીતિ અનન્તરં વુત્તસ્સ સમ્મસનઞાણસ્સ પારં ગન્ત્વા તંસમ્મસનેયેવ પાકટીભૂતે ઉદયબ્બયે પરિગ્ગણ્હિત્વા સઙ્ખારાનં પરિચ્છેદકરણત્થં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનં આરભન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણં. તઞ્હિ ઉદયબ્બયે અનુપસ્સનતો ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાતિ વુચ્ચતિ.

૭. આરમ્મણં પટિસઙ્ખાતિ રૂપક્ખન્ધાદિઆરમ્મણં ભઙ્ગતો પટિસઙ્ખાય જાનિત્વા પસ્સિત્વા. ભઙ્ગાનુપસ્સને પઞ્ઞા વિપસ્સને ઞાણન્તિ તસ્સ આરમ્મણં ભઙ્ગતો પટિસઙ્ખાય ઉપ્પન્નસ્સ ઞાણસ્સ ભઙ્ગં અનુપસ્સને યા પઞ્ઞા, તં ‘‘વિપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. વિપસ્સનાતિ ચ વિવિધા પસ્સના વિપસ્સના. આરમ્મણપટિસઙ્ખાતિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – આરમ્મણસ્સ પટિસઙ્ખા જાનના પસ્સનાતિ વુત્તનયેનેવ આરમ્મણપટિસઙ્ખા ‘‘ભઙ્ગાનુપસ્સને પઞ્ઞા વિપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા પન ભઙ્ગાનુપસ્સનાય એવ વિપસ્સના સિખં પાપુણાતિ, તસ્મા વિસેસેત્વા ઇદમેવ ‘‘વિપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઠિતસ્સ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તસ્સા સિદ્ધાય તં સિદ્ધમેવ હોતીતિ તં અવત્વાવ ભઙ્ગાનુપસ્સનાય એવ વિપસ્સનાસિખં ઞાણં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય સુપરિદિટ્ઠઉદયબ્બયસ્સ સુપરિચ્છિન્નેસુ સઙ્ખારેસુ લહું લહું ઉપટ્ઠહન્તેસુ ઞાણે તિક્ખે વહન્તે ઉદયં પહાય ભઙ્ગે એવ સતિ સન્તિટ્ઠતિ, તસ્સ ‘‘એવં ઉપ્પજ્જિત્વા એવં નામ સઙ્ખારા ભિજ્જન્તી’’તિ પસ્સતો એતસ્મિં ઠાને ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

૮. ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞાતિ ઉપ્પાદપવત્તનિમિત્તઆયૂહનાપટિસન્ધીનં ભયતો ઉપટ્ઠાને પીળાયોગતો સપ્પટિભયવસેન ગહણૂપગમને પઞ્ઞાતિ અત્થો. ભયતો ઉપટ્ઠાતીતિ ભયતુપટ્ઠાનં આરમ્મણં, તસ્મિં ભયતુપટ્ઠાને. અથ વા ભયતો ઉપતિટ્ઠતીતિ ભયતુપટ્ઠાનં, પઞ્ઞા, તં ‘‘ભયતુપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં હોતિ.

આદીનવે ઞાણન્તિ ભુમ્મવચનમેવ. ‘‘યા ચ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા, યઞ્ચ આદીનવે ઞાણં, યા ચ નિબ્બિદા, ઇમે ધમ્મા એકટ્ઠા, બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૭) વુત્તત્તા એકમિવ વુચ્ચમાનમ્પિ અવત્થાભેદેન મુઞ્ચિતુકમ્યતાદિ વિય તિવિધમેવ હોતિ. તસ્મા ભયતુપટ્ઠાનઆદીનવાનુપસ્સનાસુ સિદ્ધાસુ નિબ્બિદાનુપસ્સના સિદ્ધા હોતીતિ કત્વા અવુત્તાપિ વુત્તાવ હોતીતિ વેદિતબ્બા.

સબ્બસઙ્ખારાનં ભઙ્ગારમ્મણં ભઙ્ગાનુપસ્સનં આસેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ તિભવચતુયોનિપઞ્ચગતિસત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિનવસત્તાવાસેસુ પભેદકા સઙ્ખારા સુખેન જીવિતુકામસ્સ ભીરુકપુરિસસ્સ સીહબ્યગ્ઘદીપિઅચ્છતરચ્છયક્ખરક્ખસચણ્ડગોણચણ્ડકુક્કુરપભિન્ન- મદચણ્ડહત્થિઘોરઆસિવિસઅસનિવિચક્કસુસાનરણભૂમિજલિતઅઙ્ગારકાસુઆદયો વિય મહાભયં હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્સ ‘‘અતીતા સઙ્ખારા નિરુદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તિ, અનાગતાપિ એવમેવ નિરુજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ પસ્સતો એતસ્મિં ઠાને ભયતુપટ્ઠાનં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ તં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં આસેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ સબ્બભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસેસુ નેવ તાણં ન લેણં ન ગતિ ન પટિસરણં પઞ્ઞાયતિ, સબ્બભવયોનિગતિઠિતિનિવાસગતેસુ સઙ્ખારેસુ એકસઙ્ખારેપિ પત્થના વા પરામાસો વા ન હોતિ, તયો ભવા વીતચ્ચિતઙ્ગારપુણ્ણા અઙ્ગારકાસુયો વિય, ચત્તારો મહાભૂતા ઘોરવિસા આસિવિસા વિય, પઞ્ચક્ખન્ધા ઉક્ખિત્તાસિકા વધકા વિય, છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ સુઞ્ઞગામો વિય, છ બાહિરાયતનાનિ ગામઘાતકચોરા વિય, સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો નવ ચ સત્તાવાસા એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તા સમ્પજ્જલિતા સજોતિભૂતા વિય ચ, સબ્બે સઙ્ખારા ગણ્ડભૂતા રોગભૂતા સલ્લભૂતા અઘભૂતા આબાધભૂતા વિય ચ નિરસ્સાદા નિરસા મહાઆદીનવરાસિભૂતા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, સુખેન જીવિતુકામસ્સ ભીરુકપુરિસસ્સ રમણીયાકારસણ્ઠિતમ્પિ સવાળકમિવ વનગહનં, સસદ્દૂલા વિય ગુહા, સગાહરક્ખસં વિય ઉદકં, સમુસ્સિતખગ્ગા વિય પચ્ચત્થિકા, સવિસં વિય ભોજનં, સચોરો વિય મગ્ગો, આદિત્તમિવ અગારં, ઉય્યુત્તસેના વિય રણભૂમિ. યથા હિ સો પુરિસો એતાનિ સવાળકવનગહનાદીનિ આગમ્મ ભીતો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો સમન્તતો આદીનવમેવ પસ્સતિ, એવમેવ સો યોગાવચરો ભઙ્ગાનુપસ્સનાવસેન સબ્બસઙ્ખારેસુ ભયતો ઉપટ્ઠિતેસુ સમન્તતો નિરસં નિરસ્સાદં આદીનવમેવ પસ્સતિ. તસ્સેવં પસ્સતો આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

સો એવં સબ્બસઙ્ખારે આદીનવતો સમ્પસ્સન્તો સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસગતે સભેદકે સઙ્ખારગતે નિબ્બિન્દતિ ઉક્કણ્ઠતિ નાભિરમતિ. સેય્યથાપિ નામ ચિત્તકૂટપબ્બતપાદાભિરતો સુવણ્ણરાજહંસો અસુચિમ્હિ ચણ્ડાલગામદ્વારઆવાટે નાભિરમતિ, સત્તસુ મહાસરેસુયેવ અભિરમતિ, એવમેવ અયં યોગીરાજહંસો સુપરિદિટ્ઠાદીનવે સભેદકે સઙ્ખારગતે નાભિરમતિ, ભાવનારામતાય પન ભાવનારતિયા સમન્નાગતત્તા સત્તસુ અનુપસ્સનાસુયેવ અભિરમતિ. યથા ચ સુવણ્ણપઞ્જરેપિ પક્ખિત્તો સીહો મિગરાજા નાભિરમતિ, તિયોજનસહસ્સવિત્થતે પન હિમવન્તેયેવ રમતિ, એવમયમ્પિ યોગીસીહો તિવિધે સુગતિભવેપિ નાભિરમતિ, તીસુ અનુપસ્સનાસુયેવ રમતિ. યથા ચ સબ્બસેતો સત્તપ્પતિટ્ઠો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો છદ્દન્તો નાગરાજા નગરમજ્ઝે નાભિરમતિ, હિમવતિ છદ્દન્તરહદેયેવ રમતિ, એવમયં યોગીવરવારણો સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે નાભિરમતિ, ‘‘અનુપ્પાદો ખેમ’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૫૩) નયેન નિદ્દિટ્ઠે સન્તિપદેયેવ રમતિ, તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારમાનસો હોતિ. એત્તાવતા તસ્સ નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં ઉપ્પન્નં હોતીતિ.

૯. મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠના પઞ્ઞા સઙ્ખારુપેક્ખાસુ ઞાણન્તિ મુઞ્ચિતું ચજિતું કામેતિ ઇચ્છતીતિ મુઞ્ચિતુકામો, મુઞ્ચિતુકામસ્સ ભાવો મુઞ્ચિતુકમ્યતા. પટિસઙ્ખાતિ ઉપપરિક્ખતીતિ પટિસઙ્ખા, પટિસઙ્ખાનં વા પટિસઙ્ખા. સન્તિટ્ઠતિ અજ્ઝુપેક્ખતીતિ સન્તિટ્ઠના, સન્તિટ્ઠનં વા સન્તિટ્ઠના. મુઞ્ચિતુકમ્યતા ચ સા પટિસઙ્ખા ચ સન્તિટ્ઠના ચાતિ મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠના. ઇતિ પુબ્બભાગે નિબ્બિદાઞાણેન નિબ્બિન્નસ્સ ઉપ્પાદાદીનિ પરિચ્ચજિતુકામતા મુઞ્ચિતુકમ્યતા. મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયકરણત્થં મજ્ઝે પટિસઙ્ખાનં પટિસઙ્ખા. મુઞ્ચિત્વા અવસાને અજ્ઝુપેક્ખનં સન્તિટ્ઠના. એવં અવત્થાભેદેન તિપ્પકારા પઞ્ઞા સઙ્ખારાનં અજ્ઝુપેક્ખનાસુ ઞાણં, મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠનાસઙ્ખાતાનં અવત્થાભેદેન ભિન્નાનં તિસ્સન્નમ્પિ પઞ્ઞાનં સઙ્ખારુપેક્ખતં ઇચ્છન્તેન પન ‘‘પઞ્ઞા’’તિ ચ ‘‘સઙ્ખારુપેક્ખાસૂ’’તિ ચ બહુવચનં કતં, અવત્થાભેદેન ભિન્નસ્સાપિ એકત્તા ‘‘ઞાણ’’ન્તિ એકવચનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્ચ – ‘‘યા ચ મુઞ્ચિતુકમ્યતા યા ચ પટિસઙ્ખાનુપસ્સના યા ચ સઙ્ખારુપેક્ખા, ઇમે ધમ્મા એકટ્ઠા, બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૭). કેચિ પન ‘‘સઙ્ખારુપેક્ખાસૂતિ બહુવચનં સમથવિપસ્સનાવસેન સઙ્ખારુપેક્ખાનં બહુત્તા’’તિપિ વદન્તિ. સઙ્ખારુપેક્ખાસૂતિ ચ કિરિયાપેક્ખન્તિ વેદિતબ્બં. અવત્થાભેદેન પન તેન નિબ્બિદાઞાણેન નિબ્બિન્દન્તસ્સ ઉક્કણ્ઠન્તસ્સ સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસગતેસુ સભેદકેસુ સઙ્ખારેસુ ચિત્તં ન સજ્જતિ ન લગ્ગતિ ન બજ્ઝતિ, સબ્બસઙ્ખારગતં મુઞ્ચિતુકામં છડ્ડેતુકામં હોતિ.

અથ વા યથા જાલબ્ભન્તરગતો મચ્છો, સપ્પમુખગતો મણ્ડૂકો, પઞ્જરપક્ખિત્તો વનકુક્કુટો, દળ્હપાસવસંગતો મિગો, અહિતુણ્ડિકહત્થગતો સપ્પો, મહાપઙ્કપક્ખન્દો કુઞ્જરો, સુપણ્ણમુખગતો નાગરાજા, રાહુમુખપવિટ્ઠો ચન્દો, સપત્તપરિક્ખિત્તો પુરિસોતિએવમાદયો તતો તતો મુચ્ચિતુકામા નિસ્સરિતુકામાવ હોન્તિ, એવં તસ્સ યોગિનો ચિત્તં સબ્બસ્મા સઙ્ખારગતા મુચ્ચિતુકામં નિસ્સરિતુકામં હોતિ. એવઞ્હિ વુચ્ચમાને ‘‘મુચ્ચિતુકામસ્સ મુચ્ચિતુકમ્યતા’’તિ પાઠો યુજ્જતિ. એવઞ્ચ સતિ ‘‘ઉપ્પાદં મુઞ્ચિતુકમ્યતા’’તિઆદીસુ ‘‘ઉપ્પાદા મુચ્ચિતુકમ્યતા’’તિઆદિ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા પુરિમો એવ અત્થો સુન્દરતરો. અથસ્સ સબ્બસઙ્ખારેસુ વિગતાલયસ્સ સબ્બસઙ્ખારગતં મુઞ્ચિતુકામસ્સ મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. સો એવં સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસગતે સભેદકે સઙ્ખારે મુઞ્ચિતુકામો મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયસમ્પાદનત્થં પુન તે એવ સઙ્ખારે પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સતિ. એવઞ્હિ વિપસ્સતો ચસ્સ અનિચ્ચવસેન નિમિત્તં પટિસઙ્ખાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખવસેન પવત્તં પટિસઙ્ખાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, અનત્તવસેન નિમિત્તઞ્ચ પવત્તઞ્ચ પટિસઙ્ખાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. સો પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણેન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા સુઞ્ઞા’’તિ દિસ્વા તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તો ભયઞ્ચ નન્દિઞ્ચ વિપ્પહાય ભરિયાય દોસં દિસ્વા વિસ્સટ્ઠભરિયો વિય પુરિસો તસ્સા ભરિયાય સઙ્ખારેસુ ઉદાસીનો હોતિ મજ્ઝત્તો, ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ન ગણ્હાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો તીસુ ભવેસુ ચિત્તં પતિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારિયતિ. સેય્યથાપિ નામ પદુમપલાસે ઈસકં પોણે ઉદકફુસિતાનિ પતિલીયન્તિ પટિકુટન્તિ પટિવત્તન્તિ ન સમ્પસારિયન્તિ. સેય્યથાપિ વા પન કુક્કુટપત્તં વા ન્હારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પતિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારિયતિ, એવં તસ્સ તીસુ ભવેસુ ચિત્તં પતિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારિયતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. એવમસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં ઉપ્પન્નં હોતિ. ઇમિના સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણેન સદ્ધિં ઉપરિ ગોત્રભુઞાણસ્સ સાધકં અનુલોમઞાણં પુબ્બાપરઞાણેહિ અવુત્તમ્પિ વુત્તમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો સમનુપસ્સન્તો અનુલોમિકાય ખન્તિયા સમન્નાગતો ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, અનુલોમિકાય ખન્તિયા અસમન્નાગતો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, સમ્મત્તનિયામં અનોક્કમમાનો સોતાપત્તિફલં વા સકદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અરહત્તફલં વા સચ્છિકરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૬.૯૮; પટિ. મ. ૩.૩૬).

વુત્તઞ્ચ ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘કતિહાકારેહિ અનુલોમિકં ખન્તિં પટિલભતિ? કતિહાકારેહિ સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતિ? ચત્તાલીસાય આકારેહિ અનુલોમિકં ખન્તિં પટિલભતિ, ચત્તાલીસાય આકારેહિ સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતી’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૩.૩૭).

પટ્ઠાને ચેતં વુત્તં ભગવતા –

‘‘અનુલોમં ગોત્રભુસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો. અનુલોમં વોદાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭).

તસ્સ હિ તં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં આસેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ અધિમોક્ખસદ્ધા બલવતરા હોતિ, વીરિયં સુપગ્ગહિતં, સતિ સૂપટ્ઠિતા, ચિત્તં સુસમાહિતં, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં તિક્ખતરં પવત્તતિ. તસ્સ ઇદાનિ મગ્ગો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ સઙ્ખારુપેક્ખાય સઙ્ખારે ‘‘અનિચ્ચા’’તિ વા ‘‘દુક્ખા’’તિ વા ‘‘અનત્તા’’તિ વા સમ્મસિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. ભવઙ્ગાનન્તરં સઙ્ખારુપેક્ખાય કતનયેનેવ સઙ્ખારે ‘‘અનિચ્ચા’’તિ વા ‘‘દુક્ખા’’તિ વા ‘‘અનત્તા’’તિ વા આરમ્મણં કુરુમાનં ઉપ્પજ્જતિ મનોદ્વારાવજ્જનં. તદનન્તરં તથેવ સઙ્ખારે આરમ્મણં કત્વા દ્વે તીણિ ચત્તારિ વા જવનચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તંસમ્પયુત્તં ઞાણં અનુલોમઞાણં. તઞ્હિ પુરિમાનઞ્ચ અટ્ઠન્નં વિપસ્સનાઞાણાનં તથકિચ્ચતાય અનુલોમેતિ, ઉપરિ ચ પત્તબ્બાનં સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં અનુલોમેતિ. યથા હિ ધમ્મિકો રાજા વિનિચ્છયટ્ઠાને નિસિન્નો અટ્ઠન્નં વોહારિકમહામત્તાનં વિનિચ્છયં સુત્વા અગતિગમનં પહાય મજ્ઝત્તો હુત્વા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદમાનો તેસઞ્ચ વિનિચ્છયસ્સ અનુલોમેતિ, પોરાણસ્સ ચ રાજધમ્મસ્સ. તત્થ રાજા વિય અનુલોમઞાણં, અટ્ઠ વોહારિકમહામત્તા વિય અટ્ઠ વિપસ્સનાઞાણાનિ, પોરાણરાજધમ્મો વિય સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા, યથા રાજા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદમાનો વોહારિકાનઞ્ચ વિનિચ્છયસ્સ રાજધમ્મસ્સ ચ અનુલોમેતિ, એવમિદં અનિચ્ચાદિવસેન સઙ્ખારે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાનાનં અટ્ઠન્નઞ્ચ વિપસ્સનાઞાણાનં તથકિચ્ચતાય અનુલોમેતિ, ઉપરિ ચ પત્તબ્બાનં સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં. તસ્મા અનુલોમઞાણન્તિ વુચ્ચતિ.

૧૦. બહિદ્ધા વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા ગોત્રભુઞાણન્તિ એત્થ બહિદ્ધાતિ સઙ્ખારનિમિત્તં. તઞ્હિ અજ્ઝત્તચિત્તસન્તાને અકુસલક્ખન્ધે ઉપાદાય બહિદ્ધાતિ વુત્તં. તસ્મા બહિદ્ધા સઙ્ખારનિમિત્તમ્હા વુટ્ઠાતિ વિગતં હુત્વા ઉદ્ધં તિટ્ઠતીતિ વુટ્ઠાનં, વિવટ્ટતિ પરાવટ્ટતિ પરમ્મુખં હોતીતિ વિવટ્ટનં, વુટ્ઠાનઞ્ચ તં વિવટ્ટનઞ્ચાતિ વુટ્ઠાનવિવટ્ટનં. તેનેવાહ –

‘‘ગોત્રભુઞાણં સમુદયસ્સ અસમુચ્છિન્દનતો પવત્તા ન વુટ્ઠાતિ, નિબ્બાનારમ્મણતો પન નિમિત્તા વુટ્ઠાતીતિ એકતો વુટ્ઠાનં હોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૨૭).

પુથુજ્જનગોત્તાભિભવનતો અરિયગોત્તભાવનતો ગોત્રભુ. ઇદઞ્હિ અનુલોમઞાણેહિ પદુમપલાસતો ઉદકમિવ સબ્બસઙ્ખારતો પતિલીયમાનચિત્તસ્સ અનુલોમઞાણસ્સ આસેવનન્તે અનિમિત્તં નિબ્બાનં આરમ્મણં કુરુમાનં પુથુજ્જનગોત્તં પુથુજ્જનસઙ્ખં પુથુજ્જનભૂમિં અતિક્કમમાનં અરિયગોત્તં અરિયસઙ્ખં અરિયભૂમિં ઓક્કમમાનં નિબ્બાનારમ્મણે પઠમાવત્તનપઠમાભોગપઠમસમન્નાહારભૂતં મગ્ગસ્સ અનન્તરસમનન્તરાસેવનઉપનિસ્સયનત્થિવિગતવસેન છહિ આકારેહિ પચ્ચયભાવં સાધયમાનં સિખાપ્પત્તં વિપસ્સનાય મુદ્ધભૂતં અપુનરાવત્તકં ઉપ્પજ્જતિ.

૧૧. દુભતો વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા મગ્ગે ઞાણન્તિ એત્થ દુભતોતિ ઉભતો, દ્વયતોતિ વા વુત્તં હોતિ. કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનતો કિલેસેહિ ચ તદનુવત્તકક્ખન્ધેહિ ચ નિબ્બાનારમ્મણકરણતો બહિદ્ધા સબ્બસઙ્ખારનિમિત્તેહિ ચ વુટ્ઠાતિ વિવટ્ટતીતિ દુભતો વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા. તેનેવાહ –

‘‘ચત્તારિપિ મગ્ગઞાણાનિ અનિમિત્તારમ્મણત્તા નિમિત્તતો વુટ્ઠહન્તિ, સમુદયસ્સ સમુચ્છિન્દનતો પવત્તા વુટ્ઠહન્તીતિ દુભતો વુટ્ઠાનાનિ હોન્તી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૨૭).

મગ્ગે ઞાણન્તિ નિબ્બાનં મગ્ગતિ પેક્ખતિ, નિબ્બાનત્થિકેહિ વા મગ્ગીયતિ અન્વેસીયતિ, કિલેસે વા મારેન્તો ગચ્છતિ પવત્તતીતિ મગ્ગો, તસ્મિં મગ્ગે ઞાણં. જાતિગ્ગહણેન એકવચનં કતં. તઞ્હિ ગોત્રભુઞાણસ્સ અનન્તરં નિબ્બાનં આરમ્મણં કુરુમાનં સયંવજ્ઝે કિલેસે નિરવસેસં સમુચ્છિન્દમાનં અનમતગ્ગસંસારવટ્ટદુક્ખસમુદ્દં સોસયમાનં સબ્બાપાયદ્વારાનિ પિદહમાનં સત્તઅરિયધનસમ્મુખીભાવં કુરુમાનં અટ્ઠઙ્ગિકં મિચ્છામગ્ગં પજહમાનં સબ્બવેરભયાનિ વૂપસમયમાનં સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઓરસપુત્તભાવમુપનયમાનં અઞ્ઞાનિ ચ અનેકાનિ આનિસંસસતાનિ પટિલાભયમાનં મગ્ગઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

ઠાતું ઇચ્છં પુરિસો, લઙ્ઘિત્વા માતિકાય પરતીરે;

વેગેનાગમ્મ યથા, ગણ્હિત્વા ઓરિમતિરતરુબદ્ધં.

રજ્જું વા દણ્ડં વા, ઉલ્લઙ્ઘિત્વાન પારનિન્નતનુ;

પારાપન્નો પન તં, મુઞ્ચિય વેધં પતિટ્ઠહતિ પારે.

એવં યોગાવચરો, સક્કાયમયમ્હિ ઓરિમે તીરે;

દિટ્ઠભયો અભયે પન, ઠાતું ઇચ્છં અમતપારે.

ઉદયબ્બયાનુપસ્સ, પભુતિકવેગેન આગતો રજ્જું;

રૂપાવ્હં દણ્ડં વા, તદિતરખન્ધાવ્હયં સમ્મા.

ગણ્હિત્વા આવજ્જન, ચિત્તેન હિ પુબ્બવુત્તનયતોવ;

અનુલોમેહુલ્લઙ્ઘિય, નિબ્બુતિનિન્નો તદાસનોપગતો.

તં મુઞ્ચિય ગોત્રભુના, અલદ્ધઆસેવનેન તુ પવેધં;

પતિતો સઙ્ખતપારે, તતો પતિટ્ઠાતિ મગ્ગઞાણેન.

પસ્સિતુકામો ચન્દં, ચન્દે છન્નમ્હિ અબ્ભપટલેહિ;

થુલકસુખુમસુખુમેસુ, અબ્ભેસુ હટેસુ વાયુના કમતો.

ચન્દં પસ્સેય્ય નરો, યથા તથેવાનુલોમઞાણેહિ કમા;

સચ્ચચ્છાદકમોહે, વિનાસિતે પેક્ખતે હિ ગોત્રભુ અમતં.

વાતા વિય તે ચન્દં, અમતં ન હિ પેક્ખરેનુલોમાનિ;

પુરિસો અબ્ભાનિ યથા, ગોત્રભુ ન તમં વિનોદેતિ.

ભમિતમ્હિ ચક્કયન્તે, ઠિતો નરો અઞ્ઞદિન્નસઞ્ઞાય;

ઉસુપાતે ફલકસતં, અપેક્ખમાનો યથા વિજ્ઝે.

એવમિધ મગ્ગઞાણં, ગોત્રભુના દિન્નસઞ્ઞમવિહાય;

નિબ્બાને વત્તન્તં, લોભક્ખન્ધાદિકે પદાલેતિ.

સંસારદુક્ખજલધિં, સોસયતિ પિદહતિ દુગ્ગતિદ્વારં;

કુરુતે ચ અરિયધનિનં, મિચ્છામગ્ગઞ્ચ પજહાતિ.

વેરભયાનિ સમયતે, કરોતિ નાથસ્સ ઓરસસુતત્તં;

અઞ્ઞે ચ અનેકસતે, આનીસંસે દદાતિ ઞાણમિદન્તિ.

૧૨. પયોગપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિપઞ્ઞા ફલે ઞાણન્તિ એત્થ પયોગોતિ ભુસો યોગો, ફલસચ્છિકિરિયાય મગ્ગભાવનાય ઉભતો વુટ્ઠાનપયોગો, તસ્સ પયોગસ્સ પટિપ્પસ્સમ્ભનં નિટ્ઠાનં પયોગપટિપ્પસ્સદ્ધિ. કિં તં? ચતુમગ્ગકિચ્ચપરિયોસાનં. તસ્સા પયોગપટિપ્પસ્સદ્ધિયા હેતુભૂતાય પવત્તા ફલે પઞ્ઞા પયોગપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિપઞ્ઞા. ફલતિ વિપચ્ચતીતિ ફલં, તસ્મિં ફલે તંસમ્પયુત્તં ઞાણં. એકેકસ્સ હિ મગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરા તસ્સ તસ્સેવ વિપાકભૂતાનિ નિબ્બાનારમ્મણાનિ તીણિ વા દ્વે વા એકં વા ફલચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અનન્તરવિપાકત્તાયેવ લોકુત્તરકુસલાનં ‘‘સમાધિમાનન્તરિકઞ્ઞમાહૂ’’તિ (ખુ. પા. ૬.૫; સુ. નિ. ૨૨૮) ચ, ‘‘દન્ધં આનન્તરિકં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાયા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૬૨) ચ આદિ વુત્તં. યસ્સ દ્વે અનુલોમાનિ, તસ્સ તતિયં ગોત્રભુ, ચતુત્થં મગ્ગચિત્તં, તીણિ ફલચિત્તાનિ હોન્તિ. યસ્સ તીણિ અનુલોમાનિ, તસ્સ ચતુત્થં ગોત્રભુ, પઞ્ચમં મગ્ગચિત્તં, દ્વે ફલચિત્તાનિ હોન્તિ. યસ્સ ચત્તારિ અનુલોમાનિ, તસ્સ પઞ્ચમં ગોત્રભુ, છટ્ઠં મગ્ગચિત્તં, એકં ફલચિત્તં હોતિ. ઇદં મગ્ગવીથિયં ફલં. કાલન્તરફલં પન સમાપત્તિવસેન ઉપ્પજ્જમાનં નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ ઉપ્પજ્જમાનઞ્ચ એતેનેવ સઙ્ગહિતં.

૧૩. છિન્નવટુમાનુપસ્સને પઞ્ઞાતિ તેન તેન અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્નં તં તં ઉપક્કિલેસં પચ્છા પસ્સને પઞ્ઞા. વિમુત્તિઞાણન્તિ વિમુત્તિયા ઞાણં. વિમુત્તીતિ ચ ઉપક્કિલેસેહિ વિમુત્તં પરિસુદ્ધં ચિત્તં, વિમુત્તભાવો વા. તસ્સા વિમુત્તિયા જાનનં ઞાણં વિમુત્તિઞાણં. કિલેસેહિ વિમુત્તં ચિત્તસન્તતિમ્પિ કિલેસેહિ વિમુત્તભાવમ્પિ પચ્ચવેક્ખન્તો કિલેસેહિ ન વિના પચ્ચવેક્ખતીતિ એતેન પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણં વુત્તં હોતિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મહાવ. ૨૩; દી. નિ. ૧.૨૪૮) હિ ઇદમેવ સન્ધાય વુત્તં. અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણં પન અવુત્તમ્પિ ઇમિનાવ વુત્તં હોતીતિ ગહેતબ્બં. વુત્તઞ્ચ –

‘‘વુત્તમ્હિ એકધમ્મે, યે ધમ્મા એકલક્ખણા તેન;

વુત્તા ભવન્તિ સબ્બે, ઇતિ વુત્તો લક્ખણો હારો’’તિ. (નેત્તિ. ૪.૫ નિદ્દેસવાર);

અથ વા અરહતો અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણાભાવા ચતુન્નં અરિયાનં લબ્ભમાનં પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૪. તદા સમુદાગતે ધમ્મે પસ્સને પઞ્ઞાતિ તદા મગ્ગક્ખણે ફલક્ખણે ચ સમુદાગતે પટિલાભવસેન ચ પટિવેધવસેન ચ સમાગતે સમ્પત્તે સમઙ્ગિભૂતે મગ્ગફલધમ્મે ચતુસચ્ચધમ્મે ચ પસ્સના પેક્ખણા પજાનના પઞ્ઞા. પચ્ચવેક્ખણે ઞાણન્તિ નિવત્તિત્વા ભુસં પસ્સનં જાનનં ઞાણં. ઇમિના ચ ઞાણદ્વયેન પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ વુત્તાનિ હોન્તિ. સોતાપન્નસ્સ હિ મગ્ગવીથિયં સોતાપત્તિફલપરિયોસાને ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતરતિ, તતો ભવઙ્ગં ઉપચ્છિન્દિત્વા મગ્ગપચ્ચવેક્ખણત્થાય મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં નિરુદ્ધે પટિપાટિયા સત્ત મગ્ગપચ્ચવેક્ખણજવનાનીતિ. પુન ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા તેનેવ નયેન ફલાદીનં પચ્ચવેક્ખણત્થાય આવજ્જનાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. યેસં ઉપ્પત્તિયા એસ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ, ફલં પચ્ચવેક્ખતિ, પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, અવસિટ્ઠકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખતિ. સો હિ ‘‘ઇમિના વતાહં મગ્ગેન આગતો’’તિ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘અયં મે આનિસંસો લદ્ધો’’તિ ફલં પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા પહીના’’તિ પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા અવસિટ્ઠા’’તિ ઉપરિમગ્ગવજ્ઝે કિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, અવસાને ‘‘અયં મે ધમ્મો આરમ્મણતો પટિલદ્ધો’’તિ અમતં નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખતિ. ઇતિ સોતાપન્નસ્સ અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિ હોન્તિ. યથા ચ સોતાપન્નસ્સ, એવં સકદાગામિઅનાગામીનમ્પિ. અરહતો પન અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણં નામ નત્થીતિ ચત્તારિયેવ પચ્ચવેક્ખણાનિ. એવં સબ્બાનિ એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદોયેવ ચેસો. પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણં સેક્ખાનં હોતિ વા ન વા. તસ્સ હિ અભાવતોયેવ મહાનામો સક્કો ભગવન્તં પુચ્છિ ‘‘કોસુ નામ મે ધમ્મો અજ્ઝત્તં અપ્પહીનો, યેન મે એકદા લોભધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૧૭૫).

એત્થ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણાદીનં એકાદસન્નં ઞાણાનં વિભાવનત્થાય અયં ઉપમા વેદિતબ્બા – યથા પુરિસો ‘‘મચ્છે ગહેસ્સામી’’તિ મચ્છખિપ્પં ગહેત્વા તદનુરૂપે ઉદકે ઓસારેત્વા ખિપ્પમુખેન હત્થં ઓતારેત્વા અન્તોઉદકે કણ્હસપ્પં મચ્છસઞ્ઞાય ગીવાય દળ્હં ગહેત્વા ‘‘મહા વત મયા મચ્છો લદ્ધો’’તિ તુટ્ઠો ઉક્ખિપિત્વા પસ્સન્તો સોવત્થિકત્તયદસ્સનેન ‘‘સપ્પો’’તિ સઞ્જાનિત્વા ભીતો આદીનવં દિસ્વા ગહણે નિબ્બિન્નો મુઞ્ચિતુકામો હુત્વા મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયં કરોન્તો અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠતો પટ્ઠાય હત્થં નિબ્બેઠેત્વા બાહં ઉક્ખિપિત્વા ઉપરિસીસે દ્વે તયો વારે પરિબ્ભમેત્વા સપ્પં દુબ્બલં કત્વા ‘‘ગચ્છ રે દુટ્ઠસપ્પા’’તિ નિસ્સજ્જિત્વા વેગેન થલં આરુય્હ ઠિતોવ ‘‘મહન્તસ્સ વત ભો સપ્પસ્સ મુખતો મુત્તોમ્હી’’તિ હટ્ઠો આગતમગ્ગં ઓલોકેય્ય.

તત્થ તસ્સ પુરિસસ્સ મચ્છસઞ્ઞાય કણ્હસપ્પં દળ્હં ગહેત્વા તુસ્સનં વિય ઇમસ્સ યોગિનો આદિતો બાલપુથુજ્જનસ્સ અનિચ્ચતાદિવસેન ભયાનકં ખન્ધપઞ્ચકં નિચ્ચાદિસઞ્ઞાય ‘‘અહં મમા’’તિ દિટ્ઠિતણ્હાહિ દળ્હં ગહેત્વા તુસ્સનં, તસ્સ ખિપ્પમુખતો સપ્પં નીહરિત્વા સોવત્થિકત્તયં દિસ્વા ‘‘સપ્પો’’તિ સઞ્જાનનં વિય સપ્પચ્ચયનામરૂપપરિગ્ગહેન ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા કલાપસમ્મસનાદીહિ ઞાણેહિ ખન્ધપઞ્ચકસ્સ અનિચ્ચતાદિલક્ખણત્તયં દિસ્વા ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તસ્સ વવત્થાપનં, તસ્સ ભાયનં વિય ઇમસ્સ ભયતુપટ્ઠાનઞાણં, સપ્પે આદીનવદસ્સનં વિય આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં, સપ્પગહણે નિબ્બિન્દનં વિય નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં, સપ્પં મુઞ્ચિતુકામતા વિય મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં, મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયકરણં વિય પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં, સપ્પં પરિબ્ભમેત્વા દુબ્બલં કત્વા નિવત્તિત્વા ડંસિતું અસમત્થભાવપાપનં વિય તિલક્ખણારોપનેન સઙ્ખારુપેક્ખાનુલોમઞાણેહિ સઙ્ખારે પરિબ્ભમેત્વા દુબ્બલં કત્વા પુન નિચ્ચસુખત્તાકારેન ઉપટ્ઠાતું અસમત્થતાપાપનં, સપ્પવિસ્સજ્જનં વિય ગોત્રભુઞાણં, સપ્પં વિસ્સજ્જેત્વા થલં આરુય્હ ઠાનં વિય નિબ્બાનથલં આરુય્હ ઠિતં મગ્ગફલઞાણં, હટ્ઠસ્સ આગતમગ્ગોલોકનં વિય મગ્ગાદિપચ્ચવેક્ખણઞાણન્તિ.

ઇમેસઞ્ચ સુતમયઞાણાદીનં ચુદ્દસન્નં ઞાણાનં ઉપ્પત્તિક્કમેન પટિપત્તિક્કમેન ચ દેસનક્કમસ્સ કતત્તા પચ્ચવેક્ખણેસુ પઠમં કિલેસપચ્ચવેક્ખણં હોતિ, તતો મગ્ગફલનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણાનીતિ વેદિતબ્બં.

‘‘લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતિ નિય્યાનિકં અપચયગામિં દિટ્ઠિગતાનં પહાનાય, કામરાગબ્યાપાદાનં તનુભાવાય, કામરાગબ્યાપાદાનં અનવસેસપ્પહાનાય, રૂપરાગઅરૂપરાગમાનઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાનં અનવસેસપ્પહાનાયા’’તિ (ધ. સ. ૨૭૭, ૩૬૧-૩૬૩) ચ કિલેસપ્પહાનંયેવ અધિકં કત્વા મગ્ગપટિપત્તિયા વુત્તત્તા પટિપત્તાનુરૂપેનેવ કિલેસપચ્ચવેક્ખણસ્સ આદિભાવો યુજ્જતિ, અટ્ઠકથાયં વુત્તક્કમો પન દસ્સિતોયેવ. સો પન કમો પઞ્ચવિધો ઉપ્પત્તિક્કમો પહાનક્કમો પટિપત્તિક્કમો ભૂમિક્કમો દેસનક્કમોતિ.

‘‘પઠમં કલલં હોતિ, કલલા હોતિ અબ્બુદં;

અબ્બુદા જાયતે પેસિ, પેસિ નિબ્બત્તતી ઘનો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૫) –

એવમાદિ ઉપ્પત્તિક્કમો. ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બા ધમ્મા, ભાવનાય પહાતબ્બા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૮) એવમાદિ પહાનક્કમો. ‘‘સીલવિસુદ્ધિ ચિત્તવિસુદ્ધિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધી’’તિ એવમાદિ પટિપત્તિક્કમો. ‘‘કામાવચરા ધમ્મા, રૂપાવચરા ધમ્મા, અરૂપાવચરા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૯૩-૯૫) એવમાદિ ભૂમિક્કમો. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૨) વા, ‘‘અનુપુબ્બિકથં કથેસિ. સેય્યથિદં – દાનકથં સીલકથં સગ્ગકથં કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસી’’તિ (મહાવ. ૩૧; દી. નિ. ૧.૨૯૮; ૨.૮૩) વા એવમાદિ દેસનક્કમો. ઇધ પન ચુદ્દસન્નં ઞાણાનં ઉપ્પત્તિક્કમો પટિપત્તિક્કમો ચ તદુભયવસેન પટિપાટિયા દેસિતત્તા દેસનક્કમો ચાતિ તયો કમા વેદિતબ્બા.

૧૫. ઇદાનિ યસ્મા હેટ્ઠા સરૂપેન નામરૂપવવત્થાનઞાણં ન વુત્તં, તસ્મા પઞ્ચધા નામરૂપપ્પભેદં દસ્સેતું અજ્ઝત્તવવત્થાને પઞ્ઞા વત્થુનાનત્તે ઞાણન્તિઆદીનિ પઞ્ચ ઞાણાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ. સકલે હિ નામરૂપે વુત્તે યં પરિગ્ગહેતું સક્કા, યઞ્ચ પરિગ્ગહેતબ્બં, તં પરિગ્ગહેસ્સતિ. લોકુત્તરનામઞ્હિ પરિગ્ગહેતુઞ્ચ ન સક્કા અનધિગતત્તા, ન ચ પરિગ્ગહેતબ્બં અવિપસ્સનૂપગત્તા. તત્થ અજ્ઝત્તવવત્થાનેતિ ‘‘એવં પવત્તમાના મયં અત્તાતિ ગહણં ગમિસ્સામા’’તિ ઇમિના વિય અધિપ્પાયેન અત્તાનં અધિકારં કત્વા પવત્તાતિ અજ્ઝત્તા. અજ્ઝત્તસદ્દો પનાયં ગોચરજ્ઝત્તે નિયકજ્ઝત્તે અજ્ઝત્તજ્ઝત્તે વિસયજ્ઝત્તેતિ ચતૂસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. ‘‘તેન, આનન્દ, ભિક્ખુના તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બં, અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૩૬૨) હિ અયં ગોચરજ્ઝત્તે દિસ્સતિ. ‘‘અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં (દી. નિ. ૧.૨૨૮; ધ. સ. ૧૬૧), અજ્ઝત્તં વા ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૩) નિયકજ્ઝત્તે. ‘‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, અજ્ઝત્તિકા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૨૦) અજ્ઝત્તજ્ઝત્તે. ‘‘અયં ખો, પનાનન્દ, વિહારો તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો યદિદં સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૮૭) વિસયજ્ઝત્તે, ઇસ્સરિયટ્ઠાનેતિ અત્થો. ફલસમાપત્તિ હિ બુદ્ધાનં ઇસ્સરિયટ્ઠાનં નામ. ઇધ પન અજ્ઝત્તજ્ઝત્તે દટ્ઠબ્બો. તેસં અજ્ઝત્તાનં વવત્થાને અજ્ઝત્તવવત્થાને. વત્થુનાનત્તેતિ વત્થૂનં નાનાભાવે, નાનાવત્થૂસૂતિ અત્થો. એત્થ જવનમનોવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભૂતો ભવઙ્ગમનોપિ ચક્ખાદિપઞ્ચકં વિય ઉપ્પત્તિટ્ઠાનત્તા વત્થૂતિ વુત્તો. આવજ્જનમ્પિ તન્નિસ્સિતમેવ કાતબ્બં.

૧૬. બહિદ્ધાતિ છહિ અજ્ઝત્તજ્ઝત્તેહિ બહિભૂતેસુ તેસં વિસયેસુ. ગોચરનાનત્તેતિ વિસયનાનત્તે.

૧૭. ચરિયાવવત્થાનેતિ વિઞ્ઞાણચરિયાઅઞ્ઞાણચરિયાઞાણચરિયાવસેન ચરિયાનં વવત્થાને. ‘‘ચરિયવવત્થાને’’તિ રસ્સં કત્વાપિ પઠન્તિ.

૧૮. ચતુધમ્મવવત્થાનેતિ કામાવચરભૂમિઆદીનં ચુદ્દસન્નં ચતુક્કાનં વસેન ચતુન્નં ચતુન્નં ધમ્માનં વવત્થાને. ભૂમીતિ ચ ‘‘ભૂમિગતઞ્ચ વેહાસટ્ઠઞ્ચા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૩૬) પથવિયં વત્તતિ. ‘‘અભૂમિં તાત, મા સેવા’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૬.૩૪) વિસયે. ‘‘સુખભૂમિયં કામાવચરે’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૯૮૮) ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને. ઇધ પન કોટ્ઠાસે વત્તતિ. પરિચ્છેદેતિપિ વદન્તિ.

૧૯. નવધમ્મવવત્થાનેતિ કામાવચરકુસલાદિવસેન પામોજ્જમૂલકવસેન યોનિસો મનસિકારમૂલકવસેન ચ નવન્નં નવન્નં ધમ્માનં વવત્થાને. ઇમેસુ ચ પઞ્ચસુ ઞાણેસુ પઠમં અજ્ઝત્તધમ્મા વવત્થાપેતબ્બાતિ વત્થુનાનત્તે ઞાણં પઠમં વુત્તં, તતો તેસં વિસયા વવત્થાપેતબ્બાતિ તદનન્તરં ગોચરનાનત્તે ઞાણં વુત્તં, તતો પરાનિ તીણિ ઞાણાનિ તિણ્ણં ચતુન્નં નવન્નં વસેન ગણનાનુલોમેન વુત્તાનિ.

૨૦. ઇદાનિ યસ્મા નામરૂપસ્સેવ પભેદતો વવત્થાપનઞાણં ઞાતપરિઞ્ઞા, તદનન્તરં તીરણપરિઞ્ઞા, તદનન્તરં પહાનપરિઞ્ઞાતિ તિસ્સો પરિઞ્ઞા. તંસમ્બન્ધા ચ ભાવનાસચ્છિકિરિયા હોન્તિ, તસ્મા ધમ્મનાનત્તઞાણાનન્તરં ઞાતટ્ઠે ઞાણાદીનિ પઞ્ચ ઞાણાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ. તિસ્સો હિ પરિઞ્ઞા ઞાતપરિઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા પહાનપરિઞ્ઞા ચ. તત્થ ‘‘રુપ્પનલક્ખણં રૂપં, વેદયિતલક્ખણા વેદના’’તિ એવં તેસં તેસં ધમ્માનં પચ્ચત્તલક્ખણસલ્લક્ખણવસેન પવત્તા પઞ્ઞા ઞાતપરિઞ્ઞા નામ. ‘‘રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, વેદના અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા’’તિઆદિના નયેન તેસં તેસં ધમ્માનં સામઞ્ઞલક્ખણં આરોપેત્વા પવત્તા લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાપઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા નામ. તેસુયેવ પન ધમ્મેસુ નિચ્ચસઞ્ઞાદિપજહનવસેન પવત્તા લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવ પહાનપરિઞ્ઞા નામ.

તત્થ સઙ્ખારપરિચ્છેદતો પટ્ઠાય યાવ પચ્ચયપરિગ્ગહા ઞાતપરિઞ્ઞાય ભૂમિ. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે ધમ્માનં પચ્ચત્તલક્ખણપટિવેધસ્સેવ આધિપચ્ચં હોતિ. કલાપસમ્મસનતો પટ્ઠાય યાવ ઉદયબ્બયાનુપસ્સના તીરણપરિઞ્ઞાય ભૂમિ. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે સામઞ્ઞલક્ખણપટિવેધસ્સેવ આધિપચ્ચં હોતિ. ભઙ્ગાનુપસ્સનં આદિં કત્વા ઉપરિ પહાનપરિઞ્ઞાય ભૂમિ. તતો પટ્ઠાય હિ ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતિ, દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞં પજહતિ, અનત્તતો અનુપસ્સન્તો અત્તસઞ્ઞં પજહતિ, નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં પજહતિ, વિરજ્જન્તો રાગં પજહતિ, નિરોધેન્તો સમુદયં પજહતિ, પટિનિસ્સજ્જન્તો આદાનં પજહતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૨) એવં નિચ્ચસઞ્ઞાદિપહાનસાધિકાનં સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં આધિપચ્ચં હોતિ.

તત્થ અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાતિ ધમ્માનં રુપ્પનાદિસભાવેન જાનનપઞ્ઞા. સા હિ સોભનટ્ઠેન અભિસદ્દેન ‘‘તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવજાનનવસેન સોભનં જાનન’’ન્તિ કત્વા અભિઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ. ઞાતટ્ઠે ઞાણન્તિ જાનનસભાવં ઞાણં.

૨૧. પરિઞ્ઞાપઞ્ઞાતિ જાનનપઞ્ઞા. સા હિ બ્યાપનટ્ઠેન પરિસદ્દેન ‘‘અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞલક્ખણવસેન સકિચ્ચસમાપનવસેન વા બ્યાપિતં જાનન’’ન્તિ કત્વા પરિઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ. તીરણટ્ઠે ઞાણન્તિ ઉપપરિક્ખણસભાવં, સમ્મસનસભાવં વા ઞાણં.

૨૨. પહાને પઞ્ઞાતિ નિચ્ચસઞ્ઞાદીનં પજહના પઞ્ઞા, પજહતીતિ વા, પજહન્તિ એતેનાતિ વા પહાનં. પરિચ્ચાગટ્ઠે ઞાણન્તિ પરિચ્ચજનસભાવં ઞાણં.

૨૩. ભાવનાપઞ્ઞાતિ વડ્ઢનપઞ્ઞા. એકરસટ્ઠે ઞાણન્તિ એકકિચ્ચસભાવં ઞાણં, વિમુત્તિરસેન વા એકરસસભાવં ઞાણં.

૨૪. સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞાતિ પટિવેધવસેન પટિલાભવસેન વા પચ્ચક્ખકરણપઞ્ઞા. ફસ્સનટ્ઠે ઞાણન્તિ તદુભયવસેનેવ વિન્દનસભાવં ઞાણં.

૨૫-૨૮. ઇદાનિ યસ્મા પહાનભાવનાસચ્છિકિરિયઞાણાનિ અરિયમગ્ગફલસમ્પયુત્તાનિપિ હોન્તિ, તસ્મા તદનન્તરં અરિયપુગ્ગલાનંયેવ લબ્ભમાનાનિ ચત્તારિ પટિસમ્ભિદાઞાણાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ. તત્થાપિ પચ્ચયુપ્પન્નો અત્થો દુક્ખસચ્ચં વિય પાકટો સુવિઞ્ઞેય્યો ચાતિ પઠમં અત્થપટિસમ્ભિદાઞાણં ઉદ્દિટ્ઠં, તસ્સ અત્થસ્સ હેતુધમ્મવિસયત્તા તદનન્તરં ધમ્મપટિસમ્ભિદાઞાણં, તદુભયસ્સ નિરુત્તિવિસયત્તા તદનન્તરં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાઞાણં, તેસુ તીસુપિ ઞાણેસુ પવત્તનતો તદનન્તરં પટિભાનપટિસમ્ભિદાઞાણં. પ-કારં દીઘં કત્વા ચ પઠન્તિ.

૨૯-૩૧. ઇતો પરાનિ વિહારટ્ઠે ઞાણાદીનિ તીણિ ઞાણાનિ અરિયાનંયેવ સમ્ભવતો પટિસમ્ભિદાપભેદતો ચ પટિસમ્ભિદાઞાણાનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠાનિ. વિહારટ્ઠે ઞાણઞ્હિ ધમ્મપટિસમ્ભિદા હોતિ, સમાપત્તટ્ઠે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. ધમ્મસભાવે ઞાણઞ્હિ પટિસમ્ભિદાકથાયં (પટિ. મ. ૨.૩૦) ધમ્મપટિસમ્ભિદાતિ વુત્તં. નિબ્બાને ઞાણં પન અત્થપટિસમ્ભિદા એવ. તત્થ વિહારનાનત્તેતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિવસેન નાનાવિપસ્સનાવિહારે. વિહારટ્ઠેતિ વિપસ્સનાવિહારસભાવે. વિહારોતિ ચ સસમ્પયુત્તા વિપસ્સના એવ. સમાપત્તિનાનત્તેતિ અનિમિત્તાદિવસેન નાનાફલસમાપત્તિયં. સમાપત્તીતિ ચ લોકુત્તરફલભૂતા ચિત્તચેતસિકધમ્મા. વિહારસમાપત્તિનાનત્તેતિ ઉભયવસેન વુત્તં.

૩૨. તતો વિહારસમાપત્તિઞાણસાધકસ્સ ‘‘દુભતો વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા’’તિ પુબ્બે વુત્તસ્સાપિ મગ્ગઞાણસ્સ આસવસમુચ્છેદસમત્થતં અનન્તરફલદાયકત્તઞ્ચ કારણેન વિસેસેત્વા અપરેનાકારેન વત્તુકામેન તદેવ ‘‘આનન્તરિકસમાધિમ્હિ ઞાણ’’ન્તિ ઉદ્દિટ્ઠં. તત્થ અવિક્ખેપપરિસુદ્ધત્તાતિ વિક્ખિપતિ તેન ચિત્તન્તિ વિક્ખેપો, ઉદ્ધચ્ચસ્સેતં નામં. ન વિક્ખેપો અવિક્ખેપો, ઉદ્ધચ્ચપટિપક્ખસ્સ સમાધિસ્સેતં નામં. પરિસુદ્ધસ્સ ભાવો પરિસુદ્ધત્તં, અવિક્ખેપસ્સ પરિસુદ્ધત્તં અવિક્ખેપપરિસુદ્ધત્તં, તસ્મા અવિક્ખેપપરિસુદ્ધત્તા સમાધિસ્સ પરિસુદ્ધભાવેનાતિ અત્થો. ઇદઞ્હિ આસવસમુચ્છેદસ્સ અનન્તરફલદાયકત્તસ્સ ચ કારણવચનં. આસવસમુચ્છેદેતિ એત્થ આસવન્તીતિ આસવા, ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપિ સન્દન્તિ પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભું, ઓકાસતો યાવ ભવગ્ગં સવન્તીતિ વા આસવા, એતં ધમ્મં એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તોકરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. અન્તોકરણત્થો હિ અયં આ-કારો. ચિરપારિવાસિકટ્ઠેન મદિરાદયો આસવા વિયાતિપિ આસવા. લોકસ્મિઞ્હિ ચિરપારિવાસિકા મદિરાદયો આસવાતિ વુચ્ચન્તિ. યદિ ચ ચિરપારિવાસિકટ્ઠેન આસવા, એતેયેવ ભવિતુમરહન્તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’’તિઆદિ.

આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ આસવા, સમુચ્છિજ્જતિ એતેનાતિ સમુચ્છેદો. પઞ્ઞાતિ કામાસવાદીનં ચતુન્નં આસવાનં સમુચ્છેદે પઞ્ઞા.

આનન્તરિકસમાધિમ્હિ ઞાણન્તિ અત્તનો પવત્તિસમનન્તરં નિયમેનેવ ફલપ્પદાનતો આનન્તરિકોતિ લદ્ધનામો મગ્ગસમાધિ. ન હિ મગ્ગસમાધિમ્હિ ઉપ્પન્ને તસ્સ ફલુપ્પત્તિનિસેધકો કોચિ અન્તરાયો અત્થિ. યથાહ –

‘‘અયઞ્ચ પુગ્ગલો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો અસ્સ, કપ્પસ્સ ચ ઉડ્ડય્હનવેલા અસ્સ, નેવ તાવ કપ્પો ઉડ્ડય્હેય્ય, યાવાયં પુગ્ગલો ન સોતાપત્તિફલં સચ્છિકરોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઠિતકપ્પી. સબ્બેપિ મગ્ગસમઙ્ગિનો પુગ્ગલા ઠિતકપ્પિનો’’તિ (પુ. પ. ૧૭).

ઇદં તેન આનન્તરિકસમાધિના સમ્પયુત્તં ઞાણં.

૩૩. ઇમિના મગ્ગઞાણેન ફલપ્પત્તાનં અરિયાનંયેવ સમ્ભવતો ઇમસ્સ ઞાણસ્સ અનન્તરં અરણવિહારઞાણાદીનિ ચત્તારિ ઞાણાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ. તત્રાપિ ચ અરહતોયેવ સતતમેવ ચ સમ્ભવતો અરણવિહારે ઞાણં પઠમં ઉદ્દિટ્ઠં, તદનન્તરં નિરોધસ્સ અનાગામિઅરહન્તાનં સમ્ભવેપિ બહુસમ્ભારત્તા વિસેસેન ચ નિરોધસ્સ નિબ્બાનસમ્મતત્તા ચ નિરોધસમાપત્તિયા ઞાણં ઉદ્દિટ્ઠં, તદનન્તરં પરિનિબ્બાનસ્સ કાલન્તરે પરિનિબ્બાનકાલં આહચ્ચ ઠિતત્તા દીઘકાલિકન્તિ પરિનિબ્બાને ઞાણં ઉદ્દિટ્ઠં, તદનન્તરં સમસીસટ્ઠસ્સ સબ્બકિલેસખયાનન્તરં પરિનિબ્બાનકાલં આહચ્ચ ઠિતત્તા રસ્સકાલિકન્તિ સમસીસટ્ઠે ઞાણં ઉદ્દિટ્ઠં. તત્થ સન્તો ચાતિ ચ-કારો દસ્સનાધિપતેય્યઞ્ચ સન્તો વિહારાધિગમો ચ પણીતાધિમુત્તતા ચાતિ તીહિપિ પદેહિ સમ્બન્ધિતબ્બો. દસ્સનન્તિ વિપસ્સનાઞાણં, અધિપતિયેવ આધિપતેય્યં, અધિપતિતો વા આગતત્તા આધિપતેય્યં, દસ્સનઞ્ચ તં આધિપતેય્યઞ્ચાતિ દસ્સનાધિપતેય્યં. વિહરતીતિ વિહારો, વિહરન્તિ તેન વાતિ વિહારો, અધિગમ્મતિ પાપુણીયતીતિ અધિગમો, વિહારો એવ અધિગમો વિહારાધિગમો. સો ચ કિલેસપરિળાહવિરહિતત્તા નિબ્બુતોતિ સન્તો. સો ચ અરહત્તફલસમાપત્તિપઞ્ઞા. ઉત્તમટ્ઠેન અતપ્પકટ્ઠેન ચ પણીતો, પધાનભાવં નીતોતિ વા પણીતો, પણીતે અધિમુત્તો વિસટ્ઠચિત્તો તપ્પરમો પણીતાધિમુત્તો, તસ્સ ભાવો પણીતાધિમુત્તતા. સા ચ ફલસમાપત્તાધિમુત્તા પુબ્બભાગપઞ્ઞા એવ.

અરણવિહારેતિ નિક્કિલેસવિહારે. રાગાદયો હિ રણન્તિ સત્તે ચુણ્ણેન્તિ પીળેન્તીતિ રણા, રણન્તિ એતેહિ સત્તા કન્દન્તિ પરિદેવન્તીતિ વા રણા. વુત્તો તિવિધોપિ વિહારો. નત્થિ એતસ્સ રણાતિ અરણો. વિવિધે પચ્ચનીકધમ્મે હરન્તિ એતેનાતિ વિહારો. તસ્મિં અરણે વિહારે. નિદ્દેસવારે (પટિ. મ. ૧.૮૨) વુત્તપઠમજ્ઝાનાદીનિ ચ પણીતાધિમુત્તતાય એવ સઙ્ગહિતાનિ. ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિતુકામતાય હિ પઠમજ્ઝાનાદિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તધમ્મે વિપસ્સતિ, યા ચ અરણવિભઙ્ગસુત્તન્તે (મ. નિ. ૩.૩૨૩ આદયો) ભગવતા દેસિતા અરણપટિપદા, સાપિ ઇમિનાવ સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હિ તત્થ ભગવતા –

‘‘અરણવિભઙ્ગં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ…પે… ન કામસુખં અનુયુઞ્જેય્ય હીનં ગમ્મં પોથુજ્જનિકં અનરિયં અનત્થસંહિતં, ન ચ અત્તકિલમથાનુયોગં અનુયુઞ્જેય્ય દુક્ખં અનરિયં અનત્થસંહિતં. એતે ખો, ભિક્ખવે, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા ચક્ખુકરણી ઞાણકરણી ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. ઉસ્સાદનઞ્ચ જઞ્ઞા, અપસાદનઞ્ચ જઞ્ઞા, ઉસ્સાદનઞ્ચ ઞત્વા અપસાદનઞ્ચ ઞત્વા નેવુસ્સાદેય્ય ન અપસાદેય્ય, ધમ્મમેવ દેસેય્ય. સુખવિનિચ્છયં જઞ્ઞા, સુખવિનિચ્છયં ઞત્વા અજ્ઝત્તં સુખમનુયુઞ્જેય્ય, રહોવાદં ન ભાસેય્ય, સમ્મુખા ન ખીણં ભણે, અતરમાનોવ ભાસેય્ય નો તરમાનો, જનપદનિરુત્તિં નાભિનિવેસેય્ય, સમઞ્ઞં નાતિધાવેય્યાતિ. અયમુદ્દેસો અરણવિભઙ્ગસ્સ …પે… તત્ર, ભિક્ખવે, યો કામપટિસન્ધિસુખિનો સોમનસ્સાનુયોગં અનનુયોગો હીનં…પે… અનત્થસંહિતં, અદુક્ખો એસો ધમ્મો અવિઘાતો અનુપાયાસો અપરિળાહો સમ્માપટિપદા. તસ્મા એસો ધમ્મો અરણો…પે… તત્ર, ભિક્ખવે, યો અત્તકિલમથાનુયોગં અનનુયોગો દુક્ખં અનરિયં અનત્થસંહિતં. અદુક્ખો એસો ધમ્મો …પે… તસ્મા એસો ધમ્મો અરણો. તત્ર, ભિક્ખવે, યાયં મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા…પે… અદુક્ખો એસો ધમ્મો…પે… તસ્મા એસો ધમ્મો અરણો…પે… તત્ર, ભિક્ખવે, યાયં નેવુસ્સાદના ન અપસાદના ધમ્મદેસના ચ, અદુક્ખો એસો ધમ્મો…પે… તસ્મા એસો ધમ્મો અરણો…પે… તત્ર, ભિક્ખવે, યદિદં નેક્ખમ્મસુખં પવિવેકસુખં ઉપસમસુખં સમ્બોધિસુખં, અદુક્ખો એસો ધમ્મો…પે… તસ્મા એસો ધમ્મો અરણો…પે… તત્ર, ભિક્ખવે, ય્વાયં રહોવાદો ભૂતો તચ્છો અત્થસંહિતો, અદુક્ખો એસો ધમ્મો…પે… તસ્મા એસો ધમ્મો અરણો …પે… તત્ર, ભિક્ખવે, ય્વાયં સમ્મુખા ખીણવાદો ભૂતો તચ્છો અત્થસંહિતો, અદુક્ખો એસો ધમ્મો…પે… તસ્મા એસો ધમ્મો અરણો…પે… તત્ર, ભિક્ખવે, યદિદં અતરમાનસ્સ ભાસિતં, અદુક્ખો એસો ધમ્મો…પે… તસ્મા એસો ધમ્મો અરણો…પે… તત્ર, ભિક્ખવે, ય્વાયં જનપદનિરુત્તિયા ચ અનભિનિવેસો સમઞ્ઞાય ચ અનતિસારો, અદુક્ખો એસો ધમ્મો…પે… તસ્મા એસો ધમ્મો અરણોતિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સરણઞ્ચ ધમ્મં જાનિસ્સામ, અરણઞ્ચ ધમ્મં જાનિસ્સામ. સરણઞ્ચ ધમ્મં ઞત્વા અરણઞ્ચ ધમ્મં ઞત્વા અરણં પટિપદં પટિપજ્જિસ્સામાતિ એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં. સુભૂતિ ચ પન, ભિક્ખવે, કુલપુત્તો અરણપટિપદં પટિપન્નો’’તિ.

તત્થ મજ્ઝિમા પટિપદા દસ્સનાધિપતેય્યેન ચ સન્તેન વિહારાધિગમેન ચ સઙ્ગહિતા. કામસુખં અત્તકિલમથં અનનુયોગો મજ્ઝિમા પટિપદા એવ. અરહતો હિ વિપસ્સનાપુબ્બભાગમજ્ઝિમા પટિપદા હોતિ, અરહત્તફલસમાપત્તિ અટ્ઠઙ્ગમગ્ગવસેન મજ્ઝિમા પટિપદા ચ. સેસા પન પણીતાધિમુત્તતાય એવ સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. કિઞ્ચાપિ સબ્બેપિ અરહન્તો અરણવિહારિનો, અઞ્ઞે અરહન્તો ધમ્મં દેસેન્તા ‘‘સમ્માપટિપન્ને સમ્માપટિપન્ના’’તિ ‘‘મિચ્છાપટિપન્ને મિચ્છાપટિપન્ના’’તિ પુગ્ગલવસેનાપિ ઉસ્સાદનાપસાદનાનિ કત્વા ધમ્મં દેસેન્તિ. સુભૂતિત્થેરો પન ‘‘અયં મિચ્છાપટિપદા, અયં સમ્માપટિપદા’’તિ ધમ્મવસેનેવ ધમ્મં દેસેસિ. તેનેવ ભગવા તંયેવ અરણપટિપદં પટિપન્નોતિ ચ વણ્ણેસિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં અરણવિહારીનં યદિદં સુભૂતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૮, ૨૦૧) ચ અરણવિહારીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

૩૪. દ્વીહિ બલેહીતિ સમથબલવિપસ્સનાબલેહિ. સમન્નાગતત્તાતિ યુત્તત્તા પરિપુણ્ણત્તા વા. તયો ચાતિ વિભત્તિવિપલ્લાસો, તિણ્ણઞ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. સઙ્ખારાનન્તિ વચીસઙ્ખારકાયસઙ્ખારચિત્તસઙ્ખારાનં. પટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ પટિપ્પસ્સદ્ધત્થં નિરોધત્થં, અપ્પવત્તત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. સોળસહીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનિ અટ્ઠ, મગ્ગફલાનિ અટ્ઠાતિ સોળસહિ. ઞાણચરિયાહીતિ ઞાણપ્પવત્તીહિ. નવહીતિ રૂપારૂપાવચરસમાધિ તદુપચારો ચાતિ નવહિ. વસિભાવતા પઞ્ઞાતિ લહુતા, યથાસુખવત્તનં ઇસ્સરિયં વસો, સો અસ્સ અત્થીતિ વસી, વસિનો ભાવો વસિભાવો, વસિભાવો એવ વસિભાવતા, યથા પાટિકુલ્યમેવ પાટિકુલ્યતા. એવંવિધા પઞ્ઞા વસિભાવતાય પઞ્ઞાતિ વા અત્થો. સિ-કારં દીઘં કત્વા ચ પઠન્તિ. સમન્નાગતત્તા ચ પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ચ ઞાણચરિયાહિ ચ સમાધિચરિયાહિ ચાતિ ચ-કારો સમ્બન્ધિતબ્બો.

નિરોધસમાપત્તિયા ઞાણન્તિ અનાગામિઅરહન્તાનં નિરોધસમાપત્તિનિમિત્તં ઞાણં, યથા અજિનમ્હિ હઞ્ઞતે દીપીતિ. નિરોધસમાપત્તીતિ ચ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ અભાવમત્તં, ન કોચિ ધમ્મો, પઞ્ઞત્તિમત્તં અભાવમત્તત્તા નિરોધોતિ ચ. સમાપજ્જન્તેન સમાપજ્જીયતિ નામાતિ સમાપત્તીતિ ચ વુચ્ચતિ.

૩૫. સમ્પજાનસ્સાતિ સમ્મા પકારેહિ જાનાતીતિ સમ્પજાનો. તસ્સ સમ્પજાનસ્સ. પવત્તપરિયાદાનેતિ પવત્તનં પવત્તં, સમુદાચારોતિ અત્થો. કિલેસપવત્તં ખન્ધપવત્તઞ્ચ. તસ્સ પવત્તસ્સ પરિયાદાનં પરિક્ખયો અપ્પવત્તિ પવત્તપરિયાદાનં. તસ્મિં પવત્તપરિયાદાને. પરિનિબ્બાને ઞાણન્તિ અરહતો કામચ્છન્દાદીનં પરિનિબ્બાનં અપ્પવત્તં અનુપાદિસેસપરિનિબ્બાનઞ્ચ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં કિલેસપરિનિબ્બાને ખન્ધપરિનિબ્બાને ચ પવત્તં ઞાણં.

૩૬. સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બેસં તેભૂમકધમ્માનં. સમ્મા સમુચ્છેદેતિ સન્તતિસમુચ્છેદવસેન સુટ્ઠુ નિરોધે. નિરોધે ચ અનુપટ્ઠાનતાતિ નિરોધે ગતે પુન ન ઉપટ્ઠાનતાય, પુન અનુપ્પત્તિયન્તિ અત્થો. સમ્માસમુચ્છેદે ચ નિરોધે ચ અનુપટ્ઠાનતા ચાતિ ચ-કારો સમ્બન્ધિતબ્બો.

સમસીસટ્ઠે ઞાણન્તિ નેક્ખમ્માદીનિ સત્તતિંસ સમાનિ, તણ્હાદીનિ તેરસ સીસાનિ. પચ્ચનીકધમ્માનં સમિતત્તા સમાનિ, યથાયોગં પધાનત્તા ચ કોટિત્તા ચ સીસાનિ. એકસ્મિં ઇરિયાપથે વા એકસ્મિં રોગે વા સભાગસન્તતિવસેન એકસ્મિં જીવિતિન્દ્રિયે વા નેક્ખમ્માદીનિ સમાનિ ચ સદ્ધાદીનિ સીસાનિ ચ અસ્સ સન્તીતિ સમસીસી, સમસીસિસ્સ અત્થો સમસીસટ્ઠો. તસ્મિં સમસીસટ્ઠે, સમસીસિભાવેતિ અત્થો. એકસ્મિં ઇરિયાપથે રોગે વા સભાગસન્તતિવસેન જીવિતે વા વિપસ્સનં આરભિત્વા તસ્મિંયેવ ઇરિયાપથે રોગે સભાગજીવિતે વા ચત્તારિ મગ્ગફલાનિ પત્વા, તસ્મિંયેવ પરિનિબ્બાયન્તસ્સ અરહતોયેવ સમસીસિભાવો હોતીતિ તસ્મિં સમસીસિભાવે ઞાણન્તિ વુત્તં હોતિ. વુત્તઞ્ચ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયં (પુ. પ. ૧૬), તસ્સા ચ અટ્ઠકથાયં (પુ. પ. અટ્ઠ. ૧૬) –

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો સમસીસી? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સમસીસી’’તિ (પુ. પ. ૧૬).

‘‘સમસીસિનિદ્દેસે અપુબ્બં અચરિમન્તિ અપુરે અપચ્છા, સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નવસેન એકવારંયેવ, એકકાલંયેવાતિ અત્થો. પરિયાદાનન્તિ પરિક્ખયો. અયન્તિ અયં પુગ્ગલો સમસીસી નામ વુચ્ચતિ. સો પનેસ તિવિધો હોતિ ઇરિયાપથસમસીસી રોગસમસીસી જીવિતસમસીસીતિ. તત્થ યો ચઙ્કમન્તોવ વિપસ્સનં આરભિત્વા અરહત્તં પત્વા ચઙ્કમન્તોવ પરિનિબ્બાતિ, યો ઠિતકોવ વિપસ્સનં આરભિત્વા અરહત્તં પત્વા ઠિતકોવ પરિનિબ્બાતિ, યો નિસિન્નોવ વિપસ્સનં આરભિત્વા અરહત્તં પત્વા નિસિન્નોવ પરિનિબ્બાતિ, યો નિપન્નોવ વિપસ્સનં આરભિત્વા અરહત્તં પત્વા નિપન્નોવ પરિનિબ્બાતિ, અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. યો પન એકં રોગં પત્વા અન્તોરોગેયેવ વિપસ્સનં આરભિત્વા અરહત્તં પત્વા તેનેવ રોગેન પરિનિબ્બાતિ, અયં રોગસમસીસી નામ. કતરો જીવિતસમસીસી? તેરસ સીસાનિ. તત્થ કિલેસસીસં અવિજ્જં અરહત્તમગ્ગો પરિયાદિયતિ, પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતિ, અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં જીવિતિન્દ્રિયં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, જીવિતિન્દ્રિયપરિયાદાયકં ચિત્તં અવિજ્જં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં અઞ્ઞં, જીવિતિન્દ્રિયપરિયાદાયકં ચિત્તં અઞ્ઞં. યસ્સ ચેતં સીસદ્વયં સમં પરિયાદાનં ગચ્છતિ, સો જીવિતસમસીસી નામ. કથમિદં સમં હોતીતિ? વારસમતાય. યસ્મિઞ્હિ વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ. સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિ, સકદાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અનાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અરહત્તમગ્ગે ચત્તારીતિ એકૂનવીસતિમે પચ્ચવેક્ખણઞાણે પતિટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતિ. ઇમાય વારસમતાય એવ ઉભયસીસપરિયાદાનમ્પિ સમં હોતિ નામ. તેનાયં પુગ્ગલો ‘જીવિતસમસીસી’તિ વુચ્ચતિ. અયમેવ ચ ઇધ અધિપ્પેતો’’તિ.

૩૭. ઇદાનિ યસ્મા સુતમયસીલમયભાવનામયઞાણાનિ વટ્ટપાદકાનિ સલ્લેખા નામ ન હોન્તિ, લોકુત્તરપાદકાનેવ એતાનિ ચ અઞ્ઞાનિ ચ ઞાણાનિ સલ્લેખાતિ વુચ્ચન્તિ, તસ્મા પચ્ચનીકસલ્લેખનાકારેન પવત્તાનિ ઞાણાનિ દસ્સેતું સમસીસટ્ઠે ઞાણાનન્તરં સલ્લેખટ્ઠે ઞાણં ઉદ્દિટ્ઠં. તત્થ પુથુનાનત્તતેજપરિયાદાને પઞ્ઞાતિ લોકુત્તરેહિ અસમ્મિસ્સટ્ઠેન પુથૂનં રાગાદીનઞ્ચ નાનત્તાનં નાનાસભાવાનં કામચ્છન્દાદીનઞ્ચ સન્તાપનટ્ઠેન ‘‘તેજા’’તિ લદ્ધનામાનં દુસ્સીલ્યાદીનઞ્ચ પરિયાદાને ખેપને પઞ્ઞા, નેક્ખમ્માદિમ્હિ સત્તતિંસભેદે ધમ્મે પઞ્ઞાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા પુથુભૂતા નાનત્તભૂતા ચ તેજા એવ તેસં પુથુભૂતાનં નાનત્તભૂતાનં દુસ્સીલ્યાદીનં પઞ્ચન્નં તેજાનં પરિયાદાને પઞ્ઞાતિ અત્થો. તેજેહિયેવ પુથૂનં નાનત્તાનઞ્ચ સઙ્ગહં નિદ્દેસવારે પકાસયિસ્સામ.

સલ્લેખટ્ઠે ઞાણન્તિ પચ્ચનીકધમ્મે સલ્લેખતિ સમુચ્છિન્દતીતિ સલ્લેખો, તસ્મિં નેક્ખમ્માદિકે સત્તતિંસપ્પભેદે સલ્લેખસભાવે ઞાણં. ‘‘પરે વિહિંસકા ભવિસ્સન્તિ, મયમેત્થ અવિહિંસકા ભવિસ્સામાતિ સલ્લેખો કરણીયો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૮૩) નયેન ભગવતા સલ્લેખસુત્તન્તે વુત્તો ચતુચત્તાલીસભેદોપિ સલ્લેખો ઇમિના સઙ્ગહિતોયેવાતિ વેદિતબ્બો.

૩૮. ઇદાનિ સલ્લેખે ઠિતેન કત્તબ્બં સમ્મપ્પધાનવીરિયં દસ્સેતું તદનન્તરં વીરિયારમ્ભે ઞાણં ઉદ્દિટ્ઠં. તત્થ અસલ્લીનત્તપહિતત્તપગ્ગહટ્ઠેતિ કોસજ્જવસેન અસલ્લીનો અસઙ્કુચિતો અત્તા અસ્સાતિ અસલ્લીનત્તો. અત્તાતિ ચિત્તં. યથાહ –

‘‘ઉદકઞ્હિ નયન્તિ નેત્તિકા, ઉસુકારા નમયન્તિ તેજનં;

દારું નમયન્તિ તચ્છકા, અત્તાનં દમયન્તિ પણ્ડિતા’’તિ. આદિ (ધ. પ. ૮૦-૮૨) –

કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય પહિતો પેસિતો વિસ્સટ્ઠો અત્તા એતેનાતિ પહિતત્તો. અત્તાતિ અત્તભાવો. યથાહ – ‘‘યા પન ભિક્ખુની અત્તાનં વધિત્વા વધિત્વા રોદેય્યા’’તિઆદિ (પાચિ. ૮૮૦). અસલ્લીનત્તો ચ સો પહિતત્તો ચાતિ અસલ્લીનત્તપહિતત્તો. સહજાતધમ્મે પગ્ગણ્હાતિ ઉપત્થમ્ભેતીતિ પગ્ગહો, પગ્ગહો એવ અત્થો પગ્ગહટ્ઠો, પગ્ગહસભાવોતિ અત્થો. અસલ્લીનત્તપહિતત્તસ્સ પગ્ગહટ્ઠો અસલ્લીનત્તપહિતત્તપગ્ગહટ્ઠો. તસ્મિં અસલ્લીનત્તપહિતત્તપગ્ગહટ્ઠે. ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ અપ્પટિવાનં પદહેય્યાથ. કામં તચો ચ ન્હારુ ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ, ઉપસુસ્સતુ સરીરે મંસલોહિતં. યં તં પુરિસથામેન પુરિસવીરિયેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં, ન તં અપાપુણિત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ (અ. નિ. ૨.૫) વુત્તત્તા અસલ્લીનત્તપહિતત્તવચનેન પધાનસ્મિં અપ્પટિવાનિતા અનિવત્તનતા વુત્તા. પગ્ગહટ્ઠવચનેન પન કોસજ્જુદ્ધચ્ચવિમુત્તં સમપ્પવત્તં વીરિયં વુત્તં.

વીરિયારમ્ભે ઞાણન્તિ વીરભાવો વીરિયં, વીરાનં વા કમ્મં, વિધિના વા નયેન ઉપાયેન ઈરયિતબ્બં પવત્તયિતબ્બન્તિ વીરિયં. તદેતં ઉસ્સાહલક્ખણં, સહજાતાનં ધમ્માનં ઉપત્થમ્ભનરસં, અસંસીદનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, ‘‘સંવિગ્ગો યોનિસો પદહતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૧૩) વચનતો સંવેગપદટ્ઠાનં, વીરિયારમ્ભવત્થુપદટ્ઠાનં વા. સમ્મા આરદ્ધં સબ્બસમ્પત્તીનં મૂલં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. વીરિયસઙ્ખાતો આરમ્ભો વીરિયારમ્ભો. ઇમિના સેસારમ્ભે પટિક્ખિપતિ. અયઞ્હિ આરમ્ભસદ્દો કમ્મે આપત્તિયં કિરિયાયં વીરિયે હિંસાયં વિકોપનેતિ અનેકેસુ અત્થેસુ આગતો.

‘‘યંકિઞ્ચિ દુક્ખં સમ્ભોતિ, સબ્બં આરમ્ભપચ્ચયા;

આરમ્ભાનં નિરોધેન, નત્થિ દુક્ખસ્સ સમ્ભવો’’તિ. (સુ. નિ. ૭૪૯) –

એત્થ હિ કમ્મં આરમ્ભોતિ આગતં. ‘‘આરમ્ભતિ ચ વિપ્પટિસારી ચ હોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૨; પુ. પ. ૧૯૧) એત્થ આપત્તિ. ‘‘મહાયઞ્ઞા મહારમ્ભા, ન તે હોન્તિ મહપ્ફલા’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૯; સં. નિ. ૧.૧૨૦) એત્થ યૂપુસ્સાપનાદિકિરિયા. ‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૫) એત્થ વીરિયં. ‘‘સમણં ગોતમં ઉદ્દિસ્સ પાણં આરમ્ભન્તી’’તિ (મ. નિ. ૨.૫૧-૫૨) એત્થ હિંસા. ‘‘બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦; મ. નિ. ૧.૨૯૩) એત્થ છેદનભઞ્જનાદિકં વિકોપનં. ઇધ પન વીરિયમેવ અધિપ્પેતં. તેન વુત્તં ‘‘વીરિયસઙ્ખાતો આરમ્ભો વીરિયારમ્ભો’’તિ. વીરિયઞ્હિ આરભનકવસેન આરમ્ભોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં વીરિયારમ્ભે ઞાણં. અસલ્લીનત્તા પહિતત્તાતિપિ પઠન્તિ, અસલ્લીનભાવેન પહિતભાવેનાતિ અત્થો. પુરિમપાઠોયેવ સુન્દરો. કેચિ પન ‘‘સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં સમતા અસલ્લીનત્તતા, સતિસમાધિપસ્સદ્ધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં સમતા પહિતત્તતા, સત્તન્નં સમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં સમતા પગ્ગહટ્ઠો’’તિ વણ્ણયન્તિ.

૩૯. ઇદાનિ સમ્માવાયામસિદ્ધં મગ્ગફલં પત્તેન લોકહિતત્થં ધમ્મદેસના કાતબ્બાતિ દસ્સેતું તદનન્તરં અત્થસન્દસ્સને ઞાણં ઉદ્દિટ્ઠં. તત્થ નાનાધમ્મપ્પકાસનતાતિ સબ્બસઙ્ખતાસઙ્ખતવસેન નાનાધમ્માનં પકાસનતા દીપનતા દેસનતા. પકાસનતાતિ ચ પકાસના એવ. અત્થસન્દસ્સનેતિ નાનાઅત્થાનં પરેસં સન્દસ્સને. ધમ્મા ચ અત્થા ચ તે એવ.

૪૦. ઇદાનિ પરેસં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેન્તસ્સ તસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ યથાસભાવધમ્મદેસનાકારણં દસ્સનવિસુદ્ધિં દસ્સેતું તદનન્તરં દસ્સનવિસુદ્ધિઞાણં ઉદ્દિટ્ઠં. તત્થ સબ્બધમ્માનં એકસઙ્ગહતા નાનત્તેકત્તપટિવેધેતિ સબ્બેસં સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્માનં એકસઙ્ગહતાય ચ કામચ્છન્દાદીનં નાનત્તસ્સ ચ નેક્ખમ્માદીનં એકત્તસ્સ ચ પટિવેધો, અભિસમયોતિ અત્થો. સો પન મગ્ગપઞ્ઞા ફલપઞ્ઞા ચ. મગ્ગપઞ્ઞા સચ્ચાભિસમયક્ખણે સચ્ચાભિસમયવસેન પટિવિજ્ઝતીતિ પટિવેધો, ફલપઞ્ઞા પટિવિદ્ધત્તા પટિવેધો. એકસઙ્ગહતાતિ એત્થ જાતિસઙ્ગહો, સઞ્જાતિસઙ્ગહો, કિરિયાસઙ્ગહો, ગણનસઙ્ગહોતિ ચતુબ્બિધો સઙ્ગહો. તત્થ ‘‘સબ્બે ખત્તિયા આગચ્છન્તુ, સબ્બે બ્રાહ્મણા, સબ્બે વેસ્સા, સબ્બે સુદ્દા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા, ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાચા, યો ચ સમ્માકમ્મન્તો, યો ચ સમ્માઆજીવો, ઇમે ધમ્મા સીલક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં જાતિસઙ્ગહો નામ. ‘‘એકજાતિકા આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બે જાતિયા એકસઙ્ગહિતા. ‘‘સબ્બે કોસલકા આગચ્છન્તુ, સબ્બે માગધિકા, સબ્બે ભારુકચ્છકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યો, ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાયામો, યા ચ સમ્માસતિ, યો ચ સમ્માસમાધિ, ઇમે ધમ્મા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં સઞ્જાતિસઙ્ગહો નામ. ‘‘એકટ્ઠાને જાતા સંવડ્ઢા આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બે જાતિટ્ઠાનેન નિવુત્થોકાસેન એકસઙ્ગહિતા. ‘‘સબ્બે હત્થારોહા આગચ્છન્તુ, સબ્બે અસ્સારોહા આગચ્છન્તુ, સબ્બે રથિકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા, ચાવુસો વિસાખ, સમ્માદિટ્ઠિ, યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો, ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં કિરિયાસઙ્ગહો નામ. સબ્બેવ હિ તે અત્તનો કિરિયાકરણેન એકસઙ્ગહિતા. ‘‘ચક્ખાયતનં કતમં ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ. હઞ્ચિ ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ (કથા. ૪૭૧) અયં ગણનસઙ્ગહો નામ. અયમિધ અધિપ્પેતો. તથટ્ઠાદીસુ દ્વાદસસુ આકારેસુ વિસું વિસું એકેન સઙ્ગહો ગણનપરિચ્છેદો એતેસન્તિ એકસઙ્ગહા, એકસઙ્ગહાનં ભાવો એકસઙ્ગહતા.

દસ્સનવિસુદ્ધિઞાણન્તિ મગ્ગફલઞાણં દસ્સનં. દસ્સનમેવ વિસુદ્ધિ દસ્સનવિસુદ્ધિ, દસ્સનવિસુદ્ધિ એવ ઞાણં દસ્સનવિસુદ્ધિઞાણં. મગ્ગઞાણં વિસુજ્ઝતીતિ દસ્સનવિસુદ્ધિ, ફલઞાણં વિસુદ્ધત્તા દસ્સનવિસુદ્ધિ.